با نگاهی به ‌نحوه اجرای طرح تنفس جنگل، درخواهیم یافت که این طرح (چه موافق و چه مخالف آن باشیم) به ‌طور کامل اجرا نشده است.

بر اساس این طرح، مقرر شده بود هر گونه بهره‌برداری چوبی از درختان جنگل‌های کشور از ابتدای سال چهارم اجرای قانون برنامه ششم توسعه ممنوع شود؛ در سال‌های اول تا سوم اجرای قانون برنامه ششم توسعه، صرفاً از درختان شکسته، افتاده و ریشه‌کن بهره‌برداری شود؛ طرح جایگزین مدیریت پایدار جنگل، توسط سازمان منابع طبیعی تدوین و اجرا شود و دولت در قبال توقف اجرای طرح‌های جنگلداری، اعتباری را در اختیار سازمان جنگل‌ها و مراتع وقت قرار دهد.
به‌ طور خلاصه، قرار بود طرح‌های بهره‌برداری (با ۶۰ سال سابقه) متوقف و به ‌سرعت طرحی جامع برای مدیریت پایدار جنگل‌ها تدوین و اجرا شود.
برداشت قانونی چوب از جنگل متوقف شد اما تاکنون طرح جایگزین یا طرح «مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی» تدوین و ابلاغ نشده و فکری برای برداشت‌های غیرقانونی و قاچاق چوب نشده است. حفاظت و جنگلبانی تضعیف شده، ورود دام‌های سنگین به جنگل و تعلیف از نهال‌های تازه ‌‌روییده بیشتر شده، نگهداری و ترمیم زیرساخت‌ها از جمله ابنیه و راه‌های جنگلی و نیز حفاظت از مناطق قرق ‌شده با مشکلات جدی روبه‌رو شده و تصمیمی علمی، کارشناسانه و قابل ‌قبول همگان، برای درختان شکسته، افتاده و ریشه‌کن اتخاذ نشده است.
مهم‌تر از همه این موارد، رویه‌ای که (چه درست و چه غلط) حدود ۶۰ سال در کشور به ‌معنی دقیق کلمه «نهادینه» شده بود و از مرحله انجام مطالعات تا تدوین، تصویب و اجرای طرح‌ها، همه و همه به‌ صورت یک زنجیره منسجم، به‌‌هم پیوسته و کامل با ده‌ها هزار نیروی انسانی ماهر و متخصص ایفای نقش می‌کردند، به یکباره متوقف شد. این توقف، اگرچه بسیاری معتقدند برکاتی از جمله حفظ درختان ارزشمند جنگلی، بازگشت حیات‌وحش و تقویت تنوع زیستی و کاهش تخریب بی‌رویه جنگل را به‌ همراه داشته، اما به‌ علت نبود طرحی جایگزین، عوارض جدی و غیرقابل‌ انکار نیز به‌ همراه داشته است که یکی پس ‌از دیگری خودنمایی می‌کنند.
جنگل‌ها منابع زنده و پویایی هستند که اگر به‌ درستی از آنها بهره‌برداری شود، هرگز موجودی آنها (چه از نظر کمیت، کیفیت و تنوع آن) کاهش نخواهد یافت. جنگل‌های تخریب ‌شده هم اگر به ‌حال خود رها شوند، هرگز احیا نشده، بلکه روزبه‌روز خراب‌تر خواهند شد.
بیش از دو میلیون و ۴ هزار هکتار عرصه‌های جنگلی هیرکانی در شمال کشور وجود دارد که قدمت آن میلیونی و تاریخی است و این عرصه‌های طبیعی همچنان با طرح‌ها و نسخه‌های نوشته شده توسط کارشناسان خارجی اداره و مدیریت می‌شود. طی چندسال اخیر تلاش‌هایی برای تهیه طرح جامع مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی صورت گرفته اما همچنان این طرح در حد مطالعه و تحقیقات مانده و رنگ عملیاتی شدن به خود نگرفته است. به تاکید کارشناسان، مدیریت پایدار فرایندی است که طی آن ابعاد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی جنگل مورد توجه قرار گرفته و در جریان آن استمرار تولید خدمات و محصولات جنگل بدون کاستن از ارزش‌های ذاتی، توان مولد جنگل و همچنین بدون اثر سو بر محیط فیزیکی و اجتماعی پیرامون جنگل‌های برای نسل‌های آینده تضمین می‌شود. یک کارشناس ارشد منابع طبیعی در استان مازندران با اشاره به معضل فراگیر رانش زمین در جنگل‌های شمال گفت: برآیندها نشان می‌دهد که این چالش در کنار دیگر معضلات فراروی این عرصه‌ها از تهدید و تخریب و تصرف گرفته تا خشونت‌های دیگر این اکوسیستم را به سمت نابودی پیش می‌برد.
مجیدرضا محمودی افزود: متولیان امر باید رانش زمین یا زمین لغزش در جنگل به عنوان ریه‌های کشورمان را جدی بگیرند و برای آن راهکارهای علمی ارایه کنند، در این امر مهم زمان خیلی مهم بوده و نباید آن را از دست داد. وی تصریح کرد: هر روز به عناوینی خبری از تهدید و تخریب و تصرف جنگل‌های شمال را در رسانه‌ها می‌شنویم و این خبرهای روز افزون مبین چیست؟ پس ما نتوانستیم امر مهم حفاظت از عرصه‌های طبیعی را در جامعه و نظام آموزشی فرهنگ سازی کنیم.
این فعال و کنشگر محیط زیست ادامه داد: طرح مدیریت پایدار جنگل های شمال “هیرکانی” نیاز ضروری این میراث طبیعی ارزشمند بوده که باید هرچه زودتر به اتمام برسد چرا که در این طرح های راهگشا به طور قطع مشکل رانش هم مورد بررسی قرار می‌گیرد.مهسا:
تهیه طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال به گفته کارشناسان امر در صورت اتمام آن همه چالش‌ها و نیازهای مربوط از حفاظت و احیا گرفته تا سایر بهره برداری مدنظر اعم از گردشگری، اقتصادی و علمی را تامین خواهد کرد.
محمودی با بیان اینکه ارزش جنگل‌های شمال قابل مبادله با جنگل‌های دنیا نیست و بسیار با ارزش است، گفت: جذب اکسیژن و کربن و گرد و غبار و آب از جمله شاخص‌های این عرصه‌هاست بنابراین باید با رویکرد علمی آن اکوسیستم زنده را حفظ کرد تا آیندگان بر ما خورده نگیرند. وی اظهارکرد: بنا به مشاهدات و گزارش‌های مردمی جنگل‌های شمال این موزه طبیعی در زمان حاضر با معدن‌کاوی‌های گسترده مواجه است که باید برای درمان آن تدابیر ویژه ای اتخاذ کرد و حتی قوای سه گانه برای رفع چالش‌های فراروی جنگل از جمله رانش برنامه ریزی جدی داشته باشند.
قدمت جنگل‌های شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل برمی‌گردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچه ای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوته ای است، مساحت این عرصه‌ها در حدود یک درصد جنگل‌های اروپاست ولی تعداد گونه‌های آن ۱۶ درصد گونه‌های موجود در کل قاره اروپاست.
این مقایسه‌ها نشان می‌دهد جنگل‌های هیرکانی در شمال ایران با وجود مساحت کم، تنوع گونه ای بسیار زیادی دارد و از این نظر و به دلیل تنوع زیستی و گستردگی ذخایر ژنتیکی، شایسته حفاظت و حراست و تحقیقات بیشتری است. تهیه طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال برای آنکه که این اکوسیستم زنده بیشتر از وضعیت موجود از مشکلات متعدد زمین لغزه، آتش سوزی، قاچاق چوب، معدن کاوی، جنگل خواری، ساخت و سازها، زباله‌ها و ده‌ها مورد تهدید و تصرف و تخریب دیگر آسیب نبیند، ضرورت دارد هرچه زودتر تهیه و اجرایی شود و بر دغدغه‌های موجود بکاهد. کنشگران حوزه محیط زیست و جنگل معتقدند اگر چه دولت وفاق چهاردهم میراث دار طرح‌های نیمه تمام ادوار گذشته است اما در این مورد خاص انتظار است با توجه ویژه به جنگل‌های شمال، این طرح ملی و مهم را اجرایی کند تا کارنامه ای درخشانی از خود بر جای بگذارد.
سوالی که در اذهان عمومی جامعه مطرح است این که تهیه این طرح می‌بایست در ادوار گذشته در اولویت برنامه کلان کشوری قرار می‌گرفت حال چرا تاکنون تهیه نشده جای تامل است؟ آیا حفاظت از این میراث طبیعی و ریه‌های سرزمین ایران برای مدیریت‌های مربوط ادوار گذشته مهم نبوده است؟ جنگل‌های شمال همچنان با تهدید، تخریب و تصرف روبرو است چرا کسی به فکر آن نیست، تهیه طرح یادشده راه نجات این عرصه‌های ملی است و قوای سه گانه باید برای شتاب بخشی این امر مهم اقدام فوری انجام دهند. چرا نظام برنامه ریزی کشور تاکنون در خصوص ابرچالش‌های محیط زیست و جنگل کشور حساسیت ویژه نشان نداده است؟ طرحی که به گفته کنشگران حوزه جنگل اهمیت آن از نان شب کمتر نیست و مهمتر این که تاخیر حدود ۱۰ ساله تهیه این طرح ملی را در عصر مدیریت دانایی و آگاهی انسان چه توجیهی می‌شود کرد؟
طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال آنقدر مهم است که نمایندگان مجلس باید برای رفع موانع آن جلسات ویژه در نظر بگیرند چرا که نگرانی‌های روز افزون تخریب و تصرف آن به یکی از ابرچالش‌های کشور تبدیل شده است. این سرمایه‌های ملی و جهانی را باید با چنگ و دندان حفظ کرد تا در تاریخ ایران زمین مورد نقد آیندگان قرار نگیریم. مردم می‌گویند همه نهادهای تاثیرگذار مربوط در دولت چهاردهم باید برای اتمام این طرح نجات بخش جنگل‌های شمال بسیج شوند تا روز برسد که دیگر خبری از قتل عام درختان یا آتش سوزی و هرگونه تهدید و تخریب و تصرف این عرصه‌ها را در رسانه ها نخوانیم و نشنویم. همه می دانیم که ارزش جنگل‌های شمال قابل مبادله با جنگل‌های دنیا نیست و بسیار با ارزش بوده که علاوه بر موارد مهم دیگر فقط جذب اکسیژن و کربن و گرد و غبار و آب از جمله شاخص‌های این عرصه‌ها است به طوری که هر هکتار جنگل به طور متوسط حدود هزار و ۵۰۰ متر معکب آب را در سال ذخیره می‌کنند پس این ریه‌های سرزمین کهن ایران را باید حفظ کنیم.
همچنین با توجه به سکونت جمعیت زیاد در ضلع جنوبی و شمالی کوه‌های البرز، حفاظت و حراست این عرصه‌ها را بیش از پیش ضروری می سازد و همگان به ویژه نهادهای مربوط در حفظ و حراست آن بیش از پیش بکوشند و یا در نهادینه سازی فرهنگ حفاظت آن در جامعه تلاش ویژه ‌ای صورت گیرد.
پس از گذشت این همه سال، دست اندارکاران امر می گویند این طرح با توجه به چالش‌های اعتباری، کمبود لجستکی و نیروی انسانی حداقل به حدود پنج سال زمان نیاز دارد که این تاخیر بر نگرانی‌های جنگل‌های شمال افزوده به طوری که عده ای معتقدند با ادامه تهدیدهای موجود باید فاتحه این ریه‌های کشور را خواند و داستان جنگل‌های شمال را باید در کتاب‌ها خواند و آنگاه به قول آن شاعر «حیف هرگز قابل تکرار نیست.»

بنا به گفته مسوولان امر در مرحله اول تهیه طرح مدیریت پایدار مشخص شد که هر منطقه جنگلی چه ظرفیتی دارد و کدام مناطق برای گردشگری یا جنگلداری و یا حفاظتی مناسب است.
در مرحله دوم این طرح، افزون بر ۱۳۰ نفر از کارشناسان کارآمد وارد جنگل شدند تا مکانی که برای جنگلداری برنامه ریزی شده چه کار باید کرد و یا برای گردشگری مناسب بوده چه برنامه داشته باشند.
مسوولان امر می‌گویند برای تهیه طرح‌ مدیریت پایدار جنگل‌های شمال از تمام توان کشور استفاده شده که در این مسیر علاوه بر توان کارشناسی منابع طبیعی کشور از کمک شرکت‌های خصوصی، دانشگاه‌های شمال و مراکز تحقیقاتی بهره گرفته شده است.
جنگل‌های شمال از نظر گونه‌ها و زمین شناسی در دنیا بی نظیر است و به لحاظ ژنتیکی هم بسیار اهمیت دارد به گفته مسوولان امر همه تلاش های سازمان منابع طبیعی این است که طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال را هرچه زودتر به سرانجام برساند، انتظار است با حمایت دولت وفاق چهاردهم این طرح در اولویت برنامه ریزان امور قرار گیرد و ضمن تامین نیازهای آن، هرچه زودتر اجرایی شود.

  • نویسنده : مائده مطهری زاده