سرویس اجتماعی
به اعتقاد جمعی از کارشناسان یکپارچه سازی اراضی شالیزاری از جمله طرحهای راهبردی برای حمایت و بقای کشاورزی به شمار میآید، اما اجرای این طرح اساسی با چالشهای جدی روبرو است.
به تاکید این کارشناسان تدوین قوانین حمایتی و اجرای سیاستهای تشویقی برای اجرای طرح یکپارچه سازی اراضی در غرب مازندران ضروری است.
افزایش راندمان تولید، کاهش ضایعات، مدیریت واحد در مزارع، کاهش مصرف سموم کشاورزی و جلوگیری از روند تغییر کاربری را از جمله مزیتهای توسعه طرح یکپارچه سازی اراضی شالیزاری عنوان کردند.
همچنین کوچک و محدود بودن اراضی، فراهم نمودن زیرساختها، تعدد کشت، کمبود اعتبار، نبود پشتوانه محکم، نبود پشتوانه محکم، نبود آموزش و اطلاع رسانی کافی از جمله مشکلات اجرای طرح یکپارچه سازی اراضی شالیزاری در غرب مازندران علاوه بر رفع چالشها و موانع به حمایت همه جانبه و برنامه جامع نیاز دارد.
خرده مالکی بودن، عدم رغبت کشاورزان سبب شده تا طرح یکپارچه سازی و تسطیح اراضی در استان مازندران چندان موفق نباشد، این درحالی که به اعتقاد کارشناسان، اجرای این پروژه سبب کاهش مصرف آب و افزایش راندمان تولید میشود. بررسیها نشان میدهد که زمینهای کشاورزی مازندران بهواسطه قانون ارث و نقل و انتقال مشاع اراضی به ورثه همچنان درحال خرد شدن است، طبق اظهارات رسمی کارشناسان کشاورزی، متوسط مالکیت زمینهای زراعی و باغی از هفت دهم هکتار اکنون به پنج دهم هکتار کاهش یافته است، موضوعی که به شدت اجرای طرح یکپارچه سازی زمینهای کشاورزی را با چالش مواجه میکند.
ذکر این نکته نیز ضروری است که طبق مطالعات انجام شده در اجرای یکپارچه سازی، زمینها در قطعات هندسی سه هزار متری تقسیم شده و زهکش، کانالهای بتنی و جاده بین مزارع نیز ایجاد میشود، وضعیتی که در سالهای اخیر به دلیل مشکلات فروش محصولات کشاورزی و ارزش بالای زمین، بر خلاف بهره برداری از مزیتهای تولید و امنیت غذایی، زمینه تغییر کشت و سپس کاربری کشاورزی در اراضی تسطیح شده به مراتب فراهم تر شده است.
اگرچه زمین خواری، تغییر کاربریهای غیرمجاز در عرصههای طبیعی و کشاورزی به ویژه در مناطق ساحلی و حاشیه جادههای اصلی و فرعی همواره از دغدغههای جدی استان مازندران بوده، ولی اکنون یا زمین در سواحل دریای خزر برای تصرف و حتی خرید و فروش وجود ندارد یا بسیار گران و حتی در برخی از مناطق با تهران برابری میکند، اما آنچه در حال حاضر سبب نگرانی بیش از حد شده است، تقاضای زیاد برای معامله زمینهای شالیزاری تسطیح شده است.
نمونههای تغییر کاربری زمینهای کشاورزی که با اجرای طرح تسطیح و یکپارچه سازی به صورت هندسی در آمده است به وفور در مازندران قابل مشاهده است، بسیاری از زمینهای تسطیح شده شالیزاری در مناطق پایین دست مازندران از جمله در شهرستانهای محمودآباد و بابلسر به دلیل ارزش بالا، تغییر کاربری یافته و به فروش رفته است. وجود متقاضی زیاد برای خرید زمینهای کشاورزی یکپارچه سازی شده در مازندران با قیمتهای عجیب و قریب و وسوسه انگیز، موضوعی جدی است که با هشدار و نگرانی مدیران جهاد کشاورزی شهرستانها نیز مواجه شده است. طرح ملی تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری از ابتدای دهه ۷۰ در ایران آغاز شد و بنا به اعلام منابع رسمی تاکنون در استان مازندران حدود ۵۸هزار هکتار، در استان گیلان ۷۰ هزار هکتار و در استان گلستان بیش از ۶۵ هزار هکتار اراضی شالیزاری اجرا شده است. اهمیت مدیریت آب و خاک و امور فنی زمینهای شمال کشور در دولتهای مختلف آنچنان مهم بوده است که وزیر جهاد کشاورزی دولت گذشته از قرارداد فاینانس یک میلیون و ۶۰۰ هزار یوهانی با کشور چین برای نوسازی شالیزارهای خطه شمال خبر داد، البته این قرار داد فاینانس در شورای اقتصاد سال ۹۲ تصویب شده بود، این اعتبار برای تجهیز، نوسازی و زهشکی ۱۰۵هزار هکتار از شالیزارهای استانهای شمالی بوده است.
کارشناسان کشاورزی در مجموع متناسب نبودن اعتبارات تخصیص یافته مطابق برنامه توسعه با وسعت اراضی شالیزاری، کوتاه بودن مدت زمان اجرا، خلاء قانونی در زمینه اراضی وقفی و زراعی دارای سند ثبتی و همچنین نبود تشکل قانونی برای بهره برداری و نگهداری مناسب از تاسیسات احداثی را از جمله مشکلات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری اعلام میکنند.
یکی از کارشناسان و دست اندرکاران بخش کشاورزی مازندران به فراز و نشیبهای اجرای طرح یکپارچه سازی زمینهای کشاورزی استان اشاره کرد و گفت: کمبود منابع اعتباری و خرده مالکی مشکل عمده تاخیر در اجرای این طرح است.
شهیدی فر، قانون و مقررات و نحوه اجرا را از دیگر موارد تاخیر اجرای این طرح برشمرد و افزود: طبق قانون ۸۵ درصد هزینه اجرای این طرح را دولت پرداخت میکند و ما بقی با مشارکت بهره برداران است.
وی با توضیح این نکته که زمینهای ۵۰ و ۱۰۰ هکتاری در یک منطقه متعلق به ۱۰۰ تا ۲۰۰ بهره بردار است، یعنی خرده مالکی عمال کند شدن اجرای طرح است، ادامه داد: هر ساله به واسطه قانون ارث شاهد کم شدن سرانه مالکیت زمین کشاورزی در استان هستیم، از آن جایی که طبق مسایل فنی اجرای یکپارچه سازی، زمینها به قطعات سه هزار متری تقسیم شده و بخشی از زمین به ایجاد زهکش، کانال و جاده بین مزارع تبدیل میشود، تعداد زیاد بهره برداران که بعضی از آنان مالکیت کمتر از ۲ هزار و حتی یکهزار متر هستند، با اجرای این طرح مخالفت میکنند.
این کارشناس کشاورزی در عین حال هندسی شدن زمینهای کشاورزی را زمینه ساز تغییر کاربری توصیف کرد و گفت: واقعیت توجیه اقتصادی و درآمد کفی نداشتن از فعالیت کشاورزی به نسبت هزینههای زندگی سبب شد تا کشاورزانی که زمینهای تسطیح شده آنان در حاشیه راههای اصلی به خصوص نزدیک به سواحل دریای خزر قرار دارد، ارزش بیشتری پیدا کرده و با توجه به تقاضای بالا، اقدام به فروش کنند.
وی به افزایش وجود خانهباغها در زمینهای تسطیح شده شالیزاری مازندران اشاره کرد و بیان داشت: وقتی کشاورز نتواند درآمد مکفی از فعالیت کشاورزی بدست بیاورد، به راحتی مقابل قیمتهای عجیب و قریب و وسوسه انگیز کوتاه آمده و اقدام به فروش زمینهای کشاورزی میکند، معمولا این زمینها هم با تغییر کشت از برنجکاری به باغ و سپس با گرفتن مجوز ساخت یک انبار تبدیل به خانه باغهای ویلایی میشود.
شهیدی فر عبور از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن یا صنعتی را اجتناب ناپذیر دانست و گفت: طرحهای زهکشی و تجهیز و نوسازی اراضی یکی از راهکارهای تحقق این مهم است که باید به طور جدی آن را دنبال شود. وی افزایش عملکرد در واحد سطح، مدیریت آب، چند کشت کردن در اراضی، کاهش هزینههای کاشت، داشت و برداشت را از جمله مزایای این طرح برشمرد.
اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در ۶۰۰ هکتار مازندران
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با بیان اینکه طرح ملی تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری استان مازندران که از سال ۱۳۷۰ آغاز شد، گفت: در مجموع از حدود ۲۱۰هزار هکتار اراضی شالیزاری استان ۱۵۰هزار هکتار پتانسیل اجرای طرحهای تجهیز و نوسازی را داراست و مابقی به دلایلی اعم از در حریم رودخانهها، جادهها، ارتفاع زیاد از سطح دریا، نبود منابع آبی مطمئن، زیر شبکه سدها واقع نشدن، احداث باغ در برخی زمینهای شالیزاری،
هزینه و حجم خاک بالاتر از حد مجاز این قابلیت ندارد. علیرضا علیزاده افزود: تاکنون تسطیح و یکپارچه سازی در۵۸ هزار هکتار از اراضی شالیزاری مازندران اجرایی شده است و این طرح پارسال با اعتبار ۲۶ میلیارد ریال در سطح ۵۰۳ هکتار اجرا شده و در سال جاری نیز ۶۰۰ هکتار در برنامه اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی است. اواخر شهریور تا سه ماهه پاییز بهترین زمان برای اجرای طرح تسطیح، یکپارچه سازی و نوسازی شالیزارهای مازندران است. مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی مازندران اصلیترین معضل توسعه بخش کشاورزی استان اعم از اراضی زراعی و باغی را زه دار بودن اراضی این بخش دانست و گفت: به همین دلیل امکان دستیابی به پتانسیل ارقام و توسعه کشت دوم و سوم را از بهرهبرداران سلب شده است. علیزاده تصریح کرد: ایجاد امکان زهکشی کنترل شده در سطح مزرعه برای حل این معضل ضروری است و حتی با ترکیب طرح مرمت و بهسازی آب بندانها به عنوان پایانه زهکشی ضمن جمعآوری آبهای مازاد و هرز، امکان توسعه کشت دانههای روغنی و علوفه در فصول پائیز و زمستان فراهم میشود. وی ادامه داد: ارتقاء ضریب کشت، کمیت و کیفیت تولید و در نهایت ارزش افزوده اقتصادی و نیز ایجاد فرصت ذخیره جریانات برگشتی در اراضی پست جلگهای برای کشتهای اصلی بهویژه در خصوص محصول استراتژیک برنج در استان مازندران علاوه بر مزیتهای این طرح، مساله راهبردی بسیار اساسی در راستای تحقق امنیت غذایی نیز محسوب میشود. مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی مازندران گفت: تا قبل از سال ۱۴۰۱، اجرای طرحهای زهکشی اراضی شالیزاری در مجموع با سطح حدود سه هزار و ۵۰۰ هکتار سبب بهبود چشمگیر اراضی تحت پوشش از وضعیت آب ماندگی و رفع موانع تولید شده است. در همین راستا در سال ۱۴۰۱، حدود یکهزارو ۸۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان با تعهد مالی ۲۵۰ میلیارد ریال تحت پوشش طرحهای زهکشی قرار گرفت و تمامی طرحها به بهرهبرداری رسیده و مبلغ ۲۱۰ میلیارد از محل اعتبارات ملی طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری و زهکشی اراضی پرداخت شده است. وی بیان داشت: همچنین با توجه به اهمیت و ضرورت مطالعات جامع و تفصیلی در سال جاری برای هشت هزار هکتار اراضی مطالعات تفصیلی زهکشی در حال انجام است و پیشبینی میشود ۲هزار میلیارد ریال اسناد اجرایی برای سالهای آتی آماده شود. وی مدیریت و صرفه جویی در مصرف آب را از ویژگیهای مهم اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری عنوان کرد و گفت: تجهیز و نوسازی شالیزارها به طور میانگین سبب ۲۵ درصد صرفه جویی در مصرف آب میشود.
