با هر بارندگی شدید، سناریوی همیشگی تکرار می‌شود، غرق‌شدن معابر، ورود گل‌ولای به منازل و مغازه‌ها، سرریز فاضلاب‌های سنتی و اختلال کامل در زندگی روزمره صدها هزار شهروند. در این میان، سؤال بنیادین و تلخ این است که چرا طرح ملی تصفیه‌خانه و شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری گنبدکاووس پس از گذشت نزدیک به دو دهه از کلنگ‌زنی، تنها حدود ۱۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است؟
طرح جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب شهری گنبدکاووس نه یک پروژه لوکس تزیینی، بلکه یک زیرساخت حیاتی زیست‌محیطی و بهداشتی است که مستقیماً با مدیریت رواناب‌ها و تاب‌آوری شهری در فصول بارندگی پیوند دارد. کلنگ این پروژه در اوایل دهه هشتاد به زمین زده شد؛ پروژه‌ای که قرار بود نجات‌بخش بافت شهری و تثبیت‌کننده بهداشت عمومی دومین شهر بزرگ استان گلستان باشد. اما با گذشت بیش از بیست سال، کارنامه این طرح ملی عملاً به پیشرفتی نزدیک به سالی نیم درصد خلاصه شده است!
این عدد شوکه‌کننده است: ۱۰ درصد پیشرفت در بیست سال! در دنیایی که ابرپروژه‌های زیربنایی، تونل‌های طویل انتقال آب و پالایشگاه‌های عظیم در کمتر از چند سال به بهره‌برداری می‌رسند، لاک‌پشتی حرکت کردن یک شبکه فاضلاب شهری در منطقه‌ای که همواره در خط مقدم خطر سیلاب قرار دارد، تنها یک معنا دارد، فرسایش اراده مدیریتی و دفن پروژه‌های اولویت‌دار در گرداب بروکراسی. ریشه‌های این عقب‌ماندگی بیست‌ساله کجاست؟
اصلی‌ترین ترجیع‌بند مسئولان در سال‌های گذشته، «کمبود اعتبار» بوده است. اما واقعیت این است که تعلل در تزریق نقدینگی، هزینه‌های نهایی پروژه را چند ده برابر کرده است. آنچه بیست سال پیش با چند ده میلیارد تومان تکمیل می‌شد، امروز نیازمند هزاران میلیارد تومان است. توزیع قطره‌چکانی بودجه‌های عمرانی نه تنها پروژه را به سرانجام نرسانده، بلکه همان تأسیسات و لوله‌گذاری‌های اولیه را نیز در معرض استهلاک و فرسودگی زودهنگام قرار داده است.
اجرای شبکه فاضلاب مستلزم هماهنگی دقیق شهرداری، آبفا، راه و شهرسازی و دستگاه‌های خدمت‌رسان است. در گنبدکاووس، حفاری‌های مقطعی، عدم ترمیم به‌موقع معابر، مناقشات اداری پیرامون تملک اراضی و مسائل فنی، سال‌ها کار را فرسایشی کرد و تاوان آن را مردمی پرداختند که هر روز با گردوغبار تابستان و گل‌ولای و بوی نامطبوع زمستان سر کرده‌اند.
شهر گنبدکاووس به دلیل موقعیت توپوگرافی و تلاقی رودخانه‌های گرگان‌رود و چهل‌چای، در کانون خطرات سیلابی منطقه نشسته است. اگر سامانه‌های بارشی ال‌نینو امسال رخ‌نمایی کنند، شهر با همان بن‌بست قدیمی مواجه خواهد شد، خاک به دلیل نبود شبکه هدایت فاضلاب و سطح بالای آب‌های زیرزمینی اشباع می‌شود، چاه‌های جاذب خانگی پس می‌زنند و رواناب سطحی با فضولات و پسماندهای شهری درهم می‌آمیزد. نتیجه این فرایند، علاوه بر خسارت‌های مالی سنگین، فجایع بهداشتی و شیوع انواع بیماری‌های عفونی برای ساکنان حاشیه‌نشین و مناطق مرکزی شهر است.
نمی‌توان هر سال پس از جاری شدن سیل، در قالب ستادهای مدیریت بحران تشکیل جلسه داد، چکمه پوشید و در میان آبگرفتگی‌ها با مردم عکس یادگاری گرفت، اما درباره پروژه‌ای که بیست سال بر زمین مانده است، سکوت اختیار کرد. مجلس شورای اسلامی، نهادهای نظارتی از جمله دیوان محاسبات و سازمان بازرسی کل کشور باید به‌طور شفاف به این پرونده ورود کنند. گنبدکاووس تاب‌آوری بحران جدیدی را ندارد. اگر اعتبارات ویژه و جهادی برای تکمیل تصفیه‌خانه و شریان‌های اصلی شبکه فاضلاب این شهر در کمترین زمان ممکن تزریق نشود، هزینه سیلاب بعدی تنها خسارت مالی به پل‌ها و خیابان‌ها نخواهد بود؛ بلکه هزینه آن، سلب اعتماد عمومی و به مخاطره افتادن سلامت عمومی هزاران خانوار در شرق استان گلستان است. وقت مدارا با پرونده‌های بیست‌ساله گذشته است.
وقتی برای رایزنی نمانده است آقایان مدیران
حسام محمدی پیرامون تدابیر مدیریت شهری برای مواجهه با سیلاب‌های احتمالی اظهار کرد: شهر گنبدکاووس در مناطق شمالی و جنوبی توسط دو رودخانه محاصره شده است؛ از این رو لایروبی و پایش مستمر بستر این رودخانه‌ها، یک ضرورت حیاتی برای جلوگیری از تکرار حوادث گذشته است.
وی با اشاره به اینکه مسئولیت لایروبی رودخانه‌ها بر عهده آب منطقه‌ای است، گفت: نباید اجازه داد بروکراسی اداری مانع از امنیت جان و مال مردم شود، مدیریت شهری گنبد مطالعات دفع آب‌های سطحی را انجام داده و در حال رایزنی برای بازنگری در تهران است. رئیس کمیسیون عمران شورای شهر گنبد افزود: در جلساتی که با شهردار و آب منطقه‌ای داریم، به دنبال تقسیم وظایف هستیم، پیشنهاد شورای شهر به شهردار این است که در صورت تعلل آب منطقه‌ای، شهرداری رأساً نسبت به اجاره ماشین‌آلات سنگین اقدام کند و هزینه‌کرد آن از طریق مراجع قانونی از دستگاه متولی مطالبه شود.
محمدی همچنین یکی از پل‌های قدیمی در پایین‌دست شهر را به دلیل باقی ماندن سازه قدیمی در بستر رودخانه، مانعی جدی برای عبور دبی سیلاب دانست که رفع آن نیازمند پیگیری شهرستانی است.
وی در ادامه به معضل ورود فاضلاب خانگی به کانال‌های دفع آب‌های سطحی اشاره کرد و گفت: به دلیل کندی پیشرفت پروژه شبکه فاضلاب شهری با پیشرفت تنها ۱۰ درصد در ۲۰ سال گذشته، این جداول کاربری دوگانه یافته‌اند و در هنگام بارندگی، مسیر دفع آب‌های سطحی دچار گرفتگی می‌شود.
محمدی تأکید کرد: این پروژه مستقیماً با سلامت و محیط‌زیست شهروندان گره خورده است و از مسئولان کشوری و استانی می‌خواهیم تکمیل آن را در اولویت بودجه‌ای قرار دهند.
