مائده مطهری زاده

با آغاز فصل سرد، ميزان انتشار خبرهاي «مرگ بر اثر گازگرفتگي» نيز بالا مي‌گيرد و به گواه همين اخبار، قاتل خاموش طعمه‌هاي خود را از ميان كساني برمي‌گزيند كه بي احتياطي كرده و نكات ايمني را ناديده گرفته‌اند.
همه‌ ساله شمار زيادي از مردم شهر و روستا به دليل گازگرفتگي يا استنشاق گاز‌هاي سمي، جان باخته و چندين برابر آن نيز مسموم شده و يا در معرض آسيب‌هاي ثانويه قرار مي‌گيرند.
از اين ميان يكي از شايع‌ترين علل مسموميت‌ها به ويژه در بخش‌ خانگي مسموميت بر اثر استنشاق گاز سمي مونوكسيد كربن است كه متاسفانه باوجود راهكارهاي ساده براي جلوگيري از آن، همواره شاهد تكرار آن هستيم. با وجود اينكه هر سال تعداد زيادي از هموطنان طعمه قاتل خاموش شده و به علت بي‌احتياطي جان خود را از دست مي‌دهند اما باز هم شهروندان اين نكات را جدي نگرفته و راحت از كنار آن مي‌گذرند. رئیس گروه کنترل و تضمین کیفیت آزمایشگاه‌های سازمان پزشکی قانونی کشور در همین باره گفت: فقط در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۲ ، ۲۵۶ مورد فوت در اثر مسمومیت با گاز CO در کشور گزارش شده که استان‌های تهران (۴۴ مورد)، خراسان رضوی (۲۷ مورد)، اصفهان (۱۹ مورد)، کرمانشاه (۱۷ مورد) بیشترین موارد فوت ناشی از مسمومیت با این گاز سمی را دارند. بنا به آخرین داده و گزارش پزشکی قانونی مازندران نیز پارسال ۴۲ نفر بر اثر استنشاق گاز مونواکسید کربن جان خود را از دست داده‌اند. البته موضوع این نوع مسمومیت در مازندران تفاوت‌ها و ویژگی‌های خاص خود را دارد. چرا که بخشی از افرادی که بر اثر گاز مونواکسید کربن جان می‌بازند مسافرانی هستند که در فصول سرد سال به این استان سفر می‌کنند و با روشن کردن پیک نیک در چادرهای مسافرتی دچار گازگرفتگی می‌شوند و یا اینکه اقامت در ویلاهایی که برای مدتی خالی از سکنه هستند و دودکش چک نمی‌شود و انسداد مسیر خروجی دود باعث ورود گاز مونواکسید کربن به داخل منزل و مرگ افراد شده است. رئیس گروه کنترل و تضمین کیفیت آزمایشگاه‌های سازمان پزشکی قانونی کشور در این خصوص گفت: تمام وسایلی که پدیده احتراق در آنها رخ می‌دهد در صورت وجود نداشتن اکسیژن کافی می‌توانند به عنوان عامل تولید کننده گاز منواکسید کربن مطرح باشند، احتراق ناقص گاز شهری و سایر عواملی که به عنوان سوخت استفاده می‌شوند مانند زغال و چوب که در شومینه مورد مصرف قرار می‌گیرند از منابع تولید گاز منواکسید کربن هستند.
مریم اخگری افزود: بهترین راهکار برای پیشگیری از بروز مسمومیت با این گاز وجود جریان کافی هوا در محیط است، اگر در محیطی از وسیله گرمایشی استفاده می‌کنیم، باید جریان هوای کافی در آن فضا وجود داشته باشد، جریان هوای کافی علاوه بر اینکه باعث خارج کردن گازهای سمی از محیط می‌شود، به احتراق کامل سوخت‌های فسیلی کمک می‌کند. روشن کردن گاز پیک نیکی و منقل در وسایل نقلیه سنگین یا در ساختمان‌های نیمه کاره و استفاده از بخاری‌های بدون دودکش که بدون سنسور حساس به گاز منواکسید کربن هستند، در فضاهای بسیار کوچک که بدون تهویه مناسب هستند از جمله مواردی است که می‌توانند منجر به بروز مسمومیت با این گاز کُشنده شود.
رئیس گروه کنترل و تضمین کیفیت آزمایشگاه‌های سازمان پزشکی قانونی کشور گفت: استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این مسمومیت از اهمیت بالایی برخوردار است، کنترل و رفع انسداد منافذ مسیر دودکش قبل از راه اندازی بخاری، شومینه و سایر وسایل گرمایشی بهترین راه پیشگیری از بروز مسمومیت با گاز منواکسید کربن به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: دقت و توجه به داغ بودن دودکش نیز روشی برای آزمایش کارکرد مناسب دودکش است. اگر لوله دودکش بخاری سرد است دلیل آن خارج نشدن محصولات احتراق و گازهای سمی از دودکش است در این صورت باید ضمن رفع نقص، به‌طور موقت با باز کردن قسمتی از در یا پنجره به تهویه هوا و خروج گازهای سمی از محیط کمک کنید.
اخگری با اشاره به مکانیسم عمل گاز منواکسید کربن خاطرنشان کرد: هموگلوبین در خون مسئولیت نقل و انتقال اکسیژن را در بافت‌ها به عهده دارد. میل ترکیبی گاز منواکسید کربن با هموگلوبین خون ۲۰۰ برابر بیشتر از اکسیژن است، زمانی که گاز منواکسید کربن از طریق تنفس وارد ریه‌ها و سپس جریان خون می‌شود با اکسیژن برای اتصال به هموگلوبین رقابت می‌کند، این گاز پس از اتصال به هموگلوبین، انتقال اکسیژن را در بدن مختل کرده و در نتیجه اکسیژن رسانی به سلول‌ها دچار اختلال می‌شود. وی افزود: عملکرد بافت‌هایی نظیر مغز و قلب به اکسیژن کافی در خون وابسته است، در مسمومیت با منواکسید کربن بیشترین آسیب در این دو ارگان حیاتی مشاهده می‌شود. رئیس گروه کنترل و تضمین کیفیت آزمایشگاه‌های سازمان پزشکی قانونی کشور اضافه کرد: نکته مهم در مسمومیت با گاز منواکسید کربن غلظت گاز موجود در محیط و میزان مواجهه فرد با این گاز است، هر چه غلظت گاز در محیط بیشتر مدت زمان مواجهه طولانی‌تر باشد، مسمومیت با این گاز شدیدتر خواهد بود. اخگری گفت: علائمی که در مراحل ابتدایی مسمومیت با منواکسید کربن برای فرد رخ می‌دهد، مانند حالت خستگی ناشی از فعالیت روزانه است و ممکن است فرد آن را به عنوان حالت طبیعی تلقی کند، به طور معمول تظاهرات بالینی در فرد مسموم با گاز منواکسید کربن با علائم غیراختصاصی نظیر تهوع و استفراغ شروع شده و فرد دچار خواب آلودگی و لتارژی یا بی‌قراری، درد و ضعف عضلانی می‌شود و در صورت تداوم تماس با گاز مذکور دچار کاهش سطح هوشیاری، کما، تشنج، ایست قلبی و در نهایت مرگ می‌شود. بنا به آمار و اظهارات کارشناسان، دودكش‌هاي ناايمن ۸۰ درصد علل حوادث و مرگ ناشي از مسموميت با گاز مونواكسيد كربن در كشور را تشكيل مي‌دهند.
استاندارد نبودن دودكش‌هاي ساختمان، دودكش‌هاي وسايل حرارتي و رابط‌هاي آنها، ايجاد مسموميت با مونواكسيد كربن را به دنبال دارد.
تمام دوكش‌هايي كه از در و پنجره‌ها خارج شده و بدون عايق رها شده‌اند، ناايمن و در معرض خطر هستند.
سالانه بيش از ۸۰۰ نفر در كشور بر اثر مسموميت با گاز مونواكسيد كربن جان خود را از دست می‌دهند، اين در حالي است كه ۱۰ تا ۲۰ برابر اين تعداد هر سال دچار عوارض ناشي از مسموميت با اين گاز مي‌شوند.
کارکرد نامناسب لوله‌ بخاری یا آبگرم کن برای خارج‌سازی دود، استفاده از وسایل گازسوز و گرمایشی بدون دودکش، بد کار کردن شومینه، استفاده از وسایل خوراک‌پزی جهت گرمایش، روشن بودن طولانی روشنایی گازی در فضای بسته، روشن بودن خودرو در پارکینگ یا فضای بسته، سوختن ناقص زغال در منقل کرسی از دیگر علل و عوامل مرگ و میر بر اثر استنشاق گاز مونوکسیدکربن هستند. باید توجه داشت که مسمومیت با این گاز، تغییری در تعداد تنفس مسموم ایجاد نمی‌کند. در مسمومیت شدید، رنگ پوست، مخاط‌ها و زیر ناخن، قرمز روشن گیلاسی می‌شود. زمانی شک به گازگرفتگی بیشتر می‌شود که علائم فوق، هم‌زمان در چند نفر هم‌اتاق بروز کند. در این مسمومیت، سیستم عصبی بدن، مختل می‌شود، لذا فرد مسموم توان و انگیزه‌ای برای تلاش کردن یا فرار از مهلکه ندارد؛ بنابراین اگر گازگرفتگی حین خواب رخ بدهد، بدون آنکه علائم خاصی ظاهر شود، منجر به مرگ خواهد شد. مهم‌ترین علت این نوع مسمومیت، ناآگاهی یا غفلت مردم است. علیرغم هشدارهای مکرر نهادهای مربوطه، بعضی از افراد توصیه‌های ایمنی را جدی نمی‌گیرند و به‌راحتی باعث مرگ خود و یا دیگران می‌شوند. متأسفانه همه‌ساله تعداد زیادی از قربانیان این قاتل خاموش، کارگران ساختمانی هستند که به‌صورت موقت در ساختمان‌های نیمه‌ساز و فاقد دودکش، سکنی گزیده‌اند. همچنین رانندگانی که برای گرم کردن خود در شب‌های سرد جاده‌ها، در داخل خودرو از گاز پیک‌نیک استفاده می‌کنند.