مائده مطهری زاده
مازندران، به گفته آمار و نمودارها، از جمله گردشگرپذیرترین و پرترددترین استان‌های کشور در ایام پیک تعطیلات است. استانی که به سببِ قرار گرفتن در کریدور شمال به جنوب و از آن مهم‌تر نزدیکی به پایتخت، هرساله رکورد جدیدی را در این زمینه ثبت می‌کند، اما با جیب خالی و بدون گردش مالی!
قبل از آنکه به سراغِ اصلِ مطلب برویم خوب است اندکی با مفهوم توریسم (گردشگری) و توریست (گردشگر) آشنا شویم.
لغت توریسم از دو بخش «تور» و «ایسم» تشکیل شده است. «تور» به معنای سفر یا گردش است و ریشه در لغت لاتین Turns به معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبدأ و مقصد و چرخش دارد که از یونانی به اسپانیا، فرانسه و در نهایت به انگلیس راه یافته است. «ایسم» به معنی اندیشه یا مکتب تشکیل شده است. پس می‌توان کلمه «توریسم» را مکتبی دانست که پایه و اساس آن سفر است.
از منظر اندیشمندان این حوزه، دو دیدگاه کلی برای گردشگری وجود دارد؛ از دیدگاه کسانی که به صورت زنجیره‌ی درآمدی به آن نگاه می‌کنند، صنعت است و از دیدگاه کسانی که به صورت اجتماعی و از جنبه‌های علمی و علوم انسانی نگاه می‌کنند، فعالیت تلقی می‌شود. گردشگر نیز به کسی اطلاق می‌شود که حداقل یک شب در یک اقامتگاه عمومی یا خصوصی در محل مورد بازدید به سر ببرد.
اما مهم‌ترین مفهوم و تعریفی که می‌تواند ما را به سوی اصل مطلب رهنمون شود، عبارتِ صنعت گردشگری است و اینکه چرا در سالهای اخیر، گردشگری به عنوان یک صنعت در جهان شناخته شده است.
«صنعت گردشگری» در اصل، به کلیه فعالیت‌های مربوط به حرکت کوتاه مدت افراد به مکان‌هایی دور از جایی که معمولاً در آن سکونت دارند، اشاره دارد. این یکی از بزرگترین صنایع جهان است و اقتصاد بسیاری از کشورها تا حد زیادی توسط تجارت توریستی آنها هدایت می‌شود. همچنین گردشگری صنعت گسترده‌ای است که شامل هتلداری، صنعت حمل و نقل و تعدادی از صنایع یا بخش‌های اضافی است. درک این نکته ضروری است که صنعت توریست نه تنها در اوقات فراغت بلکه در کسب و کار و برخی از انگیزه‌های جانبی، با حرکت به مکان‌های مختلف مرتبط است. بنابراین، صنعتِ گردشگری زنجیره بزرگی از صنایع کوچک و بزرگ است که با موتور محرکه آن با گردشِ مالیِ حاصل از هزینه‌کرد‌های گردشگران به حرکت درمی‌آید. اما آنچه که امروز در مازندران شاهد آن هستیم، هیچ تناسبی با تعریفِ مفهومِ صنعت گردشگری جهانی ندارد! می‌خواهید بدانید چرا؟ فقط کافی‌ست به تعدادِ چادرهای مستقر در پارک‌ها و پیاده‌روها و حاشیه خیابان‌ها در ایام پیک تعطیلات نگاهی بیندازید و همین طور، حجمِ عظیمِ اتومبیل‌هایی که سرنشینان‌شان، آخر هفته‌ها، از جاده چالوس راهیِ ویلاهای شخصی خود می‌شوند!

این است جانِ کلامِ گردشگری در مازندران!
مسافرانی که بعضا حتی یک چوب کبریت را مدیونِ مقصد موقت یا اصلی سفرشان نیستند! یک دانش آموخته ارشد رشته جهانگردی معتقد است که مازندران نیازمند گسست از تفکر سنتی در صنعت گردشگری است.
او می‌افزاید: این تفکر سنتی اکنون و طی سالهای آینده این استان را وارد وضعیت بحرانی خواهد کرد. به گفته کلهر، علم گردشگری برای تمامی مسافران یک تعریف مشخص دارد، اما در واقعیت آنچه باعث رونق و ارتقای یک مقصد گردشگری و زندگی بومیان می‌شود، تکیه بر ورود سرمایه‌هایی است که برای سفر هزینه می‌شود. به طور دقیق‌تر طی چند دهه اخیر مازندران بیش از اینکه شاهد رونق زیرساختی از محل درآمدهای گردشگری باشد، در حالِ گذرانِ روزمرگی و ارتزاق از این محل بود. علاوه بر این جمعیتی غیربومی نیز به عنوان ساکنان جدید وارد مازندران شدند. (اشاره به ویلاداران) وی توضیح داد: برای مثال آنچه امروز در کشورهای آسیای جنوب شرقی شاهد هستیم، تحولات عظیم مناطق کم برخودار به واسطه جذب گردشگر خارجی و میلیاردها دلار درآمد ارزی است. در حالی که آنچه در مازندران بیش از ترافیک مسافران به چشم می‌خورد، تغییر بافت روستاها از ویلاسازیِ غیربومیان، تغییر شهرهای ساحلی به واسطه برج‌های مسکونی، چادر خوابی و تولید انبوه زباله است و این یک انحراف در علم توریسم محسوب می‌شود. این کارشناس گفت: تکیه مازندران بر مسافران داخلی که عمدتاً این استان را به عنوان پارکی تفریحی می‌دانند و نه یک مقصد سفر، باعث شده حتی بافت‌های فرهنگی و جغرافیایی آن تغییر کند در حالی که صنعت گردشگری بر بافت‌های اصیل مقصد استوار است. امروز کمتر روستایی به خصوص در مناطق غربی مازندران وجود دارد که حتی شکل ظاهری خود را حفظ کرده باشد. این درحالی است که بسیاری از مقاصد گردشگری مشهور دنیا حتی در هتل سازی نیز شکل سنتی و هویت سنتی را حفظ می‌کنند. کلهر ادامه داد: به طور کل ابتدا و پیش از هر اقدام و شعاری باید مدیریت کلان در هر سطحی نگاه خود را از گردشگری یا همان مسافرپذیری سنتی نجات دهد و بازار هدفش را مشخص سازد. امروزه بهترین بازار هدف گردشگر خارجی است که نه تنها دارای سرمایه سرشار است، بلکه برای کشور ما با توجه به نیاز ارزی نیز حیاتی خواهد بود. این کارشناس گردشگری گفت: در سال ۲۰۲۱ کشور ترکیه حدود ۲۵ میلیارد دلار از محل گردشگر خارجی درآمد کسب کرد. درآمدی که حتی می‌تواند کشوری مثل ایران را بی نیاز از فروش نفت کند. حتی این کشور در سال ۲۰۱۹ در اوج همه گیری کرونا که صنعت گردشگری کشور ما به طور کلی تعطیل بود پذیرای بیش از ۵۰ میلیون توریست خارجی بود و درآمد ۳۰ میلیارد دلاری را به اقتصاد خود وارد کرد.

ممنوعیت چادرخوابی
حالا، طی روزهای گذشته مدیرکل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران با اشاره به برگزاری اولین جلسه ستاد خدمات سفر و تشکیل کمیته‌های سیزده گانه در استان، گفت: ‌ممنوعیت چادرخوابی مسافران در ایام نوروز پیش رو یکی از مصوبات و تصمیمات اتخاذ شده این نشست است. حسین ایزدی افزود: چادرخوابی در حاشیه جاده‌ها، ‌خیابان‌ها و مناطق جنگلی همواره با معضلات و چالش‌هایی از جمله سرقت و ناامنی سفر برای افراد به همراه داشته است با توجه به این مسائل این ستاد تصمیم گرفت تا از هرگونه چادرخوابی مسافران در این ایام جلوگیری کند. وی ادامه داد:‌ با توجه به اینکه ظرفیت مراکز و تاسیسات اقامتی رسمی و غیر رسمی مازندران محدود و جوابگوی حجم زیاد مسافران نیست تصمیم بر این شد تا از ظرفیت اماکن اقامتی دستگاه‌های اجرایی استان استفاده شود تا شاهد این نباشیم که مسافران بدلیل نداشتن مکانی برای اقامت، مبادرت به چادر زدن کنند.
مدیرکل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران اضافه کرد: بنا بر این شد تا در جلسه آینده ستاد خدمات سفر استان هر یک از دستگاه‎های اجرایی ظرفیت اقامتی آماده برای پذیرش مسافران نوروزی اعلام کنند تا ظرفیت‎های موجود احصا و اطلاع رسانی شود. وی گفت: پیش بینی می‎شود نوروز ۱۴۰۳ همچون سالهای گذشته مسافران زیادی به مازندران بیایند و برای میزبانی و اقامت این حجم مسافر از هم اکنون برنامه‎ریزی‎ها در حال انجام است.
به گفته ایزدی در خصوص ممنوعیت چادرخوابی، مسافران نباید در میادین و پارک‎ها اقدام به چادر زدن کنند و در صورت خاص و ویژه مکا‎ن‎های مشخص شده توسط شهرداری‎ها این کار را می‎توانند انجام دهند.
بنا به اعلام اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مازندران بعد از پشت سرگذاشتن دوره محدودیت کرونایی که منجر به تعطیلی سفرهای نوروزی شده بود از نوروز ۱۴۰۱ با برداشته شدن این محدودیت ها هموطنان از اقصی نقاط کشور بار سفر بستند و در آن سال تعداد مسافرانی که در مازندران اقامت داشتند حدود ۱۵ میلیون نفر اقامت در شب بود. یکی از مهم‌ترین مسائل در سفرها اسکان مسافران است که به شیوه‌های مختلف صورت می‌گیرد؛ از چادرخوابی گرفته تا استفاده از ویلاها و هتل‌های لوکس و پرستاره. بر اساس آمار اقامت در سال‌های گذشته، استفاده از چادرهای مسافرتی به اسکان در اقامتگاه‌های رسمی مانند هتل ها، هتل آپارتمان‌ها و مهمانپذیرها ترجیح داده شد. اما چادرخوابی به دلیل اینکه امنیت و ایمنی مسافران را فراهم نمی‌کند از مهم‌ترین معضلات هر ساله شهروندان و مسئولان به شمار می‌رود. پدیده چادرخوابی مسافران در همه ایام سال به ویژه در پیک سفرها در ایام تعطیلات پایِ ثابت معضل سفرها در مازندران به شمار می‌رود و همواره کارشناسان حوزه گردشگری از آن به عنوان قصه ناتمام در این بخش یاد می‌کردند. طی این سالها تلاش‌ها حول این محور بوده است تا بتواند این بخش از چهره نازیبای گردشگری در مازندران را محو کند که ممنوعیت چادر زدن مسافران از جمله این اقدامات است که با دستور استاندار مازندران در تعطیلات نوروز ۱۴۰۲ آغاز شد و تصمیمات اخیر ستاد اجرایی سفر استان از تداوم آن در تعطیلات نوروز پیش رو حکایت می کند. حال باید دید، این ممنوعیت تا چه اندازه راه را بر درآمدزاییِ اماکنِ اقامتی دارای مجوزِ مازندران باز کرده و چقدر ما را به آینده صنعتِ گردشگری در مازندران امیدوار می‌سازد.