مائده مطهری زاده

در طول سال‌ها، کشاورزان مازنی آموختند، برنج را نه فقط یکبار بلکه برای دو بار در طول یک سال زراعی می‌توان کشت کرد.
کاشت برنج دوم در زیر آفتاب داغ مرداد و در بحبوحه تابستان آغاز می‌شود ؛ آن هم در زمانی که هوای مازندران، به شرجی‌ترین حد خود رسیده است و بیشترین مقدار تبخیر آب در طول سال در این زمان وجود دارد.
در شروع کاشت برنج کشت دوم، نیاز بیشتری به مصرف آب وجود دارد؛ چرا که زمین باید در گرماگرم آفتاب داغ تابستان خیس شده و سیراب گردد تا در مرحله بعدتر ، بتوان نشای برنج را در آن انجام داد. در غیر این صورت، نشای برنج، چه به صورت دستی و چه با دستگاه، به خوبی انجام نخواهد شد و زمین برنج، بازدهی مناسبی نخواهد داشت؛ چون که ریشه گیاه به خوبی در خاک نخواهد نشست و آماده رشد و پیشرفت نخواهد شد.
برنج کشت اول، در فصل بهار کاشته می‌شود که دما در حد ملایمی قرار دارد و گرمای هوا، به مراتب کمتر از گرمای شرجی تابستانی شمال است؛ روشن است که در این زمان، درجه تبخیر هم در تناسب با گرمای هوا، در حد پایین تری قرار دارد.
اما طی سه چهار سال اخیر، به دلیلِ افزایش تنش آبی و خشکسالی شدید، شرکت آب منطقه‌ای مازندران، کشت دوم برنج را ممنوع اعلام کرده است.
امسال نیز شرکت آب منطقه‌ای مازندران در حالی کشت مجدد برنج را ممنوع اعلام کرده است که بارش‌های تیرماه شالیکاران را به صرافتِ کشت دوباره برنج انداخته است!
بر اساس آمار افزایش حدود ۶۰ درصدی بارندگی در تیرماه همراه با ایجاد روان آب در رودخانه‌ها، استقبال کشاورزان را به کشت دوم به خصوص برنجکاران حوزه آبریز ۱۱۰هزار هکتاری دشت هراز دو چندان کرده است.
بر اساس جدول داده‌های آماری هواشناسی، متوسط بارندگی مازندران در تیر ماه امسال ۶۸ میلی متر بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۴۲ میلی متر بوده، حدود ۶۲ درصد افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که حدود ۴۳ میلی متر بوده، ۵۷ درصد افزایش داشته است؛ وضعیتی که روان آب در رودخانه‌های اصلی و فرعی استان را تداوم بخشید و شرایط را به مراتب برای آب تخت کردن زمین‌های شالیکاری با هدف کشت دوم فراهم کرد.
میانگین بارش چهارماهه فروردین، اردیبهشت، خرداد و تیرماه سال جاری استان مازندران که شروع و پایان برنجکاری کشت اول محسوب می‌شود، نیز ۲۴۱ میلی متر بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت که ۱۷۸ میلی متر بوده حدود ۳۵ درصد افزایش و نسبت به مدت مشابه سال زراعی گذشته که ۲۰۸ میلی متر بوده، حدود ۱۶ درصد افزایش داشته است.
بنابر این گزارش میانگین بارش ۱۰ ماهه سال زراعی جاری مازندران منتهی به تیر ماه امسال (اول مهر ماه پارسال تا پایان تیر امسال) نیز ۶۳۰میلی متر بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت که حدود ۵۷۶ میلی متر بوده حدود ۹ درصد افزایش و نسبت به مدت مشابه سال زراعی گذشته که ۴۴۱میلی متر بوده، حدود ۴۳ درصد افزایش داشته است.
اگر چه بررسی‌ها نشان می‌دهد بارندگی و روان آب رودخانه‌ها شرایط را برای شخم و شیار که بیشترین نیاز آبی را در فرایند کشت شالی دارد، فراهم کرده است، اما کارشناسان کشاورزی تاکید دارند با توجه به دوره زمانی ۹۰ روزه‌ای که ارقام برنج کیفی مانند طارم محلی برای رسیدن به مرحله برداشت نیاز دارند، خطر آفت نسل سوم و چهارم کرم ساقه خوار، کمبود آب و سرمای پاییزی در کمین کشت دوم برنج است و کشاورزانی که به هشدارهای کارشناسی توجه نکنند، متضرر خواهند شد. محققان موسسه برنج کشور مستقر در آمل و جهاد کشاورزی مازندران به شالیکاران توصیه کردند که پس از دهم مرداد ماه کشت دوم برنج را به روش نشاء مجدد انجام ندهند چون در چنبره خطرات مختلف آفات و بویژه سرمای پاییزی گرفتار خواهند شد. مشاهدات میدانی هم نشان می‌دهد که بیش از ۹۰ درصد از شالیکاران حوزه دشت هراز که تاکنون محصول کشت نخست برنج را جمع آوری کرده‌اند به دنبال کشت دوم به روش نشاء مجدد و یا پرورش ساقه یا دونوچ هستند. میزان استقبال از کشت دوم در این منطقه نشان می‌دهد که امسال احتمالا سطح زیر کشت دوم برنج در مازندران از سال گذشته بیشتر شود. طبق آمار سازمان جهاد کشاورزی مازندران امسال ۲۱۵ هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت اول برنج رفته است و پیش‌بینی می‌شود ۵۹ هزار هکتار از این اراضی به صورت کشت مجدد و ۴۰ هزار هکتار به صورت رویش مجدد برنج کشت شود.
کشت دوم برنج همچنان ممنوع است
اما در گرماگرمِ عطشِ شالیکاران برای کشت دوم برنج، مدیرعاملِ شرکت آب منطقه‌ای، آب پاکی را به روی دستِ برنجکاران مازنی ریخته و به شدتِ سال‌های گذشته از ممنوعیت آن سخن گفته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با بیان این‌که انجام کشت دوم برنج با استفاده از منابع آبی زیرزمینی در استان ممنوع است، گفت: با توجه به کمبود منابع آب در دشت‌های استان انجام کشت دوم ممنوع است.
به گزارش روابط عمومی شرکت آب منطقه‌ای مازندران، حیدر داوودیان اظهار کرد: هرچند که امسال شاهد بارش‌های خوبی در استان بودیم که به رفع کم‌آبی در بسیاری از کشتزارهای تحت تنش آبی استان کمک کرد، اما مانند سال‌های گذشته انجام کشت دوم توصیه نمی‌شود و از کشاورزان درخواست داریم که پس از برداشت برنج اقدام به کشت دوم چه به صورت رتون و چه نشاءِ مجدد نکنند.
وی افزود: امسال با برنامه‌ریزی و نوبت‌بندی توزیع آب کشاورزی و به کمک بارش‌های به‌هنگام از نظر تأمین آب شالیزارهای استان شرایط بهتری نسبت به سه سال اخیر داشتیم. اما با توجه به کاهش آورد رودخانه‌ها و بارندگی‌ها در مرداد و شهریور هر سال و نیاز بالای کشت دوم به آب، امکان توزیع آب برای کشت دوم وجود ندارد. بنابراین توصیه می‌کنیم که کشاورزان به منظور پیشگیری از چالش‌های ناشی از کم‌آبی و خسارات احتمالی از انجام کشت دوم خودداری کنند.
وی تصریح کرد: برای آبیاری کشت دوم برنج در کشتزارهای سراسر استان از منابع سطحی و زیرزمینی برنامه‌ای نداریم. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با اشاره به وضعیت نامناسب آب‌های زیرزمینی در مازندران خاطرنشان کرد: بسیاری از کشاورزان به طور معمول برای انجام کشت دوم آب مورد نیاز را از چاه‌ها برداشت می‌کنند که فشار زیادی به منابع زیرزمینی وارد می‌کند. داوودیان با اشاره به شرایط کاهشی آمار آب‌های زیرزمینی در مازندران تصریح کرد: در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته ذخایر آبی زیرزمینی مازندران ۱۹۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است. طبق آمارها تا پایان خرداد امسال تراز آب‌های زیرزمینی مازندران نسبت به زمان مشابه در دوره درازمدت (سه دهه پیش) ۱۱۲ سانتیمتر کمتر شد که رقم قابل توجه و نگران‌کننده‌ای است.
وی افزود: در فصل کشاورزی پارسال ۴۵ درصد از ۲ میلیارد و ۵۰۸ میلیون متر مکعب آب استفاده شده در شالیزارهای مازندران، یعنی معادل یک میلیارد و ۱۴۰ میلیون متر مکعب از منابع زیرزمینی برداشت شده بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران اظهار کرد: تلاش ما و همکاران‌مان بر این است تا با اجرای طرح‌های زیرساختی مهار و توزیع آب‌های سطحی همزمان با حفظ منابع آبی زیرزمینی نیاز آبی استان را تامین کنیم و انتظار داریم که کشاورزان نیز به منظور حفاظت از آب‌های زیرزمینی و پایداری کشت هشدارهای صادر شده مبنی بر ممنوعیت کشت دوم را جدی بگیرند.
برداشت برنج از حدود ۲۱۵ هزار هکتار شالیزار در مازندران هر سال از دهه سوم تیر ماه آغاز می‌شود و تا نیمه مرداد ادامه می‌یابد. سالانه حدود یک میلیون تن برنج در شالیزارهای مازندران تولید می‌شود که معادل نیمی از برنج مصرفی کشور است. برداشت کشت اول برنج از شالیزارهای مازندران در حالی طی روزهای اخیر آغاز شده که به صورت همزمان کشاورزان این استان حدود نیمی از زمین‌های شالیزاری را برای کشت دوم برنج آماده کرده‌اند. کارشناسان این امر را تهدیدی برای سفره‌های زیرزمینی آب، نابودی مواد آلی خاک و میکروب‌های مفید و موجود زنده در خاک می‌دانند.
بر اساس آمارهای شرکت آب منطقه‌ای مازندران در این استان نزدیک به ۱۱۰ هزار چاه کشاورزی وجود دارد که از این تعداد حدود ۳۰ هزار حلقه چاه‌ برقدار هستند و مابقی با موتور دیزلی بهره‌برداری می‌شوند.