مائده مطهری زاده

در میان موجودات زنده دریای خزر فوک خزری تنها پستاندار و یکی از آشناترین موجودات دریای خزر است که بر طبق اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت جزو گونه های در معرض خطر محسوب می شود. دریاچه خزر مکانی برای تفریح اکثر ما ایرانی ها در تمام فصول سال است. حتی در پاییز نیز کرانه خزر همچنان خواستار دارد. با این حال می دانستید که در فصل های بهار، تابستان و پاییز فوک خزری از سواحل شمالی این دریا به سمت نواحی گرمتر یعنی ناحیه شمالی کشورمان کوچ می کند؟!
فوک خزری با نام علمی (Pusa caspica) و نام انگلیسی (Caspian seal) از زیباترین موجودات کره زمین است که در آب های شور دریاچه خزر زندگی کرده و تنها برای جفت گیری در فصل زمستان راهی نواحی برف و یخ شمالی این دریاچه بزرگ می‌شود.
متاسفانه در طی سال‌های اخیر، به دلیل صید بی رویه صیادان و از بین رفتن شرایط مساعد زیستی این پستاندار در خزر شاهد کاهش تعداد این گونه از فوک‌ها شده‌ایم. طول فوک خزری در صورت رشد کافی به حدود ۱ متر و نیم و وزنی در حدود ۸۰ کیلوگرم خواهد رسید. بیشتر اهالی شمال کشورمان به فوک خزری نام سگ آبی را داده‌اند. در این سال‌ها مرکز حفاظت از فوک خزری در ایران که از سال ۲۰۱۰ فعالیت خود را شروع کرده، به آموزش صیادان و ماهیگیران در این زمینه پرداخته است. تنها پستاندار دریای خزر فوک خزری یا فوک کاسپین است. در دنیا بیش از ۳۰ گونه فوک وجود دارد که این گونه خزری جزو کوچک‌ترین آن‌هاست. طول بدن فوک کاسپین حداکثر به ۱.۵ متر می‌رسد و وزنش حدود ۸۵ کیلوگرم است.
غذای این حیوان بیشتر ماهی‌های کیلکا، سوف، گاوماهیان و سخت‌پوستان است. فوک کاسپین با خوردن ماهی‌هایی که ضعیف‌ترند و آسان‌تر به دام می‌افتند، ماهی‌های بیمار را از دریا حذف می‌کند، در نتیجه کمک می‌کند ماهی‌ها و سخت‌پوستانِ سالم‌تر زادولد کنند و نسل‌های بعدی‌شان قوی‌تر شوند.
با انقراض فوک خزری به تدریج این گونه‌ها هم از بین خواهند رفت که مشکلاتش گریبانگیر مردم و به ویژه ماهی گیران خواهد شد. فوک‌های خزری با شُش نفس می‌کشند و می‌توانند حدود ۲۰ دقیقه نفس‌شان را زیر آب نگه دارند.
مانند همه پستانداران به بچه‌هایشان شیر می‌دهند، رنگ توله‌هایشان تا یک ماهگی سفید است و سپس به قهوه‌ای یا خاکستری تغییر می‌کند. مو‌های فوک‌ها سالانه می‌ریزد و زمانی که رنگش کرم می‌شود معلوم می‌شود موی کهنه است و به زودی ریزش می‌کند و موی جدید به رنگ خاکستری می‌روید.
طول عمر فوک‌های خزری حدود ۳۵ سال است و معمولا به دنبال غذا به بخش‌های میانی و جنوبی دریای خزر (آب‌های ایران، ترکمنستان و آذربایجان) مهاجرت می‌کنند. هر فوک خزری بالغ ماده از ۵ تا ۲۰ سالگی، سالی یک بار و هر نوبت یک توله به دنیا می‌آورد. حدود ماه بهمن فوک‌های بالغ به سواحل شمالی خزر (روسیه و قزاقستان) سفر می‌کنند تا ماده‌های باردار توله‌هایشان را روی سطوح یخ‌زده آب به دنیا بیاورند.
چون رنگ‌شان سفید است روی سطح یخ و برف مخفی می‌شوند و از گزند شکارچیان در امان می‌مانند. مادر تا حدود یک ماهگی به آن‌ها شیر پرچرب می‌دهد تا رشد نوزاد‌ها سریع‌تر شود و بعد از دو سه ماه آمادگی شنا و شکار داشته باشند.
دکتر امیر شیرازی، دام پزشکی که حدود ۱۰ سال از عمرش را صرف حفاظت از فوک کاسپین کرده است. او که در ایران تحصیل کرده و دوره تکمیلی آشنایی با پستانداران دریایی را در مرکزی تخصصی در هلند گذرانده، از آغاز کارش می‌گوید: «ما با یک مجموعه بیمارستان سگ دریایی در هلند که رئیس آن خانم «لنی هارت» برای همایشی به ایران آمده بود، آشنا شدیم. این آشنایی باعث شد که من و مرحوم «دکتر محمدمصطفی شاهی فردوس» با فوک خزری بیشتر آشنا شویم و اصول حفاظت از این گونه را یاد بگیریم. در سال ۲۰۰۰ تلفات سنگین (حدود ۱۰ هزار) فوک خزری در سواحل پنج کشور حاشیه دریای خزر مشاهده شد. علت آن بیماری ویروسی بود که از سگ سانان و سایر پستانداران دریایی به فوک‌ها منتقل شده بود. این اتفاق باعث شد که فوک‌های کاسپین بیشتر در مرکز توجه قرار بگیرند. تحقیقات گسترده‌ای از سوی دانشمندان کشور‌های مختلف مانند روسیه، کشور‌های اروپایی و حتی ژاپن انجام و نیرو‌هایی به منطقه فرستاده شد. درنهایت در سال ۲۰۰۸ به دلیل بررسی‌ها و تخمین‌ها، نام فوک خزری با کاهش ۹۵ درصدی جمعیت وارد فهرست قرمز و این جانور در خطر انقراض معرفی شد.
از آن زمان فعالیت‌های حفاظتی شکل جدی‌تری گرفت. در سال ۲۰۱۰ ما (همراه با مرحوم شاهی‌فردوس) مرکز حفاظت فوک خزری را در استان گلستان و محلی که مشاهدات از حضور فوک بیشتر بود، یعنی در جزیره آشوراده تاسیس کردیم.»
*تعداد لاشه‌های پیدا شده هر سال بیشتر می‌شود
متاسفانه هر سال تعدادی لاشه فوک خزری در سواحل مازندران پیدا می‎شود که نشان از وضعیت وخیمِ زندگانیِ

این گونه جانوری در دریای خزر دارد.
بررسی‌های کارشناسان حکایت از آن دارد که طی دهه‌های گذشته بیش از ۹۰۰ هزار قلاده فوک خزری از بین رفته است و روند انقراض این پستاندار در سال‌های اخیر پرشتاب شده است.
بررسی‌های دامپزشکی مسمومیت یا ابتلای به آنفلوانزا را از جمله دلایل مرگ فوک های خزری مطرح می‌کنند و با این حال بررسی‌های نهایی این حادثه در دست اقدام است. رهاسازی زباله و گرفتارشدن در تورهای ماهیگیران از دیگر عواملی است که سگ‌های آبی را در معرض تهدید و انقراض قرار داده است و به گفته کارشناسان برای کاهش بحران‌های خزری باید برنامه‌ریزی شود. محمد معصومی فعال حوزه محیط زیست در مازندران با اشاره به پیدا شدن لاشه چندین فوک طی سال جاری در نوار ساحلی خزر گفت: شکار و کشتن فوک توسط صیادان از جمله عوامل مرگ آنهاست زیرا تصور می‌کنند که فوک رقیب آنها در کاهش میزان صید ماهیان کیلکا محسوب می‌شود.
وی با اظهار اینکه فوک در میان بومی‌ها و ماهیگیران به سگ آبی معروف است ادامه داد ماهیگیران و صیادان با دیدن آن با چوب و چماق به این جانور حمله می‌کنند و آن را می‌کشند. وی ادامه داد: هرچند با اطلاع رسانی‌های صورت گرفته امروزه دانش بومیان و صیادان نسبت به نجات گونه فوک صیادی افزایش یافته است، گفت: طی سال‌های اخیر شاهد نجات گونه‌های زیادی از فوک‌های گرفتار شده در تور صیادان و ماهیگیران بودیم. مشاهده لاشه فوک‌های تلف شده طی سال جاری در ساحل مازندران نشان می‌دهد که بر روی بدن این فوک‌ها آثاری از جراحت و زخمی شدن دیده نمی‌شود از این رو باید عامل مرگ آنها را در مسائل دیگری جستجو کرد. کورس ربیعی رییس اداره نظارت بر حیات وحش محیط زیست مازندران نیز تأثیر کاهش تراز آب دریای خزر و یا ابتلاء به بیماری‌ها را از جمله گزینه‌های تلف شدن این گونه بیان کرد که نیازمند بررسی است. به گفته ربیعی، حال دریای خزر نیز همانند گونه‌هایش خوب نیست و پسروی و عقب نشینی آب دریا اثرات زیست محیطی زیادی را در کرانه ساحلی ایجاد کرده است.

کاهشِ جمعیت فوک‌ها از یک میلیون قلاده به هفتاد هزار قلاده!
تعداد لاشه‌های مشاهده شده فوک‌های خزری در سواحل مازندران از ابتدای سال جاری تاکنون به ۱۶ قلاده رسیده و استمرار این روند در چند سال اخیر نیز نگرانی برای آینده این گونه منحصربه‌فرد خزری را بیشتر کرده است.
در گستره چشم‌نواز بزرگترین دریاچه جهان و در بین جانوران دریایی، تنها پستاندار این پهنه آبی منحصربه‌فرد را با نام فوک خزری (Caspian Seal) یا «سگ آبی» می‌شناسیم که جمعیت بیش از یک میلیونی آن در گذشته اکنون و بنا به دلایل مختلف کاهش یافته و به استناد برخی منابع به ۷۰ هزار قلاده رسیده و همین جمعیت نیز سالانه یا در تور صیادان می‌افتند، یا گاه بر اثر تکثیر نوعی از شانه‌دار مهاجم دریایی به نام «نمیوپسیس» از بین می‌روند.
فوک‌ خزری تنها پستاندار بزرگترین دریاچه جهان و یکی از معروف‌ترین موجودات دریای کاسپین که مدت‌هاست حال خوشی ندارد. طی سال‌های اخیر مشاهده لاشه‌های این گونه متفاوت آبزی در سواحل جنوبی دریای کاسپین این نگرانی را در بین دوستداران محیط زیست به وجود آورده که خطر انقراض نسل فوک‌های خزری بیش از هر زمان دیگری این جاندار دریایی را تهدید می‌کند.
بر اساس اعلام اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، فوک خزری در فهرست جانوران آسیب‌پذیر قرار داشته و نیاز شدید به حفاظت دارد. اما این حفاظت فقط مختص ایران نیست و باید کشورهای روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و جمهوری آذربایجان نیز به عنوان همسایگان خزر در این زمینه مشارکت کنند. مشاهده لاشه‌های فوک‌های خزری در سواحل شمال ایران موضوع جدیدی نیست، اما افزایش تعداد لاشه‌ها طی سال‌های اخیر نگران‌کننده است. به گفته رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، فقط در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ تعداد لاشه‌های ثبت شده از این گونه خاص آبزی خزر ۵۰ مورد بود. کوروس ربیعی در این باره اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تا کنون لاشه ۱۶ قلاده فوک خزری در سواحل دریای مازندران مشاهده شد که یافتن دلیل تلف‌شدن آن‌ها با توجه به گذشت مدت‌زمان زیاد از مرگ امکان‌پذیر نبود. وی افزود: سال‌های گذشته هم لاشه فوک‌های خزری تلف شده در سواحل خزر مشاهده شد و این روند هر سال وجود دارد. رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران اظهار کرد: معمولاً تا آبان‌ هر سال به دلیل برگشت مهاجرت فوک‌ها به سمت شمال خزر انتظار تلفات وجود دارد. اما در سال‌های اخیر تلفات غیرعادی فوک خزری در مازندران را شاهد بودیم. به طوری‌ که طی سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ تعداد تلفات این گونه جانوری ۵۰ قلاده بود. ربیعی از مردم و علاقه‌مندان به محیط زیست خواست در صورتی که با لاشه فوک‌های خزری در سواحل دریا مواجه شدند موضوع را به واحدهای محیط‌زیست و محیط‌بانی اطلاع دهند و از دست‌زدن به لاشه خودداری کنند.
فوک خزر، کوچک‌ترین گونه فوک‌های واقعی، یعنی فوک‌های بدون گوش است و فقط در این دریاچه یافت می‌شود. این پستاندار دریای خزر در بیشتر نقاط دریا زندگی می‌کند و محل زیست آن بر حسب در دسترس بودن مواد. غذایی و به صورت فصلی متغیر است. در فصل تابستان و پاییز بیشتر فوک‌های خزر در آب‌های سرزمینی ایران به سر می‌برند
در ایران و در سال‌های دهه ۶۰ تعدادی از ساکنان مازندران خاطراتی از دیدن فوک‌ها که به آن «سگ آبی» نیز می‌گویند در اسکله‌های خلوت مانند اسکله «نکا» به یاد دارند. فوک خزری از لحاظ ژنتیکی و حفظ تعادل در زنجیره غذایی دریای خزر بسیار با ارزش و مهم است. این گونه آبزی به واسطه قرار گرفتن در راس هرم غذایی و پراکنش آن در کل زیستگاه، به عنوان گونه شاخص دریای خزر محسوب می‌شود. وجود فوک در دریای خزر که معیشت بسیاری از مردم وابسته به آن است، از نشانه‌های سلامت دریای خزر به حساب می‌آید. به طور کلی فوک‌های خزری به دمای آب وابسته هستند و هنگامی که دما افزایش پیدا کند، به قست‌های عمیق و سردتر دریا می‌روند. از این جهت دریای خزر با دمای متفاوت آب در نقاط مختلف توانسته زیستگاهی ارزشمند برای فوک‌های خزری به حساب آید. فوک خزری به عنوان یکی از کوچک‌ترین اعضای خانواده فوک‌های دنیا در سال‌های اخیر با کاهش شدید جمعیت مواجه شد و در آخرین رده بندی جانوران در خطر نابودی اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (آی یو سی ان IUCN) به عنوان یک گونه در خطر انقراض جهانی معرفی شده است.