سرویس اجتماعی
میانکاله در روزگار نه چندان دور، بهشت پرندگان مهاجر بود. بهشتی که امروز حتی برای خودش نیز به جهنم تبدیل شده است.
از خشکسالی شدید رخنه کرده در جانش گرفته تا آتش سوزیهای دمادم طی سالیان…
این روزها تالاب میانکاله، خستهتر از آن است که بخواهد فریادی برآورد.
تالاب بینالمللی میانکاله یکی از بزرگترین ذخیرهگاههای زیستکره جهان به شمار میرود که در چند دهه اخیر به دلیل پسروی دریای خزر، رشد پهنای خشکی و افزایش سطح آلایندگی ناشی از ورود فاضلابهای خانگی و صنعتی به سمت مرگ تدریجی در حرکت است. بعد از رسانهای شدن وسعت خشکی میانکاله بعد از پسروی آب خزر که از سال ۱۳۷۳ وسعت میانکاله را از ۵۵ هزار هکتار به ۲۲ هزار هکتار رساند، سرنوشت ۳۳ هزار هکتار از اراضی خشک شده میانکاله به دغدغهای برای شهروندان مازندرانی و برخی از فعالان زیست محیطی تبدیل شد که این اراضی به چه سرنوشتی دچار خواهند شد؟ و آیا چشم طمع عدهای سودجو به این اراضی خواهد افتاد؟ یا اینکه این مقدار از زمینهای میانکاله از چنگال سوداگران زمین به دور میماند؟ هر چند برخی از فعالان زیست محیطی بر این باورند که میانکاله در بالاترین درجات حفاظتی مناطق چهارگانه سازمان محیط زیست قرار دارد اما با توجه به وسعت بالای مناطق خشک شده به خاطر پسروی آب خزر این خطر را احساس میکنند. مسئولان سازمان محیط زیست مازندران با اطمینان کامل به شهروندان مازندرانی اعلام میکنند نه تنها هیچ تعرضی به این اراضی میانکاله صورت نمیگیرد بلکه زندگی برخی پرندگان در مناطق خشک شده میانکاله هم جریان دارد و از قضا برخی از گونهها همانند غازها، کنجهها و آبچلیکها در تالابهایی که آب و گِل با هم باشد تغذیهی مناسبی خواهند داشت و از طرفی دیگر بعضی از پرندگان در معرض انقراض مانند زنگوله بال در مناطقی که آب عمق ندارد زیست مناسبی خواهند داشت. مسئولان حفاظت محیط زیست مازندران بیان میکنند با توجه به اینکه میانکاله یک منطقه حفاظت شده محسوب میشود و از طرفی دیگر پاسگاه و حفاظت محیط زیست در این منطقه مستقر است، بنابراین اجازه هیچ تعرضی به این اراضی داده نخواهد شد. براساس آمار مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر از کاهش ۲ متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تاکنون خبر داد و در سال گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است. بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب خزر تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییرات اقلیمی است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی خزر به سرعت تبخیر آب در آن برمیگردد و در صورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت خزر در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل میشود، کاهش خواهد داشت. نتایج این مطالعات همچنین نشان داده فقط در سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای خزر با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۱۰ متر تا ۱۰۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است. مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاههای شاخص ساحلی دریای خزر انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند: با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمده ای از بستر دریا در آینده ای نه چندان دور باشیم. با این حال یکی از تالابهایی که در استان در ارتباط با کاهش مهاجرت پرندگان همواره مورد بحث بوده، تالاب میانکاله است که از دهستان میانکاله در شهرستان بهشهر تا آشوراده در استان گلستان وسعت دارد. این منطقه به دلیل داشتن پهنه آبی مناسب با ذخایر غذایی غنی و آبزیان همه ساله پذیرای بیش از ۳۰ تا ۴۰ گونه از پرندگان مهاجر زمستان گذران و بیش از ۱۰۰ گونه از پرندگان بومی آبزی و کنارآبزی است. این تالاب با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل میدهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیرهگاههای زیست کره جهان از سوی سازمانهای جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت.
تالاب میانکاله را باید بهشت پرندگان و پرنده نگری نام نهاد؛ سی و ششمین تالاب ثبت شده دنیا و نخستین تالاب ثبت شده در کنوانسیون تالابهای بین المللی رامسر و یکی از ۶۵۰ ذخیرهگاه زیست کره جهان با ۴۸ هزار هکتار وسعت در شرق استان مازندران و در همجواری با استان گلستان واقع شده است و سالانه ۱۳۰ گونه از پرندگان مهاجر را با جمعیت حدود ۱.۵ میلیون بال میزبانی میکند.
این پناهگاه حیات وحش علاوه بر کریدور مهاجرت فصلی برای پرندگان، همه ساله به تنهایی بیش از نیم میلیون پرنده از انواع مرغابی، فلامینگو، پلیکان، پاخاکستری، قوی، انواع اردک، لک لک، درنای خاکستری، عقاب دریایی را در آبهای خود سکنی میدهد. این تالاب که رویشگاه و زیستگاه تعداد بیشماری از گونههای در معرض خطر میباشد، در سال ۱۳۵۵ به عنوان یکی از ذخیرهگاههای زیست سپهر به کمیته برنامه «انسان و کره» یونسکو معرفی و انتخاب شد. تالاب میانکاله به عنوان محل زاد و ولد و پرورش ماهیان گونههای مختلفی چون کپور، انواع کفال، کلمه، سفید، ماش و کاراس، مورد توجه است. پستانداران این منطقه نیز شامل مارال، یوزپلنگ، گربه جنگلی، شغال، گراز، روباه، خرگوش، جوجه تیغی، انواع خفاش و جوندگان کوچک است.
تعرض به اراضی میانکاله صحت دارد؟
جواد یعقوب زاده کارشناس محیط زیست مازندران در این خصوص گفت: با توجه به وسعت خشکی در میانکاله، حفاظت از عرصهها و جلوگیری از تعرض به این اراضی مسئله بسیاری مهمی است.
وی با بیان این مطلب که هر چند میانکاله در بالاترین درجات حفاظتی مناطق چهارگانه سازمان محیط زیست قرار دارد و جای نگرانی وجود نخواهد داشت اما وسعت زیاد خشکی اراضی میانکاله این زنگ خطر را برای مازندرانیها به صدا درآورده است. در ادامه رییس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران گفت: تالاب میانکاله در حفاظت محیط زیست قرار دارد و شهروندان مازندرانی نگران تعرض به اراضی خشک شده میانکاله نباشند.
کوروس ربیعی با اشاره به این مطلب که محدوده میانکاله تحت کنترل پاسگاه و حفاظت محیط زیست قرار دارد، بیان داشت: بار دیگر تاکید میکنم که شهروندان مازندرانی نگران تعرض به اراضی میانکاله نباشند.
وی با بیان اینکه در برخی از دورهها پسروی آب سبب خشکی برخی از تالابها میشود، اضافه کرد: این موضوع در خصوص میانکاله هم اتفاق افتاد اما حریم میانکاله مشخص است و تعرضی صورت نخواهد گرفت.
اراضی خشک قابل استفاده برخی پرندگان
رییس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران گفت: اراضی خشک شده میانکاله که به خاطر پسروی آب خزر ایجاد شد برای زیست برخی از پرندگان مناسب است. ربیعی با بیان اینکه غازها، کنجهها و آبچلیکها در تالابهایی که آب و گل با هم باشد، تغذیه مناسبی دارند، بیان داشت: برخی از پرندهها در معرض انقراض، همانند زنگوله بال در جاهایی که آب عمق ندارد، زیست مناسبی خواهند داشت و این اراضی میانکاله مکان مناسبی برای تغذیه این گونه پرندگان است.
محققان محیط زیست بر این باورند که حراست از اراضی خشک شده میانکاله باید در اولویت قرار گیرد، چون این احتمال وجود دارد که در آینده نوسانات طبیعی به نفع تالاب باشد و سطح آب دریای خزر دوباره پیشروی کند، هر چند در شرایط فعلی پسروی آب خزر تداوم خواهد داشت. آنان برای نجات میانکاله پیشنهادهایی را مطرح میکنند که لایروبی و اتصال دوباره آب خزر به خلیج گرگان و میانکاله، انتقال آب نیروگاه نکا که از دریای خزر گرفته میشود به این تالاب، پمپاژ آب دریای خزر به میانکاله و خلیج گرگان از جمله این موارد است اما جمعی از نخبگان دانشگاهی با انجام کارهای تحقیقاتی بر این باور هستند که هیچ کدام از موارد مطرح شده نمیتواند مناطق خشک شده میانکاله را احیا کند، بلکه این طرحها موقتی است و هزینههای بسیار سنگینی برای کشور به جای میگذارد و دستاورد مهمی نخواهد داشت.
کارشناسان سازگاری با محیط را مهمترین راهکار برای میانکاله پیشنهاد
میکنند و بر این باورند که همانند زمان خشکسالی از تولید محصولات پر مصرف آب باید پرهیز کنیم و برای پسروی میانکاله هم باید با آن سازگار باشیم و در شرایط فعلی از زمینهای خشک شده این تالاب حفاظت کنیم و اجازه تعرض و ساخت و ساز در این زمینها داده نشود تا شرایط طبیعی دوباره به نفع محیط زیست برگردد. یک فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست از آمریکا و عضو کارگروه احیای میانکاله در این باره بیان کرد: در شرایط فعلی باید با این ماجرا سازگاری داشته باشیم و اجازه دهیم روند طبیعی طی شود و تحت هیچ شرایطی زمینهای خشک شده میانکاله را تغییر کاربری ندهیم و به مصارف کشاورزی و یا ساخت و ساز نپردازیم. عزیر عابسی اضافه کرد: هرچند شواهد نشان میدهد که پسروی آب دریای خزر ادامه دار است اما این احتمال هم وجود دارد که بعد از چند سال دیگر روند طبیعی به نفع محیط زیست رقم بخورد و آب سطح دریا بار دیگر پیشروی کند.
وی اظهار داشت: پس آنچه که مهم است حفظ زمینهای میانکاله به حالت طبیعی خود است تا بعد از بالا آمدن آب خزر به حالت قبلی خود بازگردد. این استاد دانشگاه افزود: تمامی پیشنهادهایی که برای احیای میانکاله مطرح میشود موقتی و بسیار هزینه بر است. عضو کارگروه میانکاله همچنین بیان داشت: لایروبی و اتصال دوباره آب خزر به خلیج گرگان و میانکاله، انتقال آب نیروگاه نکا که از دریای خزر گرفته میشود به این تالاب و پمپاژ آب دریای خزر به میانکاله همه این طرحها موقتی و در برخی از موارد زیانبار هم خواهد بود. وی گفت که پمپاژ آب خزر و تبخیر آن سبب شوری بیشتر اراضی خشک شده میگردد که این امر زیانبار خواهد بود. عابسی در ادامه اظهار داشت: بدون تردید پسروی آب خزر تاثیرات زیادی بر روی کاهش وسعت میانکاله خواهد گذاشت و این رویه ادامه دار خواهد بود و میانکاله کوچکتر میشود. عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل اضافه کرد: کاهش آب میانکاله و تالابهای دیگر حاشیه خزر، شوری آب را به همراه خواهد داشت و با توجه به اینکه رودخانههای بالادست برای مصارف کشاورزی و آب شرب استفاده میشود، شوری این تالابها بیشتر خواهد شد. وی گفت: سرنوشت خلیج گرگان و میانکاله برخلاف تالاب انزلی که از رودخانههای آب شیرین تغذیه میکند به آب دریای خزر ارتباط دارد و نوسانات این دریا بر روی میانکاله اثری مستقیم دارد هر چند بخشی از رودخانهها در منطقه قره سو تا بهشهر به این تالاب سرازیر میشوند اما حجم آن بسیار کم است. این استاد صاحبنظر در حوزه محیط زیست کشور تصریح کرد: باید اجازه دهیم فرایندهای طبیعی کره زمین طی شود، بنابرین نباید با دخالتهای غیر کارشناسی عمق فاجعه را بیشتر کنیم.
برای نجات میانکاله چه باید کرد؟
بر اساس بررسیهایی که چهرههای علمی انجام دادهاند وسعت میانکاله در حوزه مازندران در سال ۱۳۷۳ به میزان ۵۵ هزار هکتار بود و براساس آخرین برآوردهایی که در کارگروه احیای میانکاله انجام شد این وسعت به ۲۲ هزار هکتار یعنی کمتر از نصف کاهش یافته که این امر تاثیرات فراوانی در کاهش حضور پرندگان مهاجر در مازندران داشته است. مازندران دارای ۲ تالاب بینالمللی میانکاله و فریدونکنار و چندین تالاب و آبگیر محلی چون ساهون، لپو و پلنگان، ولشت، استخرپشت، گلپل، خضر نبی، شورمست، دریوک، سراندون و بالندون، گز و کندوچال است. مازندران همچنین افزون بر ۸۰۰ قطعه آببندان به مساحت ۱۷ هزار هکتار دارد. همه ساله در فصل زمستان۱۰۰ گونه پرنده مهاجر زمستان گذران با جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار بال به مازندران مهاجرت میکنند. بر اساس آمارهای رسمی، تاکنون بیش از ۴۹۰ گونه جانوری از ردههای مختلف مهرهداران اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان و ماهیها در زیستبوم مازندران شناسایی شدهاند. پرندگان با ۳۱۷ گونه از ۵۸ خانواده، پستانداران با ۶۳ گونه و ۱۹ خانواده، دوزیستان با ۹ گونه از ۶ جنس و ۶ خانواده، خزندگان با ۲۶ گونه از ۲۱ جنس و ۱۱ خانواده و ماهیها با ۷۵ گونه بخشی از تنوع زیستی حیات وحش مازندران را تشکیل میدهند.
