مائده مطهری زاده
در آیندهای نه چندان دور در کتابهای تاریخ و جغرافیا از سرنوشتِ بیابانی خواهند نوشت که روزی بزرگترین دریاچه جهان بود!
دریای خزر (مازندران) را میگویم یا همان که در نقشههای بسیار قدیمی از آن با عنوانِ
(Caspian sea) یاد میشود؛ تنها یادگار اقیانوس یا دریای تتیس در اعصار گذشته که بدست ما در قرن بیست و یکم خشک شده و خاطراتش نیز دیر یا زود از اذهان پاک میشود!
اما به راستی چه کسی باورش میشد که دریای آبی و آرام خزر، به چنین سرنوشت شومی دچار شود؟!
بحران پسروی آب دریای خزر در شهرستانهای ساحلی استان به باور صاحبنظران از دهههای گذشته آرام آرام شروع شده و در صورت بی توجهی در آینده نزدیک تمامی زیرساختهای گردشگری، بنادر و ظرفیت اقتصادی منطقه تحت تاثیر این پدیده شوم قرار خواهد گرفت.
طبق آمار، سطح آب دریای خزر طی چهار سال گذشته حدود ۳۸ سانتی متر کاهش داشته و در اثر کاهش ۱۷۰ سانتیمتری سطح آب خزر از دهه ۷۰ تاکنون بنا بر
بررسیهای کارشناسی مسوولان مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر این عقب نشینی قابل ملاحظه دریا به افزایش گستره زیادی از عرصه ساحلی در سواحل شمالی به ویژه غرب مازندران منجر شده است.
بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب خزر تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییر اقلیم است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی خزر به سرعت تبخیر آب در آن برمیگردد و درصورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت خزر در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل میشود، کاهش خواهد داشت.
نتایج این مطالعات همچنین نشان داده فقط در سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای خزر با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۱۰ متر تا ۱۰۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است.
مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاههای شاخص ساحلی دریای خزر انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند: با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمدهای از بستر دریا در آینده نه چندان دور باشیم.
با توجه به این رخداد طبیعی به تاکید کارشناسان ضرورت دارد در گام نخست به اهمیت موضوع حفاظت از حریم و بستر دریا و گام بعدی ضرورت دارد مسوولان دست اندکار نسبت به پیامدهای ناشی از این پدیده توجه جدی و برنامه ریزی اصولی و اساسی داشته باشند.
ایجاد چالش در زیرساختها، کاربریهای اقتصادی، اجتماعی، اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای خزر (تالاب ها – خلیج ها) افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی به حریم دریای و اثرات منفی بر آبخوانهای ساحلی از جمله اثرات عقب نشینی و کاهش تراز سطح دریای خزر از جمله تبعات منفی ناشی از عقب نشینی دریای خزر است.
سواحل خزر در شمال کشور یکی از نقاط زیبا و شورانگیز برای مردم بومی، مسافران و گردشگران دریا دوست است و از طول حدود ۸۰۰ کیلومتری این سرزمین آبی، نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر آن در مازندران، ۲۸۶ کیلومتر گیلان و بقیه هم در گلستان است. بنابراین مازندران با داشتن بیشترین محدوده ساحلی، بسیاری از فعالیتهای دریایی هم با ایجاد زیرساختها نظیر سه بندر یکی در امیر آباد بهشهر، دیگری در فریدونکنار و اداره کل دریانوردی استان مازندران هم در منطقه ویژه اقتصادی نوشهر، اداره کل گمرکات مازندران به مرکزیت نوشهر، دانشگاه علوم دریایی امام خمینی (ره) و افزون بر این زیرساختها، بسیاری از تاسیسات دریایی گردشگری، رفاهی، مراکز صید و صیادی در این خطه استقرار دارد.
در همین پیوند، عده ای از صاحبنظران امر برای کاهش آسیب پذیری ناشی از عقب نشینی آب دریای خزر به زیرساختها تاکید دارند که باید از هم اکنون مسوولان دست اندرکار با مدیریت اصولی، دانش لازم و مدیریت صحیح نسبت به گذر از این چالش جدی این منطقه برنامه ریزی اصولی اتخاذ کنند.
به اعتقاد کارشناسان امر ادامه روند معضل پسروی آب خزر به طور قطع بر ساختار اقتصادی و اجتماعی و گردشگری منطقه غرب مازندران تاثیر منفی برجا میگذارد که تا دیر نشده برای حل این مشکل بزرگترین دریاچه جهان باید با برگزاری نشستهای تخصصی کشورهای حاشیه این دریا تدابیری اندیشیده شود.
اکنون مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – نوشهر در تازه ترین اظهارات خود گفت: پسروی دریای خزر حدود ۱.۵ میلیون متر مربع محدوده شهرستانهای ساحلی غرب مازندران را خشک کرد.مهرداد خزایی پول در این باره افزود: طبق دستورالعملهای ابلاغی، محدوده ساحلی خشک شده در نوشهر باید به نام دولت ثبت شود و هم اینک برنامه ریزی شده در نخستین گام حدود ۵۵ هکتار از این محدوده ساحلی خشک شده که ارزش ریالی آن حدود ۸۰۰ هزار میلیارد ریال است به نام دولت ثبت شود.
وی اظهار کرد: با گذر زمان در دیگر شهرستانهای ساحلی خطه غربی استان هم چنین اقداماتی انجام خواهد گرفت و افزون بر آن مهمترین سیاست راهبردی در این بخش واگذاری عرصه به مسوولان محلی به ویژه شوراها و دهیاران به منظور سرمایه گذاری برای جذب گردشگران و مسافران است.
وی توضیح داد: به عنوان نمونه در نوشهر حدود ۲۳ سرمایه گذار اعلام آمادگی کردند تا در محدوده ساحلی این شهرستان با ایجاد تاسیسات گردشگری سرمایه گذاری کنند که تاکنون با سرمایه گذاری تعداد ۱۳ مورد موافقت شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران – نوشهر گفت: بیشترین سرمایهگذاری هم در زمینه تفریحات دریایی، ورزشهای آبی، گردشگری دریایی و سایر بخشها بوده که پس از ثبت محدوده خشک شده به نام دولت در گام بعدی سعی میشود در این محدوده ساحلی سرمایه گذاری شود.
استاد رشته گردشگری استانهای غرب مازندران و شرق گیلان در این باره گفت: پسروی یا پیش روی آب خزر یا هر منابع آبی نظیر دریاها و اقیانوسها امری طبیعی است اما کارشناسان امر باید دورههای زمانی و بازگشت آن را دقیق بررسی کنند.
محمدرضا اورمزدی افزود: ما امروز در بحث مناطق ساحلی متولی مشخص نداریم در حالی که در کشورهای پیشرفته دنیا مدیریت یکپارچه ساحلی دارند که با توام با مدیریت شهرداریها، شوراهای محلی، مجلس و نهادهای ذیربط نظارت دارند. وی فقدان مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی را پاشنه آشیل صنعت گردشگری ساحلی ایران برشمرد و بر ضرورت توجه برنامه ریزان به این مهم تاکید کرد.
مدیرکل سابق بنادر و دریانوردی استان مازندران گفت: برای توسعه زیرساختهای بنادر این استان همزمان با پسروی آب دریای خزر و پیشگیری از اختلال در روند تردد ناوگان حمل و نقل دریایی نامه نگاریهای فراوانی با این سازمان صورت گرفته و این موضوع در حال پیگیری است.
محمدتقی انزانپور که به تازگی عهده دار مسوولیت بندر امیرآباد مازندران شده است در گفت و گویی افزود: با توجه به روند کاهشی آب دریای خزر سازمانهای پدافند غیرعامل باید تدابیری بیندیشند تا کمترین مخاطرات را در سواحل شاهد باشیم. وی تصریح کرد: از سال ۱۳۹۶ طرحی تحت عنوان طرح سامانه رسوبگیر در بندر منطقه ویژه اقتصادی نوشهر در دستور کار قرار گرفت و مطالعات این طرح کلید خورد و طی سه سال به سرانجام رسید و بر مبنای آن قرار است حوضچههای این بندر چندصد متری به سمت جلو توسعه یابد قبل از آنکه نوسانات آب دریای خزر در این محدوده که مکان تخلیه و بارگیری کشتیهاست مشکلی ایجاد کند و البته این
پیش بینیها نیروهای این بندر بود که به درستی انجام گرفت.
وی اظهار داشت: افزون بر این پیگیریها، راهکارهای اجرایی هم پیش بینی شده و در صورتی اگر به تایید مشاوران در سازمان بنادر و دریانوردی برسد و مصوب شود اقداماتی مانند عملیات استحصال آب دریای خزر به گستره حدود ۱۳.۵ هکتار انجام خواهد گرفت. مدیرکل وقت بنادر و دریانوردی استان مازندران گفت: در این زمینه موج شکنهای جدید در ضلع غربی به طول حدود ۴۰۰ متر و در ضلع شرقی هم به طول حدود ۶۵۰ متر ساخته میشود ضمن آنکه با رعایت الزامات زیست محیطی در استحصال زمین از دریا، پستهای اسکله هم جلوتر خواهد رفت.
انزانپور افزود: آنچه بررسی میدانی شده عمیقترین نقطه سواحل شمالی دریای خزر در استان مازندران در محدوده نوشهر است البته پسروی آب در این منطقه بیشتر از شرق این استان تا مرکز است و پیش بینی میشود با این روند کاهشی آب دریای خزر بیش از سه دهه سازمانهای پدافندغیرعامل تدابیری بیندیشند تا کمترین مخاطرات در سواحل شاهد باشیم.
وی خاطرنشان کرد: تا این لحظه روند تخلیه و بارگیری کالا ناوگان حمل و نقل دریایی از کشورهای روسیه و قزاقستان به این بندر در پهلوگیری مشکلی نداشتیم سعی شده همزمان با کاهش آب دریای خزر عملیات لایروبی هم برای عمیقتر شدن محدوده حوضچه انجام گیرد. استادیار گروه زمین شناسی و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد واحد چالوس در این ارتباط گفت: عقب نشینی آب دریای خزر موضوع جدیدی نیست در گذشتههای دور هم این رخداد طبیعی در شمال کشور شاهد بودهایم اما اگر همان زمان ضوابط رعایت حریم و بستر دریا رعایت میشد امروز دغدغه خشکی محدوده ساحلی و آسیب رسانی آن به زیرساختها و کاربریهای فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را نداشتیم.جهانگیر اسماعیلی افزود: در دهه ۷۰ قانون تعیین بستر و حریم دریای خزر را مشخص شد که سطح تراز آب دریا تا فاصله ۶۰ متری جزو حریم محاسبه شد و در برخی از نقاط ساحلی دریا از آن خط گذشته و زیرساخت و تاسیسات دریایی انجام گرفته است و این خلاف قانون بوده است. وی بیان داشت: از آن زمان تاکنون متاسفانه برخی از ادارات و دستگاههای اجرایی مانند منابع طبیعی و آبخیزداری به بهانه دریافت اجاره بستر اراضی ساحلی را در اختیار بخشهای خصوصی داد که اقدام به ایجاد زیرساختها نظیر اسکله، طرحهای دریا، صیدگاه و سایر تاسیسات گردشگری کردند. این عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس گفت: در تصاویر ماهوارهای هم نشان داده که خط تراز آب دریای خزر در آن زمان چه میزان بوده است و امروز یکی از علتهای کاهش سطح آب دریای خزر و پسروی آن ناشی از سد سازیهای متعدد و همچنین کاهش نزولات جوی است.
