جنگلهای شمال ایران در محدودهای کوچک و به صورت یک نوار باریک در حاشیه جنوبی دریای خزر از گیلان تا گلستان قرار داشته قابلیت تولیدات صنعتی چوب در آن فراهم است.
جنگلهای هیرکانی یکی از با ارزشترین جنگلهای جهان و بازمانده از دوران چهارم زمینشناسی است که متاسفانه روند مدیریت و بهرهبرداری در سطح آن به شکلی بوده که بنابر عقیده تعداد قابل توجه ای از کارشناسان و متخصصان جنگل در صورت فقدان طرحی جامع و عدم مدیریت مبتنی بر توسعه پایدار احتمال نابودی آن می رود.
این جنگلها در تیرماه سال ۹۸ با همت انجمنهای غیردولتی و فعالان و اساتید منابع طبیعی کشور و دولت، به عنوان میراث طبیعی جهانی در فهرست آثار یونسکو ثبت گردید اما از همان زمان تاکنون، نه تنها فشارها و تهدیدات از روی این فسیلهای زنده طبیعت برداشته نشد، بلکه روز به روز بر دامنه تنشها و ناملایمات افزوده شد.
از آتش سوزی و خاک فروشی و قاچاق چوب گرفته تا طبیعتگردیهای ناشیانه و آسیبزا، ویلاسازیهای افسانهای و استفادههای ابزاری بومیان به منظور تهیه هیزم و چرای دام در مراتع و … .
برآیندها نشان می دهد که ارزش جنگل های شمال قابل مبادله با جنگل های دنیا نیست و بسیار با ارزش بوده که علاوه بر موارد مهم دیگر فقط جذب اکسیژن و کربن و گرد و غبار و آب از جمله شاخص های این عرصه هاست به طوری که هر هکتار جنگل به طور متوسط حدود هزار و ۵۰۰ متر معکب آب را در سال ذخیره می کنند.
جنگلهایی که موفق به گذر از عصر یخبندان شدند، ۷درصد از مساحت ایران متعلق به جنگلهای هیرکانی ست، حدود ۵۵هزار کیلومتر مربع وسعت دارند. این جنگلها مورد حفاظت مشترک محیط زیست و میراث فرهنگی است، چراکه این جنگل موزه طبیعی ملی ایران به حساب میآید. بخشی از آن ثبت جهانی شده اما حفاظت از آن شایسته عظمت ۲۵ الی ۵۰ میلیون ساله آن نیست. ما دارای یکی از ارزشمندترین جنگلهای جهان هستیم. این زیست بوم بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی از جمله ۱۵۰ گیاه بومی درختی و بوتهای، ۴۴ درصد آوندداران، ۲۹۶ گونه پرنده، ۹۸ گونه پستاندار از جمله پلنگ ایرانی را در خود جای داده است، نزدیک به هفت و نیم میلیون نفر در این جنگلها زندگی میکنند.
حالا امروز با خبر شدیم که یک دامدار برای ساخت یک اقامتگاه در دلِ جنگلهای بکرِ تیرکن بابلکنار تصمیم گرفته سه کیلومتر جاده بکشد و همین موضوع، قلبِ دوستداران هیرکانی را به درد آورده است.
کارشناسان ممتاز محیط زیست بر این امر تاکید دارند جاده سازیها در جنگلهای هیرکانی نه تنها تهدیدی جدی برای درختان سر به فلک کشیده این خطه از شمال محسوب میشود بلکه تهدیدی جدیتر برای حیات وحش و حیوانات هیرکانی است.
تجربههای تلخ جاده سازی و آسفالت در جنگلهای مازندران همانند «گلیران» نه تنها دستاوردی برای درختان هیرکانی نداشت بلکه زمینهای برای تردد آسان خودروهای سوداگران چوب در این جادهها شد و از سوی دیگر زیستگاه حیات وحش را برای حیوان جزیرهای کرد.
منطقه جنگلی تیرکن که هفت آبشار در آن واقع شد هر ساله میزبان تعداد زیادی از مسافران و گردشگرانی است که از سراسر کشور به این خطه از شمال مسافرت میکنند و جاذبههای هیرکانی در این منطقه چشم هر گردشگری را نوازش میدهد.
تیرکن در ۴۰ کیلومتری جنوب بابل در بخش بابلکنار واقع شد و جاده سازیهای جدید در این منطقه جنگلی که برای دسترسی به اقامتگاه یک دامدار ایجاد شد موجی از نگرانی را برای اهالی این منطقه و دوستداران محیط زیست و حیات وحش به همراه داشت چرا که این جادهها قربانگاهی تازه برای درختان هیرکانی محسوب میشود و زمینه را برای قاچاق چوبهای جنگلی هموار میکند.
در ۲۴ ساعت گذشته فعالان زیست محیطی و کارشناسان منابع طبیعی با ابراز نگرانی از جاده سازی جدید در قلب جنگلهای هیرکانی که فقط برای اقامتگاه و اسکان دامهای یک دامدار ایجاد شد به شدت ابراز نگرانی کردند.
دوستداران محیط زیست با اشتراک گذاری عکسهای مختلفی از این جاده سازیها خواستار بررسی فرآیند شکل گیری این جاده سازی شدند چرا که نفس جنگلهای هیرکانی به شماره افتاده و گستره زیادی از این میراث در سالهای اخیر به واسطه همین جاده سازیها سلاخی شد.
با قطع هر درخت، يك اكوسيستم جنگلي خرد ۱۰۰ تا ۳۰۰ مترمربعي از بين ميرود. زماني كه اكوسيستم خرد از بين برود، تخريب جنگل آغاز ميشود و ما با تخريب حاصله، زمينه را براي ورود آفات و آسيبپذيري جنگل بيشتر كردهايم. و ماجرا به اینجا ختم نمی شود؛ ميليونها درخت قطور را در جنگل هيركاني قطع كرديم در حالي كه پاي درختان قطور يعني در منتهياليه ريشه عمودي هر درخت قطور يك چشمهسار وجود داشت. درخت طي مراحلي، گاز كربنيك را از طريق روزنه برگهايش جذب ميكند در مقابل اكسيژن را به هوا پس ميدهد. خوراك اصلي درخت گازكربنيك است كه پس از انباشت كامل گازكربنيك در تمامي اندامش، مازاد آن را از طريق ريشههاي موئين ريشه عمودي خود به سنگ مادري زمين(عمق ۱۵يا ۲۰متر) تزريق ميكند. طي بارش، آب باران از طريق ريشهها جذب و باCO2 تركيب شده و نهايتا اسيدكربنيك تشكيل ميشود كه بيرنگترين و بيبوترين اسيد دنياست. اسيدكربنيك سنگ مادري را تجزيه و حل ميكند، بدينترتيب پاي ريشه درخت، حفره يا كارست ايجاد ميشود. باراني كه در جنگل ميبارد در آن حفره عمق ۱۵يا ۲۰ متري جمع ميشود و چشمه را پديد ميآورد، و قطع درخت به معناي خشكاندن چشمهها و بستن راه آب سفرههاي زيرزميني است. پس به همين راحتي ما تيشه بر ريشه اكوسيستمهاي جنگلي خرد جنگل هيركاني زديم.
باید توجه داشت که بعد از عصر يخچالهاي طبيعي در دوران چهارم زمينشناسي يا كواترنري، تمام جنگلهاي خزانكننده دنيا به زير يخچالهاي طبيعي رفت و نابود شد. اما در دامنه شمالي البرز يخچالها پسروي كردند كه موجب باقي ماندن درختان پهنبرگ خزانكننده از جمله بلوط بلند مازو يا انجيلي با قدمت بيش از ۳۰ ميليون سال شد، اين درختان در جنگل انحصاري هيركاني باقي ماندند تا يك ميراث كهن باشند، درختاني كه هماكنون در اروپا و آلمان تنها فسيل آنها موجود است اما ما بعنوان یک ایرانی چه گامی برای حفظ و نگهداشت این جنگلهای ارزشمند انجام داده ایم؟»
جنگلهای هیرکانی با افزون بر ۲ میلیون هکتار وسعت از آستارا در شمال استان گیلان شروع می شود و تا گُلیداغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر پراکنش دارد. بخشی کوچکی از جنگلهای هیرکانی هم معادل ۲۰ هزار هکتار در کشور آذربایجان قرار دارد.
قدمت جنگل های شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل بر می گردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچه ای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوته ای است، مساحت این عرصه ها در حدود یک درصد جنگل های اروپاست ولی تعداد گونه های آن ۱۶ درصد گونه های موجود در کل قاره اروپاست.
این مقایسهها نشان میدهد جنگلهای هیرکانی در شمال ایران با وجود مساحت کم، تنوع گونهای بسیار زیادی دارد و از این نظر و به دلیل تنوع زیستی و گستردگی ذخایر ژنتیکی، شایسته حفاظت و حراست و تحقیقات بیشتری است.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
