سموم کشاورزی به عنوان ابزاری حیاتی برای افزایش تولید محصولات و مبارزه با آفات مورد استفاده قرار میگیرند، اما استفاده بیرویه و نادرست از این مواد شیمیایی میتواند عواقب جبرانناپذیری برای سلامت انسان و محیط زیست به همراه داشته باشد. آیا میتوان میان امنیت غذایی و سلامت جامعه تعادل برقرار کرد؟
مازندران، استان کشاورزی است و به همین سبب نیز بهرهگیری از سموم کشاورزی در این استان یک امر ضروری و غیرقابل اجتناب است.
اما آنچه مساله استفاده سموم و کود شیمیایی را در مازندران به معضلی برای سلامتی و محیط زیست تبدیل کرده است، استفاده بی ضابطه و بیش از اندازه از سموم و بعضا به کار بردنِ سموم شیمیایی تقلبی از مراکز غیرمجاز است.
اهمیت پایش و کنترل بر تولید، توزیع و مصرف انواع سموم و نهادههای کشاورزی در مازندران که بیشترین فروشگاههای سموم کشاورزی کشور را دارد از این جهت است که این خطه شمالی سالانه بیش از هفت میلیون و ۵۰۰ هزار تن در قالب ۷۲ نوع محصول تولید میکند، مهمترین و اصلی ترین فعالیت کشاورزی استان برنجکاری و سپس باغداری مرکبات است. بنابراین با توجه به گسترش کشت دوم برنج و توسعه باغداری همواره مقابله شیمیایی با آفت کرم ساقه خوار، مگس میوه و بیماری بلاست مورد توجه است.
از سوی دیگر کشت پاییزه چهار محصول گندم، کلزا، جو و علوفه در سطح ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی مازندران نیازمند تولید، توزیع و مصرف انواع سموم برای از بین بردن علفهای هرز و بیماریها و آفات است. وجود سموم تقلبی، فاسد و بیکیفیت و افزایش افسارگسیخته قیمتها از جمله مشکلات کشاورزان شمال به خصوص استان مازندران است.
نکته قابل توجه اینکه هیچ یک از فروشندگان اظهارات همکاران دیگر خود را قبول نداشته و درصدد تخریب با عنوان اینکه تولید این سم از شرکت معتبر نیست، فلان فروشگاه سموم کشاورزی بدون مجوز فعالیت میکند، فروشنده آن اصلا سواد کشاورزی ندارد، برای اینکه کشاورز ناچار به خرید و به دنبال قیمت ارزان است، بسیاری از فروشگاهها علاوه بر راهکارهای غیرکارشناسی، محصولاتی را از شرکتهای غیراستاندارد و حتی تقلبی عرضه میکنند.
طبق آمار رسمی در حال حاضر یکهزار و ۱۲۲ فروشگاه مجاز سموم کشاورزی در استان فعال است که این تعداد عامل فروش، هر یک با هدف فروش و رسیدن به منافع، بدون توجه به مسایل کارشناسی زمان و مقدار مصرف سموم، راهکارهای مقابله با انواع بیماری آفات را مطرح میکنند. این در حالی است که کشاورزی مازندران استخوانبندی اصلی امنیت غذایی کشور محسوب میشود و کاهش مصرف کودهای شیمیایی و سموم به سمت سالم سازی تولیدات و حرکت به سمت کشت ارگانیک باید مورد اهتمام قرار بگیرد.
بدمصرفی سموم و کودها دشمنِ مستقیمِ محصولات کشاورزی
حالا سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران میگوید: بدمصرفی و نبود ابزار و تجهیزات مناسب برای استفاده سموم کشاورزی از چالشهای جدی علیه تولیدات محصولات کشاورزی سالم استان است.
اسدالله تیموری در نشست تخصصی گیاه پزشکی مازندران که با حضور رییس سازمان حفظ نباتات کشور در ساری برگزار شد، افزود: با توجه به نقش مازندران در امنیت غذایی کشور تولیدات محصولات کشاورزی سالم در این خطه بسیار مهم است.
وی با اظهار اینکه وجود فروشگاههای بدون مجوز سموم کشاورزی مازندران از چالشهای جدی است، ادامه داد داد: پایش فعالیت مراکز عرضه سموم کشاورزی مازندران ضروری است، چراکه فروشگاههای سموم کشاورزی پیش خوان کشاورزی نوین و پیشرفته برای تامین غذای سالم هستند.
سرپرست جهاد کشاورزی مازندران تصریح کرد: نظارت بر کلینیکهای گیاه پزشکی و سموم کشاورزی مازندران باید گسترش بیابد و با توجه به ماموریتهای مهم واحدهای حفظ نباتات برای کشاورزی با تولیدات محصولات سالم، این ماموریت باید به درستی انجام شود.
تیموری با اظهار اینکه سبد حمایتی سازمان حفظ نباتات وزارت جهادکشاورزی از کشاورزی مازندران باید دوچندان شود، اظهار داشت: پنج هزار تن مصرف سموم کشاورزی مازندران وحشتناک است و با رویکرد غذای سالم همخوانی ندارد.
وی ادامه داد: اعتبار ویژه برای کاهش سموم کشاورزی نداریم، یکی از روشها برای رسیدن به مصرف بهینه سموم کشاورزی استفاده از فناوریهای نوین به خصوص در مکانیزاسیون کشاورزی است.
این مقام مسوول با اظهار اینکه سموم باید با دستگاههای مه پاش انجام شود، گفت: فرسودگی و کارایی ضعیف تجهیزات و امکانات در استفاده از سموم کشاورزی مازندران از مشکلات جدی است.
این مسوول کشاورزی مازندران کاهش مصرف سموم و مقابله با بیماریها را مسوولیت اجتماعی دانست که برای رسیدن به هدف تولید محصولات کشاورزی سالم نیازمند تخصیص اعتبارات ویژه است، موضوعی که در برنامه هفتم توسعه به این امر توجه شده است. وی اجرای طرح جامع پایش و بررسی مصرف سموم کشاورزی کشور در جویبار را فرصت مهم برای کشاورزی مازندران دانست و گفت: در این طرح همه مسایل از جمله مصرف بی رویه سموم و کیفیت پایین سموم کشاورزی در دست پیگیری است. آلودگی خاک را باید یکی از خطرناکترین آلودگیها در نظر داشت. اتفاقی که موجب از بین رفتن پوشش گیاهی شده و لطمات زیادی به موجودات زنده و جانوران و حیوانات وارد میکند. نزدیک به دو دهه است که در مورد آلودگی خاک مازندران هشدارهای زیادی داده میشود و کارشناسان با بیان اینکه دو نوع آلودگی در خاک ناشی از فلزات سنگین یا مواد آلی وجود دارد؛ معتقدند، باید ابتدا نوع آلودگیها را استخراج کنند تا بتوانند نسخه درستی برای رفع آنها بپیچند.
با اینکه مسئولان ادعا میکنند باید مشخص شود چه نوع آلودگی در خاک وجود دارد، اما تا کنون هیچ مطالعهای در هیچکجا انجام نشده و محدود به مازندران نیست. در استانهای شمالی مشکلی که با آن روبهرو هستیم در دو بخش تعریف میشود. آلودگیهای ناشی از نهادهای کشاورزی، پسماند، آفتکش، سموم و دیگر منابع آب، اعم از آبهای سطحی و … که ناشی از دفع غیر استاندارد پسماند است.
کشاورزی امروزه بدون استفاده از سموم و آفتکشها غیر قابل تصور است. اما مسئله در خصوص کود و نوعکود و زمان و مقداری که استفاده میشود و نحوه مصرف است که میتواند مؤثر باشد. متأسفانه بخش عمدهای از مواد کودی در تمام استانها بدون ارزیابی لازم استفاده میشود و کشاورزی ایران دچار بد مصرفی است. یعنی مصرف کود بر مبنای تشخیص خود کشاورز و در نهایت فروشنده انجام میشود و کارشناسان خبره تغذیه گیاه و حاصلخیزی خاک نقش در این بازی ندارند، بنابراین بخش عمده مواد کودی که مصرف میشود نامتوازن است. با این اوصاف زمانی که کود بیشتری از سمت کشاورزان مصرف شود قطعاً باید منتظر آلودگیهای خاکی بود، چون تمامی عناصر خاک تحتتأثیر این کودها قرار میگیرند. در حال حاضر مازندران، در بخش حفاظت از محیطزیست، با وجود دفع غیربهداشتی زبالهها در تمامی شهرهایش، بالابودن سطح آبهای زیرزمینی و نبود سیستم مناسب فاضلاب شهری و روستایی، دفع غیراستاندارد فاضلابهای صنعتی، آلودگی رودخانهها، دریا و تخریب جنگل و مرتع با مشکلات عدیدهای مواجه است. متأسفانه استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی و سموم در کشاورزی نیز موجب شده خاک مازندران دچار آلایندههای زیادی شود که اگر از همین حالا فکری برای آن نشود آینده تلخی در پیش روست.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
