سرویس اجتماعی
مهر مادری و پدری و فرزندی مهریست که خداوند کریم در قلب و روح و جان ما قرار داده است. مهری سرشار و بی منت و بی چشمداشت که سرچشمه کوچکی از رحمت و مهربانی پروردگار است.
در این میان، هستند زوجهایی که بنا به دلایل پزشکی و بهداشتی، قادر به فرزندآوری نیستند اما این هرگز به معنایِ محرومیتِ دائمی و مادام العمر آنان برای چشیدن طعمِ شیرین و دلچسبِ مادری و پدری نیست.
براساس قوانین موجود در کشورهای جهان، آنها میتوانند با پذیرفتنِ فرزندخواندگی کودکان و نوجوانان بی سرپرست، تجربهای متفاوت از پدر و مادر بودن را لمس کنند. فرزندخواندگی عبارت است از اعطای سرپرستی کودکان بدون سرپرست شناخته شده تحت سرپرستی سازمان بهزیستی به خانوادههای متقاضی که واجدالشرایط قانون جاری حمایت از کودکان بی سرپرست باشند. کودکانی به فرزندی سپرده خواهند شد که والدین یا جد پدری آنها، شناخته شده نباشد. از طرف دیگر این کودکان باید تحت سرپرستی سازمان بهزیستی قرار گرفته باشند، به عبارتی قبل از سپردن کودکان به فرزندی این کودکان باید از طریق مراجع قضایی در اختیار سازمان بهزیستی قرار گیرند و مهمتر اینکه این کودکان باید به خانوادههایی سپرده شوند که قانون تعیین کرده است. امور مربوط به فرزند خواندگی در هر استان فقط از طریق کمیته ستادی استان و توسط کمیته شبه خانواده استان انجام خواهد گرفت. اعضای این کمیته شامل مدیرکل بهزیستی استان، معاون امور اجتماعی، کارشناس شبه خانواده استان، کارشناس فرزند خواندگی، مددکار و کارشناس حقوقی استان است. کودکانی را میتوان به عنوان فرزند خوانده انتخاب کرد که کلیه تلاشها و کوششهای حرفهای جهت شناسایی والدین و بازگشت کودک به خانواده مؤثر واقع نگردیده باشد.
براساس بخشنامه سازمان بهزیستی کشور، شرایط اولیه برای پذیرشِ درخواستِ فرزندخواندگی به شرح زیر است:
– زن و شوهر داوطلب سرپرستی، ایرانی و مقیم ایران باشند.
– پنج سال تمام از تاریخ ازدواج آنها گذشته و از این ازدواج صاحب فرزند نشده باشند.
– سن یکی از زوجین حداقل سی سال باشد.
– زوجین دارای محکومیت جزائی مؤثر بعلت ارتکاب جرائم عمدی و مهجور نباشد.
– زوجین دارای صلاحیت اخلاقی باشند.
– زوجین یا یکی از آنها دارای تمکن مالی باشند.
– زوجین مبتلا به بیماری صعب العلاج نباشند.
– زوجین معتاد به مواد الکلی یا مواد مخدر و سایر اعتیادات مضر نباشند.
– هرگاه زوجین پزشکی نتوانند صاحب فرزند شوند معافیت از شرایط ۲ و ۳ به عهده دادگاه است.
مدارک مورد نیاز برای این امر نیز به شرح ذیل میباشد:
متقاضیان فرزند خواندگی باید تقاضای رسمی خود مبنی برفرزند پذیری را به سازمان بهزیستی اعلام نمایند. این تقاضا حتما باید به امضای متقاضیان رسیده وشامل نشانی وشماره تلفن متقاضیان باشد. گاهی متقاضیان شروع کار را از دادگاه آغاز می کنند و سپس به بهزیستی معرفی می شوند.
تصویر شناسنامه زوجین صفحه اول و دوم
تصویر سند ازدواج
گواهی عدم بچه دار شدن از پزشک متخصص زنان و زایمان در مورد زوجه
گواهی پزشکی قانونی مبنی بر عقیم بودن زوجین یا یکی از آنان
ارائه حکم سرپرستی آزمایشی از مراجع قضایی
گواهی برگ عدم سوء پیشینه کیفری زوجین
گواهی سلامت جسم و روان از پزشک قانونی برای زوجین
گواهی تمکن مالی، اعم از فیش حقوقی، فتوکپی سند منزل مسکونی، ماشین، …
گواهی سلامت از پزشک مبنی بر عدم ابتلا به بیماری های صعب العلاج و واگیردار
گواهی عدم اعتیاد
سازمان بهزیستی موظف است درصورت لزوم متقاضیان را برای دریافت گواهینامه های مورد نیاز به سازمان های ذیربط معرفی نماید.
مشاوره قبل از فرزندپذیری از موارد مهمی است که زوجین قبل از تشکیل کمیته فرزندخواندگی باید درآن شرکت نماید؛ نتیجه جلسات درپرونده درج گردد.
در مرحله بعد پرونده فرزندخواندگی در کمیته فرزندخواندگی مطرح میشود. چنانچه تصمیم کمیته مبنی برپذیرش متقاضیان باشد درلیست نوبت قرارمی گیرند و درصورت فرارسیدن نوبت جهت انتخاب فرزند به شیرخوارگاه معرفی می شوند. درصورت انتخاب فرزند والدین متقاضی توسط بهزیستی استان به دادگاه صالحه جهت صدور قرار دوره آزمایشی (حکم سرپرستی موقت) معرفی خواهند شد. پس از صدور حکم سرپرستی، کودک انتخابی طی صورتجلسه ای به والدین تحویل خواهد شد و مراتب به دادگاه مربوطه اعلام می شود.
در طی دوره آزمایشی ۶ ماهه، باید حداقل سه بازدید از طرف مددکاران اجتماعی از خانواده فرزند پذیر به عمل آید. درصورت تائید وضعیت مراقبت از فرزند و توانایی خانواده و حفظ منافع فرزند، گزارش نهایی تهیه و برای صدور حکم قطعی سرپرستی به دادگاه ذیربط منعکس می شود. در مورد اخذ شناسنامه کودک با مشخصات والدین قانونی بعد از طی دوره شش ماهه آزمایشی وصدور حکم قطعی اقدام خواهد شد.
به منظور حفظ منافع فرزند، تامین آتیه وی و جبران عدم برخورداری فرزند از ارثیه والدین حقوقی، صلح یک سوم اموال والدین به فرزند خوانده از طریق دفتر خانه های رسمی و حتی مراجع قضایی انجام می پذیرد.
افتتاح حساب پس انداز، بیمه آتیه یا روش های اطمینان بخش دیگری نیز می توانند از راهکارهایی باشند که به موازات صلح اموال انجام گیرد.
حکم سرپرستی درصورت تشخیص سازمان بهزیستی مبنی برآسیب پذیری کودک و عدم شایستگی والدین قانونی یا مراجعه والدین حقیقی کودک با هماهنگی دادگاه قابل فسخ است.
پاسخ به سوالات مهم در زمینه فرزندخواندگی
سعید بابایی مدیرکل امورکودکان ونوجوانان سازمان بهزیستی کشور در مصاحبه اخیر خود با خبرگزاری فارس به چند سوال مهم در زمینه فرزندخواندگی پاسخ داده است. به گفته بابایی، در گذشته شیوه پذیرش فرزندخواندگی به شکل امروزی چندان مرسوم نبود اما کودکانی بودند که وارد خانوادهها میشدند که در مقایسه با روشهای امروزی بسیار متفاوت بود. امروزه فرزندخواندگی در ایران موضوعی است کاملاً قانونی که در بندهایی از قوانین رسمی کشور به آن اشاره شده است. این قوانین تأکید دارند که باید مسائل فرزندخواندگی و فرزندخوانده تا رسیدن به سن قانونی کودکان پیگیری شود. در بسیاری از کشورهای خارجی این گونه نیست و تنها به پذیرش فرزندخوانده اکتفا و چگونه رقم خوردن سرنوشت فرزندخوانده به موضوع حقوق عام کودک الحاق میشود.
با نگاهی به فعالیتها در حوزه فرزندخواندگی در دو دهه اخیر شاهد این هستیم که این فرهنگ در جامعه شاهد رشد مطلوبی بوده است. امروزه اگر نگاهی به برخی مراکز نگهداری کودکان فاقد سرپرست موثر بیندازیم کودکانی بیش از سن ۱۸سال را میبینیم که به سن قانونی رسیدهاند اما علی رغم برخورداری از سلامت جسم و روان، هیچ گاه خانواده ای آنها را به عنوان فرزندخوانده نپذیرفته و حالا این کودکان در چنین سنینی قرار دارند، اینها یادگار دورانی است که مددکاری از ارزش و قدر امروزی خود برخوردار نبود و به همین سبب به جای ورود کودکان به خانواده جایگزین و فرزندخواندگی، کودکان زندگی خود را در مراکز سپری مینمودند. خوشبختانه چندسالی است که روند پذیرش فرزندخواندگی در ایران تسریع و شفاف شده و با راه اندازی سامانه فرزندخواندگی در سال ۱۳۹۹ روند کاملا شفاف است. پس از راه اندازی این سامانه ما سالانه حدود ۱۰ هزار خانواده متقاضی فرزندخواندگی در کشور داریم که به دنبال پذیرش کودکان فاقد سرپرست موثر هستند. در سال ۱۴۰۱ شاهد رشد۵درصدی پذیرش فرزندخواندگی بوده ایم تعداد به ۲۳۰۰ کودک و نوجوان رسیده است. بسیار پرسش میشود که علیرغم این رشد چرا این تعداد بیشتری از کودکان به فرزندخواندگی پذیرفته نمیشوند؟ باید این گونه پاسخ داد که سازمان بهزیستی تنها میتواند کودکان بی سرپرست و یا بدسرپرستی که سلب حضانت شده باشند را به فرزندخواندگی بدهد، برخی از خانوادهها هستند که در زندان بوده و یا شرایطی مشابه هستند و قضات سلب حضانت کودکان را انجام ندادهاند که ما بتوانیم آنها را به عنوان فرزندخوانده به خانوادههای متقاضی فرزندپذیری تحویل دهیم.
فرزندخواندهها ارث نمیبرند؟
بابایی در پاسخ به سوال فوق گفت: بر اساس متون فقهی فرزندخوانده از ارث برخوردار نیست به همین سبب برخی از مادهها و تبصرههای قانونی وضع شده تا فرزندخوانده از منافع مالی خانوادهها در برابر سایر وراث برخوردار شود. اینها یکی از آن نکاتی است که ما را در موضوع فرزندخواندگی با دیگر کشورهای دنیا متمایز میکند. مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور اشاره کرد: در دهههای گذشته در امر واگذاری کودکان به خانوادهها برای فرزندخواندگی مسأله مالی بسیار مهم بود، اما هر چقدر به امروز نزدیک شدیم سیاستهای سازمان بهزیستی در مسأله فرزندخواندگی از توجه به لزوما استطاعت مالی فاصله گرفته و عملاً به توانمندی و جایگاه اجتماعی، فرهنگی و علمی خانوادهها معطوف شد. برای مثال در سال گذشته برای پذیرش فرزندخوانده، کودکی را به خانوادهای واگذار کردهایم که مستأجر بوده و در یک خانه ۵۰ متری ساکن بودند اما کمیته فرزندخواندگی آن استان تشخیص داد که این خانواده جزء جامعه فرهنگی است و به رغم پایین بودن سطح مالی جنس و نوع خانواده میتواند کودک را در وضعیت مطلوبی در آینده قرار دهد.
بابایی میگوید: بعضا برخی از خانوادهها و زوجین نابارور را دیدهایم و البته بسیارند که خودشان نمیتوانستند صاحب فرزند شوند اما وقتی یک کودک را به فرزندخوانده قبول کردهاند پس از مدتی کوتاه خداوند فرزند دیگری را به آنها اعطا کرده است، یعنی همان خیر و برکتی که فرزندخواندهها وارد زندگی زوجین نابارور میکنند.
ما برای فرزندخواندگی سه گروه متقاضی داریم، خانوادههای فاقد فرزند در اولویت، خانمهای مجرد و خانوادههای دارای فرزند. خانوادههای بدون فرزندی در اولویت ما هستند که ۵ سال از تاریخ ازدواج آنها گذشته باشد. این خانوادهها دیگر نیازمند مدارک ناباروری نیستند اما زیر ۵ سال نیازمند مدارک ناباروری خانوادهها هستیم. یکی از اتفاقات خوب و مبارک در این زمینه، اعطای حق فرزندخواندگی به بانوان مجرد است که در طول سالهای اخیر به شکل قانونی درآمده است.
خانمهایی که بنا به دلایلی، شرایط و امکان ازدواج و بچهدار شدن برایشان فراهم نبود، اما از آنجا که هر زنی آرزو دارد تا طعمِ مادری را بچشد، این فرصت برای آنها فراهم شد تا لذت کاملا متفاوتی از فرزنددار شدن را تجربه کنند. بر این اساس، زنان مجرد اولویت دوم فرزندخواندگی هستند که میتوانند نگهداری فرزندانِ دختر فاقد سرپرست موثر تحت پوشش سازمان بهزیستی را بر عهده بگیرند. البته با توجه به اینکه اولویت نخست بهزیستی با خانوادههای بدون فرزند است، معمولا کودکان دختر با سن بالای ۷ سال، تحت سرپرستی بانوان مجرد قرار میگیرند. مسیر پذیرش کودکان نیازمند پیگیری درمان در کلیه سنین نیز برای این بانوان گشوده است و در طول سالهای اخیر چندین مورد از پذیرش این کودکان در استانهای مختلف ثبت شده است.
زنان مجرد بالای ۳۰ سال شرایط تقاضای فرزندخواندگی را دارند. اما در واگذاری فرزند خانوادههایی که شرایط بچه دارشدن را ندارند بر زنان مجرد است اولویت دارند. به زنان مجرد فقط حق حضانت فرزند دختر داده میشود اما به مردان مجرد نه دختر و نه پسر واگذار نمیشود.
فرزندخواندهها ارث نمیبرند؟
بابایی در پاسخ به سوال فوق گفت: بر اساس متون فقهی فرزندخوانده از ارث برخوردار نیست به همین سبب برخی از مادهها و تبصرههای قانونی وضع شده تا فرزندخوانده از منافع مالی خانوادهها در برابر سایر وراث برخوردار شود. اینها یکی از آن نکاتی است که ما را در موضوع فرزندخواندگی با دیگر کشورهای دنیا متمایز میکند. مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور اشاره کرد: در دهههای گذشته در امر واگذاری کودکان به خانوادهها برای فرزندخواندگی مسأله مالی بسیار مهم بود، اما هر چقدر به امروز نزدیک شدیم سیاستهای سازمان بهزیستی در مسأله فرزندخواندگی از توجه به لزوما استطاعت مالی فاصله گرفته و عملاً به توانمندی و جایگاه اجتماعی، فرهنگی و علمی خانوادهها معطوف شد. برای مثال در سال گذشته برای پذیرش فرزندخوانده، کودکی را به خانوادهای واگذار کردهایم که مستأجر بوده و در یک خانه ۵۰ متری ساکن بودند اما کمیته فرزندخواندگی آن استان تشخیص داد که این خانواده جزء جامعه فرهنگی است و به رغم پایین بودن سطح مالی جنس و نوع خانواده میتواند کودک را در وضعیت مطلوبی در آینده قرار دهد.
بابایی میگوید: بعضا برخی از خانوادهها و زوجین نابارور را دیدهایم و البته بسیارند که خودشان نمیتوانستند صاحب فرزند شوند اما وقتی یک کودک را به فرزندخوانده قبول کردهاند پس از مدتی کوتاه خداوند فرزند دیگری را به آنها اعطا کرده است، یعنی همان خیر و برکتی که فرزندخواندهها وارد زندگی زوجین نابارور میکنند.
ما برای فرزندخواندگی سه گروه متقاضی داریم، خانوادههای فاقد فرزند در اولویت، خانمهای مجرد و خانوادههای دارای فرزند. خانوادههای بدون فرزندی در اولویت ما هستند که ۵ سال از تاریخ ازدواج آنها گذشته باشد. این خانوادهها دیگر نیازمند مدارک ناباروری نیستند اما زیر ۵ سال نیازمند مدارک ناباروری خانوادهها هستیم. یکی از اتفاقات خوب و مبارک در این زمینه، اعطای حق فرزندخواندگی به بانوان مجرد است که در طول سالهای اخیر به شکل قانونی درآمده است.
خانمهایی که بنا به دلایلی، شرایط و امکان ازدواج و بچهدار شدن برایشان فراهم نبود، اما از آنجا که هر زنی آرزو دارد تا طعمِ مادری را بچشد، این فرصت برای آنها فراهم شد تا لذت کاملا متفاوتی از فرزنددار شدن را تجربه کنند. بر این اساس، زنان مجرد اولویت دوم فرزندخواندگی هستند که میتوانند نگهداری فرزندانِ دختر فاقد سرپرست موثر تحت پوشش سازمان بهزیستی را بر عهده بگیرند. البته با توجه به اینکه اولویت نخست بهزیستی با خانوادههای بدون فرزند است، معمولا کودکان دختر با سن بالای ۷ سال، تحت سرپرستی بانوان مجرد قرار میگیرند. مسیر پذیرش کودکان نیازمند پیگیری درمان در کلیه سنین نیز برای این بانوان گشوده است و در طول سالهای اخیر چندین مورد از پذیرش این کودکان در استانهای مختلف ثبت شده است.
زنان مجرد بالای ۳۰ سال شرایط تقاضای فرزندخواندگی را دارند. اما در واگذاری فرزند خانوادههایی که شرایط بچه دارشدن را ندارند بر زنان مجرد است اولویت دارند. به زنان مجرد فقط حق حضانت فرزند دختر داده میشود اما به مردان مجرد نه دختر و نه پسر واگذار نمیشود.
