مائده مطهری زاده مراتع یکی از زیباترین و مهمترین مواهب طبیعی خدادادی در شمال ایران هستند که هر روزه، به دلایل متعددی از جمله چرای بی رویه و غیر اصولی دام از حجم و مساحتشان کاسته میشود. در مراتع با توجه به میزان حاصلخیزی و وسعت، میزان مشخصی از علوفه و گیاهان رشد میکند. تغذیه […]
مائده مطهری زاده
مراتع یکی از زیباترین و مهمترین مواهب طبیعی خدادادی در شمال ایران هستند که هر روزه، به دلایل متعددی از جمله چرای بی رویه و غیر اصولی دام از حجم و مساحتشان کاسته میشود.
در مراتع با توجه به میزان حاصلخیزی و وسعت، میزان مشخصی از علوفه و گیاهان رشد میکند. تغذیه گوسفندان و سایر دامها باید با توجه به این موارد انجام شود. زمانی که به این موضوع توجه نشود و گوسفندان یا دامهای دیگر بیش از ظرفیت مرتع به چرا مشغول شوند، پوشش گیاهی آسیب میبیند و گیاهان نمیتوانند به خوبی رشد کنند و خود را بازسازی کنند. گفته میشود که چرای مناسب در یک مرتع به میزانی است که حداقل نیمی از علوفه در آن باقی بماند. این مطلب به این معنی است که اگر بوتهای یک کیلوگرم علوفه سبز دارد، نباید بیش از نیم کیلوگرم از آن توسط دامها خورده شود.
اواخر زمستان و اوایل بهار زمان مناسبی برای تغذیه گوسفندان و سایر دامها از گیاهان مراتع نیست. در این زمان گیاهان تازه در حال رشد هستند و باید به آنها اجازه سبز شدن داد. همچنین خاک خیس و مرطوب مراتع در زیر پای گوسفندان له میشود و دیگر برخی از دانهها و گیاهان نمیتوانند در مرتع سبز شوند. از دیگر معایب راه رفتن گوسفندان بر روی خاک مرطوب، از ریشه در آمدن گیاهان است.
از همین رو، نعمت الله کوهستانی، رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی مازندران منطقه ساری، طی روز گذشته در گفتوگویی نسبت به خطر هجوم دامداران غیرمجاز به مراتع مازندران ابراز نگرانی کرد.
کوهستانی، وضعیت مراتع در مناطق بالا دست کوهستانی استان را نامطلوب توصیف کرد و توضیح داد: به دلیل کمبود بارش در فروردین ماه، شرایط پوشش گیاهی در مراتع به حد نرمال نرسیده است.
وی با بیان اینکه منتظر بارش اردیبهشت ماه به خصوص بارندگیهای هفته جاری هستیم، تصریح کرد: با توجه به ارزش بالای علوفه در مراتع برای چرای دام، خطر هجوم دامداران غیر مجاز تهدید جدی علیه مراتع ییلاقی استان است. رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی مازندران منطقه ساری، مدیریت چرا و کوچ و ساماندهی چرای دام و کنترل پروانه چرا یکی از راهکارهای بسیار مهم در کنترل مراتع دانست و گفت: گرانی و کمبود نهادههای دامی سبب میشود تا امسال هم بعضی از دامداران به زمان قرق شکنی و ورود و خروج دام بی توجهی کنند.
کوهستانی با توضیح اینکه فرمانداران، پلیس راهور، سرجنگلبانان، محیط زیست، جهاد کشاورزی، امور عشایر و راهداری به همراه مشارکت بهره برداران از مراتع در جلوگیری از ورود دامداران غیر مجاز به مراتع نقش محوری دارند، گفت: امسال با توجه به تغییر اقلیمی برای حفظ مراتع و ایجاد نظم و انضباط، برنامه قرش شکنی مراتع بر اساس برنامه زمانبندی در همه مناطق استان انجام خواهد شد.
وی احیا و توسعه رویشگاه گیاهان دارویی، بذرکاری و کپه کاری و قرق مراتع را از طرحهای مدیریت چرای دام مراتع برشمرد و گفت: اجرای عملیات کپه کاری در مراتع به منظور اصلاح و احیاء مراتع تخریب شده، افزایش تولید علوفه و جلوگیری از فرسایش خاک است. کوهستانی توضیح داد: با توجه به افزایش اعتبارات استانی و اختصاص بودجه از محل صندوق توسعه ملی برای حفظ و حراست و احیاء جنگل، مراتع و عملیات آبخیزداری، هر ساله عملیات کپه کاری با استفاده از بذور سازگار با مناطق اقلیمی استان عملیاتی میشود. اما حقیقت آن است که جهانیان به ویژه کشورهای توسعه یافته، امروز به جای روشهای سنتی دامداری، به شیوه صنعتی روی آوردهاند زیرا در این روش، علاوه بر بازدهی بیشتر، جلوی تخریب و آسیب دیدگی مراتع نیز گرفته میشود. چه آنکه ظرفیت منابع طبیعی محدود است و قطعا جوابگویِ نیازِ مضاعف انسانها به دامپروری نیست. پژوهشگر کشاورزی در این باره میگوید:« برای داشتن مرتعی غنی و قوی، چرای «کنترلشده» دام و ریختهشدن کود آن ضروری است، زیرا فقط در این صورت است که ماده آلی خاک افزایش یافته و در نتیجه به صورت مستقیم سبب رشد بیشتر گیاهان، بالارفتن قدرت جذب و ذخیرهسازی آب باران و جلوگیری از ایجاد و راه افتادن سیلابهای خطرناک میشود.» احمد صلاحی ادامه میدهد: «کشورهای اروپایی همانند آلمان، هلند و لهستان دارای چراگاههای غنی و قوی بوده و فرهنگ چرای «کنترلشده» دام در مرتع در این کشورها نهادینه شده است. اما در استانهای شمالی ایران که شباهت زیادی به این کشورها دارند، چرای دام نابسامان بوده و سالهاست یک برنامه محوری یعنی «خروج دام از مرتع» دنبال میشود. همه دنیا توجه ویژهای به مراتع داشته و دارای برنامههای مدونی برای کنترل وضعیت مراتع خود هستند. در کشورمان بحث تعادل دام – مرتع و چرای کنترل شده دام – به سوی حذف دام از مرتع میرود؛ طرحی که آثار زیان بارش بیش از فواید کوتاهمدت آن است. متاسفانه نه در استانهای شمالی و نه در سایر استانها بحث مرتع جدی گرفته نشده و از تجارب دنیا و یا حتی از تجارب بومی استفاده گسترده نمیشود؛ به همین دلیل وضعیت مراتع در کشور به صورت رها شده بوده، گویی که متولی خاص و دلسوزی برای آن دیده نمیشود. متاسفانه مزرعهداری به سمتی میرود که نتیجه آن در آینده شامل افزایش مصرف کود، علفکشها و افزایش هزینههای دیگر میشود. استفاده از علوفه این مزارع و یا حضور دام در پس چَرای این مزارع سبب خواهد شد که بقایای این سموم به نوعی به انسان منتقل شود.»
او می افزاید: «بالا رفتن هزینههای مزرعهداری سبب خواهد شد که در آینده، تکیه دامها روی مراتع بیشتر شود. حضور دام در مرتع سبب تولید محصولات سالمتر خواهد شد. حضور دام در مرتع علاوه بر تولید محصولات سالمتر، از طریق تسریع در بازسازی دوباره ساختمان خاک بسیار موثر خواهند بود. بهبود ساختار خاک مسالهای است که باید توجه ویژهای روی آن شود.
همچنانکه پیشتر در خصوص تاثیرات دام بر بازسازی دوباره خاک اشاره شد، باید گفت «خاک سالم» میتواند تاثیر مثبتی بر اقلیم داشته باشد. خاک سالم میتواند با نگهداری و جذب بیشتر آب در درون خود تاثیرات شگرفی داشته باشد. در پژوهش انجام شده توسط موسسه خدماتی حفاظت از منابع طبیعی آمریکا (USDA-NRCS) مشخص شد خاکی که دارای ۲ درصد ماده آلی است در مقایسه با خاکی که ۵ درصد ماده آلی دارد ۴۸ هزار گالن(۱۸۱ هزار و ۷۰۰ لیتر) کمتر میتواند نگهداری کند. خاکهایی که ماده آلی بیشتری دارند در مقابل بارانهای سنگین یا سیلآسا بهتر عمل میکنند. همچنین خاکهای سالم و دارای ماده آلی بالاتر، توان و کارایی بالاتری در نگهداری آب در دورههای خشکی و کمبارش عمل میکنند. به عبارت دیگر حضور دام در مرتع سبب افزایش ماده آلی خاک و بالارفتن قدرت ذخیرهسازی و نگهداری آب میشود.»
صلاحی تصریح میکند:« در پروژههای بینالمللی همانند ترسیب کربن(ذخیره کربن موجود در هوا در خاک و گیاهان) و … تاکید زیادی به حذف دام از مرتع میشود که این مساله چه عامدانه و چه سهوی، نیتی خیرخواهانه برای کشور نیست. آنچه اهمیت دارد جلوگیری از چرای زودرس و چرای بیش از حد است زیرا پیامدهای منفی این دو کار شامل «فشرده شدن خاک سطحی، کاهش منافذ خاک، کاهش نفوذپذیری آب، ذخیره کمتر آب، افزایش هرز آب، بالارفتن فرسایش آبی و خاکی، سله بستن خاک، کاهش پوشش گیاهی، شروع فرسایش شیاری از مسیر تردد دام، نبود رطوبت کافی خاک برای رشد دوباره، سختشدن شرایط رشد بوتههای جوان و … » را به دنبال خواهد داشت.
بررسیهای میدانی و تجربههای دامداران در طی اعصار و قرون نشان میدهد در مراتعی که اصلا چرایی روی آنها صورت نگرفته، رشد گیاهان کمتر از مراتعی است که در آن چرای متعادلی بوده است. گیاهانی که در مرتع فاقد چرا رویش میکنند ضعیفتر از مراتع چرا شده هستند و این در خصوص گراسها(گیاهان علوفهای) بارزتر است زیرا در مراتع چرا نشده، قطر تاج گیاه کمتر شده و بوتههای پهن و گسترده کمتر خواهند بود. چرخش و جابجایی دام در مرتع و بالارفتن کارایی آن نیازمند دو مساله «مشاهده و پایش منظم» و «مدیریت دام و مرتع» است. در برخی کشورها(کانادا و آمریکا) از کودکان برای آشنایی بیشتر و جا انداختن این ضرورت استفاده میکنند بهگونهای که کودکان به همراه معلمان یا والدین در خصوص پایش مرتع و افزایش حساسیت بهرهبرداران و نیز تربیت نسل آینده متعهد، حاضر میشوند. حضور دام در مراتع نه تنها مخرب نیست بلکه به پایداری و بقای پوشش گیاهی در آن کمک زیادی میکند و سبب افزودن مواد آلی به خاک میشود که نتیجه آن بهبود وضعیت رویش و پوشش گیاهی است. برخورد حذفی با هر کدام از عناصر دام، آب، خاک، حیاتوحش و… ، اکوسیستم و چرخه آن را از تعادل خارج و به آن آسیب وارد میکند. حذف دام از این اکوسیستم، آسیب وارد میکند اما با این حال باید تعادل بین تعداد دام و ظرفیت مراتع را در نظر داشت. یکی دیگر مزایای چرای دام در مراتع، افزودن مواد آلی به خاک توسط دام است که به بهبود وضعیت رویش و پوشش گیاهی کمک میکند. در پارک ملی کویر، تا وقتی که مجوز چرای دامها داده میشد، جمعیت حیاتوحش قابل توجهی وجود داشت اما با حذف دام از پارک ملی کمکم و در سالهای اخیر جمعیت حیاتوحش و از جمله یوزپلنگ، برخی حیاتوحش درنده و حتی جمعیت گورخر ایرانی در منطقه رو به کاهش گذاشت.» اما همه این توضیحات و توجیهات برای ماندگاری دام در مراتع فقط در صورتی میتواند به حیاتِ مراتع و حفظ بقای آنها کمک کند که چرای دامها اصولی و کنترل شده باشد و ورود و خروج دام بر اساس اعلامِ منابع طبیعی صورت گیرد، نه اینطور بی ضابطه و با حجم بالای چرای دام!
