مائده مطهری زاده
میانکاله از زیباترین و ارزشمندترین داشتههای طبیعی مازندران زیبای ماست. ذخیرهگاه زیستکره، پناهگاه حیات وحش، تالاب بین المللی و بهشت پرندگان مهاجر که امروز بیشتر از همیشه به کمک ما نیاز دارد تا سرپا و زنده بماند.
متاسفانه از هر طرف که میرویم، جز وحشتمان نمیافزاید و دریغ از حتی یک خبر خوش از میانکاله جان!
طی روزهای اخیر عکسهای جدیدی از میانکاله منتشر و دست به دست میشود؛ حاکی از مسدود شدن راه ارتباطی این تالاب با دریای خزر! کارشناسان معتقدند در صورت استمرارِ این انسداد و کوتاهی دست میانکاله به آب دریای مازندران، مرگ تدریجی بهشت پرندگان جهان را رقم خواهد خورد. تالاب میانکاله که به طول حدود ۷۰ کیلومتر با عرض پنج تا هفت کیلومتر در جنوب شرقی دریای خزر واقع شده برخلاف بندر انزلی در گیلان که حیات آن به آب رودخانهها وابسته است، حیات میانکاله به دبی و نوسانات آب خزر مرتبط است. میانکاله که با سه کانال با دریای خزر متصل است با گذشت زمان این کانالها رسوب گرفته و رفته رفته جریان رفت و برگشت آب در این کانال به حداقل ممکن رسیده است. صاحبنظران برجسته تالابشناسی کشور بر این باورند که جریانهای آب اندک از خزر به تالاب نمیتواند ثمر بخش باشد و این فرایند بر شدت رسوبهای کانال اضافه خواهد شد. آنان میگویند که جریان آب خزر به تالاب میانکاله همانند یک تالاب در قزاقستان باید با شتاب زیاد انجام شود تا نه تنها در کانالها رسوبی ایجاد نشود بلکه جریان آب موجود در تالاب را هم زنده کند. آنان همچنین بر این باورند که تنها امید احیای این تالاب لایروبی کانالهای ارتباطی آب خزر با میانکاله بوده که در حال انجام است اما آن چیزی که باید مد نظر باشد، این است که به هیچ عنوان نباید لایروبی این کانالها را متوقف کنیم و اجازه دهیم بعد از هر چندسال که راه آب ارتباطی قطع شد لایروبی را آغاز کنیم. کارشناسان معتقدند لایروبی دراز مدت حجم زیادی از رسوبها را به همراه خواهد داشت که جانمایی برای این رسوبها هم خودش یک تهدید زیست محیطی است. همچنین تجهیزات لایروبی باید به طور مستمر در منطقه پای کار باشد و به صورت مستمر در حال بروز رسانی کانالها باشند. بر این اساس حیات بهشت پرندگان جهان که در سال ۱۳۵۴ به عنوان ذخیرهگاه حیات وحش جهان به ثبت رسیده است، تنها به آب خزر بستگی دارد و این کانالها باید در جریان باشند.
کدام حقابه؟
سال ۹۸ بود که شرکت آب منطقهای مازندران اعلام کرد که آب مازاد رودخانه نکا که تاکنون وارد دریا میشد، برای نخستین بار با بهرهبرداری از ٣٠ کیلومتر کانال و ۶ کیلومتر زهکش وارد تالاب میانکاله شده است.
بر اساس گزارش این شرکت، آب مازاد نکارود از طریق سد انحرافی بایکلا و ٣٠ کیلومتر کانال اصلی از طریق زهکشهای انجام شده در منطقه التپه، شهیدآباد و قرهتپه با حجم پنج مترمکعب در ثانیه وارد تالاب میانکاله میشود. شرکت آب منطقهای مازندران همچنین اعلام کرد حدود ١٢۵ کیلومتر کانال اصلی درجه ١ و ٢ و ۶٠ کیلومتر زهکشی در محدوده شهرستان نکا و بهشهر با بیش از ۸۰ درصدی در حال اجراست که در زمان بهره برداری ضمن تامین آب زراعی ٢۵ هزار هکتار از اراضی کشاورزی منطقه، هرساله میزان مناسب آب از این طریق هم به تالاب میانکاله روانه شده و یا در آببندانهای منطقه ذخیره میشود. همان زمان گفته شده بود که برای اجرای این طرح تاکنون ١٣۵ میلیارد تومان از محل اعتبارات عمومی و حدود ۳۹ میلیون یورو از محل تسهیلات بانک توسعه اسلامی هزینه شده است؛ اما کدام حقابه؟
چهرههای علمی میگویند که در چند سال اخیر تراز آب تالاب میانکاله ۱۳۰ سانتیمتر کاهش یافته است و این در صورتی است که دریاچه ارومیه تراز آب آن ۸۰ سانتیمتر کاهش یافت بنابراین خطر کاهش تراز آب میانکاله به مراتب بیشتر از دریاچه ارومیه است که باید با حساسیت نسبت به این ذخیرگاه جهانی دغدغه داشته باشیم.
نوسانهای آب دریای خزر بر روی خلیج گرگان و میانکاله که با اتصال به دریای خزر تغذیه میشوند، تاثیر مستقیم دارد، بنابراین هرچند برخی از رودخانهها از منطقه قره سو تا بهشهر به این تالاب سرازیر میشوند، اما حجم آن بسیار اندک است. بر اساس بررسیهایی که چهرههای علمی انجام دادهاند وسعت میانکاله در حوزه مازندران در سال ۱۳۷۳ به میزان ۵۵ هزار هکتار بود و براساس آخرین برآوردهایی که در کارگروه احیای میانکاله انجام شد این وسعت به ۲۲ هزار هکتار یعنی کمتر از نصف کاهش یافته که این امر تاثیرات فراوانی در کاهش حضور پرندگان مهاجر در مازندران داشته است.
آمار مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر هم از کاهش ۲ متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تاکنون خبر میدهد و در سالهای گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است. بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب خزر تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییرات اقلیمی است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی خزر به سرعت تبخیر آب در آن برمیگردد و در صورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت خزر در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل میشود، کاهش خواهد داشت. نتایج این مطالعات همچنین نشان داده تنها در سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای خزر با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۱۰ متر تا ۱۰۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است. دکترای مهندسی عمران- محیط زیست از دانشگاه تربیت مدرس تهران گفت: کور سوی امید ما برای احیای تالاب میانکاله لایروبی کانالهایی است که در حال انجام است اما تقاضای ما آن است که این لایروبیها هرساله و مستمر ادامه داشته باشد. داریوش یوسفی کبریا بیان کرد: به هیچ عنوان نباید اجازه دهیم بعد از گذشت چند سال وقتی کانالها به صورت کامل مسدود شد لایروبی آن را آغاز کنیم بلکه یک نقشه جامعی از سطح دریا و کانالها تهیه کنیم و این لایروبیها به صورت مستمر ادامه یابد. مدیر سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر بیان کرد: حجم زیاد رسوبها، خطرات زیست محیطی هم برای منطقه خواهد داشت. وی اظهار داشت: آن چیزی که به لحاظ کارشناسی مدنظر بوده این است که جریان آب این کانالها به تالاب با شتاب زیاد باید انجام شود که این امر نه تنها مانع رسوب در کانال میشود بلکه جریان سرزندگی تالاب میانکاله را فراهم میکند. نماینده ایران (وزارت نیرو در حوزه آب شناسی) در نشستهای سالیانه آب و هواشناسی کشورهای حاشیه دریای خزر در کشورهای آذربایجان و قزاقستان در ادامه گفت که هرچند حقابه رودخانههایی که به میانکاله سرازیر میشود در بالادست تضییع شده و محیط زیست پیگیر این ماجرا است اما حیات اصلی میانکاله به ارتباط آبی وی با خزر مربوط میشود و به رودخانهها نیست. یوسفی کبریا افزود: اگر بخواهیم به این رودخانهها دلخوش باشیم خشکی میانکاله قطعی است و تردیدی در آن وجود نخواهد داشت. این استاد دانشگاه تصریح کرد: پیشنهادهای متعددی برای نجات میانکاله بحث شده است که پمپاژ آب خزر و هدایت آب نیروگاه نکا به این کانال از جمله این پیشنهادها بود اما بهترین راهکار راه طبیعی است که باید تلاش کنیم ارتباط آب خزر به میانکاله توسط کانالها برقرار باشد.
کدام راه نجات؟
همه اینها در حالی است که رییس سازمان حفاظت محیط زیست، در سفری که در سال ۱۴۰۰ به مازندران و میانکاله داشته است، حامل خبرهای خوش (از جمله سه سناریوی نجات بخش برای میانکاله) بوده که هیچکدام سرانجامی نداشته است. رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در سفر فوق الذکر، با توجه به شرایط اقلیمی که در کشور و دنیا وجود دارد و موضوع خشکسالی میانکاله که متأثر از همین موضوع است، البته اشارهای هم به روند عقبنشینی دریای خزر داشت که در سالهای آتی همچنان ادامه دارد و این شرایط سبب میشود که هم از یک طرف خلیج مجموعه خشکیزایی داشته باشد و از سوی دیگر، استحصال اراضی که از منابع ملی محسوب میشوند در برخی مواقع مورد تعرض قرار میگیرند.
سلاجقه با بیان اینکه خشکسالی سبب شده است تا ورودیهای آب به تالاب میانکاله کاهش پیدا کند، این موضوع را به طور ویژه متأثر از جریانهای آبی که مشرف به این تالاب هستند، عنوان و اظهار کرد: جریانهای آب سطحی کاهش پیدا کرده است و این سبب شد که ۱۵ هزار هکتار از میانکاله تبدیل به اراضی خشک شود. او که از دلایل سفر خود به مازندران را بازدید میدانی از میانکاله اعلام کرده بود، ادامه داد: موضوع خشکسالی در این گنجینه و ذخیرهگاه زیستکره میطلبد که نگاه استانی و ملی به میانکاله داشته باشیم؛ چون طرح جامع میانکاله را داریم و محیط زیست نیز به عنوان یک طرح حاکمیتی و نظارتی در حال پیگیری حقآبه میانکاله است. رییس سازمان حفاظت محیط زیست عنوان کرد: همه دستگاهها اعم از جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، صنعت، معدن و تجارت، و وزارت نیرو (آب منطقهای و آب و فاضلاب) به دلیل تغییر کاربری اراضی، تعرض به زیستگاه، صنایع آلاینده، پسابهایی که وارد منطقه میشود و بحث لایروبی باید در طرح جامع میانکاله، تکلیف خود را انجام بدهند. سلاجقه با بیان اینکه بحث حقآبه تالاب میانکاله که در سه سناریوی کمآبی، میانآبی و پُرآبی در نظر گرفته شده است؛ مجموعه وزارت نیرو و سازمان آب منطقهای استان مازندران مکلف است که این حقآبه را به تالاب تحویل بدهد. او در پایان اطمینان داده بود: با تصمیماتی که در طراز ملی خواهیم گرفت و با بسیج همه امکانات استان مازندران و تکلیفی که داریم؛ تالاب به روزهای خوش خودش برگردد. اما کدام روز خوش؟! کدام طرح جامع احیا؟ اصلا کدام میانکاله؟! بنابراین، هرچند با منتفی شدن اجرای پتروشیمی، جلوی مرگ دفعی و یکباره میانکاله گرفته شد اما مرگ تدریجی آن همچنان ادامه دارد و شاید هم هیمن روزها خبرِ مرگ و نابودیاش سرتیتر گزارشها و اخبار کشور شود!
