مائده مطهری زاده
امروز که خبر کشف یک قلاده پلنگ در نوشهر را خواندم بسیار نگران شدم. گرچه معلوم شد که علت مرگ پلنگ در کجور نوشهر نزاع طبیعی بین گونهای بوده است و عامل انسانی در مرگ این پلنگ دخالتی نداشته است، اما حق بدهید با توجه به اهمیت و کمیت نه چندان اطمینان بخشِ این گونه در مازندران، با هر بار شنیدن خبرِ مرگ یک پلنگ غصهدار شویم.
اگرچه در سالهای اخیر طبق گزارش رسمی و با شیوه ردزنی آمار پلنگ در جنگلهای مازندران به حدود ۱۱۰ قلاده تخمین زده شد، ولی پیش بینی میشود که آمار این گربه سانان در جنگلهای هیرکانی در این خطه شمال کشور تا به ۱۵۰ قلاده نیز برسد و بررسی میدانی محیط زیست مازندران نشان میدهد با وجود اینکه این گربه سانان همچنان در زمره گونههای تحت حمایت قرار دارند، ولی از خط قرمز انقراض خارج شده است.
رییس اداره حیات وحش محیط زیست مازندران در این زمینه اظهار داشت: براساس شیوه رد زنی برای آمارگیری، تعداد پلنگ موجود در جنگلهای مازندران ما بین ۱۰۰ تا ۱۱۰ قلاده است و شاید آمارهای بیش از این تا ۱۵۰ قلاده نیز برآورد میشود که به دلیل شمارش نشدن نزدیک این گربه سانان نمیتواند مورد اطمینان باشد.
کوروس ربیعی گفت: به هر حال در سالهای اخیر با کاهش و یا حتی ممنوع کردن صدور مجوز شکار برای منابع تغذیهای این گربه سانان در جنگلها از جمله گراز و ارتقاء فرهنگ عمومی برای حمایت موجب شده تا تعرض به این گربه سانان رو به کاهش برود و جا پای آنها در جنگلهای هیرکانی سفت شود.
این مقام مسوول اضافه کرد: اگرچه این گونه از گربه سانان همچنان در زمره گونههای حیوانی مورد حمایت قرار دارند که شکار آن میتواند جریمههای چند ۱۰ میلیونی را به دنبال داشته باشد، ولی از حالت انقراض تا حد زیادی خارج شده و آمارشان به نقطه اطمینان بخشی رسیده است. رییس اداره نظارت بر امور حیات وحش محیط زیست مازندران تصریح کرد: حیواناتی که به صورت گلهای زندگی نمیکنند، فردی هستند و روز فعال نیستند مانند علف خواران شمارش آنها به صورت عادی مرسوم نیست اما نشانههایی وجود دارد که شمارش آنها همواره در جریان است. ربیعی اضافه کرد: از طریق دوربینهای نصب شده مشاهداتی داریم و در زیستگاههایی در ارتفاعات، یا پایین دست و در میانبند نیز مشاهداتی از پلنگ وجود دارد.
وی تصریح کرد: استان مازندران میزبان ۵۵۵ گونه مهرهدار از پنج رده جانوری شامل ۳۶۵ گونه پرنده، ۶۳ گونه پستاندار، ۹ گونه دوزیست و ۴۳ گونه خزنده شانل مارها و سوسمارها و حدود ۷۵ گونه از ماهیان آبهای داخلی است. مسؤول حیاتوحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران اضافه کرد: از این میان ۳۴ گونه جانوری استان مثل گوزن زرد، فک خزری، پلنگ و از گونههای پرندگان درنا، اردک سرسفید، پلیکان خاکستری و سایر در فهرست گونههای دارای ردههای تهدید و در خطر انقراض قرار دارند و حتی برخی از گونههای خزندگان در خطر انقراض هستند به این معنا که در همه ردههای جانوری گونههای در معرض تهدید را داریم.
برای حفاظت از پلنگ ایرانی چه باید کرد؟
زندگی در دشتها و تپهماهورها دسترسی به زیستگاه یوزپلنگها را آسان کرده است. عبور جاده تصادف را به جان آنها انداخته و معدن کاوان آرامش را از آنها گرفتهاند. اما پلنگها در کوهستان و ارتفاعات زندگی میکنند، همین هم به بقای آنها کمک کرده است. البته به معنای آن نیست که پلنگها در ایران کشته نمیشوند.
گربه سانهای ایران شامل پلنگ، یوزپلنگ، شیر و ببر است. شیر و ببر منقرضشدهاند. حال یوزپلنگهای خوب نیست و در آستانه انقراض قرار دارند.
پیشروی ساختوسازها، معدنکاوی و سایر عوامل تخریب زیستگاههای حیاتوحش از یکسو، تجاوز دامپروری به حریم وحوش از یکسو و شکار بیرویه علفخواران از سوی دیگر گوشتخوارانی چون پلنگ را دریافتن طعمه با چالشهای جدی مواجه کرده است. چالشهایی که متأسفانه حاصل آن نزدیک شدن گوشتخواران به جوامع انسانی و گلههای دام است و رقم خوردن تعارضاتی تلخ. تعارضاتی که یا به از بین رفتن حیوان معارض منتهی میشود و یا به خسارات مالی و حتی جانی به بومیان. پلنگ ایرانی بزرگترین زیرگونه پلنگ در جهان و از جمله گونههای ارزشمند حیات وحش است که پراکنش جمعیت آن علاوه بر کشور ما، منطقه قفقاز، ترکمنستان، جنوب روسیه، پاکستان و افغانستان را نیز دربرمیگیرد. پلنگ ایرانی با وجود توانایی که در سازگاری با شرایط حاکم بر زیستگاه خود دارد، بر اثر تهدیدات بیشمار از جمله افزایش تعارضات با انسان، تخریب زیستگاه، شکار و …، در لیست جانوران «در معرض خطر انقراض طبقهبندی شده است.
برای دور کردن گونه ارزشمند پلنگ ایرانی از پرتگاه انقراض لازم است اقداماتی انجام شود که بخشی از این اقدامات متوجه سازمانهای دولتی، بخشی نیازمند همکاریهای بینالمللی و برخی اقدامات نیز همکاری مردم و بهویژه جوامع محلی را میطلبد.
افزایش جمعیت انسان و توسعه شهرها و روستاها تعارضات انسان با حیات وحش را افزایش داده و باعث چندپاره شدن یا نابودی زیستگاه آنها شده است. پلنگ ایرانی نیز از این موضوع مبرا نیست و حتی تعارضات این گونه با جوامع محلی در کشور ما بیشتر از سایر گونههای حیات وحش است. پیشتر به وفور مشاهده شده که انتقامجویی دامداران و چوپانان به دلیل تلفات و خساراتی که به واسطه پلنگ به دام آنها وارد شده یکی از دلایل اصلی تلفات پلنگ در کشور ماست.
موضوع دیگر گذارههای فرهنگی غلط در خصوص «درنده بودن پلنگ است» که باعث شده تا در مواردی مردم صرف دیدن پلنگ، حتی اگر پلنگ کاری به آنها نداشته باشد به پلنگ حمله کرده و آن را میکشند. آموزش جامعه در خصوص مواجه با پلنگ میتواند تعارضات را کاهش داده و دیدگاههای نادرست در خصوص این گونه حیات وحش را تغییر دهد.
یکی از مواردی که میتواند از انتقامجویی دامداران از پلنگ به واسطه خسارات وارده به آنها جلوگیری کند، بیمه حیات وحش است. اگر دامدار و یا چوپان از پرداخت خسارتی که به دام خود وارد شده است، مطمئن باشد، دیگر درصدد انتقامجویی از پلنگ برنمیاد و احتمال این تقابل کاهش پیدا میکند.
سازمان حفاظت محیط زیست مکلف است تا در خصوص محافظ از پلنگ ایرانی برنامهریزی کند؛ در این خصوص حسن اکبری، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: بهدنبال این هستیم با همکاری دانشگاهها بخشهایی از زیستگاه طبیعی پلنگ در کشور را احیا کنیم. در نظر داریم در خصوص زندهگیری پلنگ و مسائل مربوط به تعارضات آن با انسان, دورههای آموزشی را برگزار کنیم تا دیگر شاهد مواردی مانند تلف شدن پلنگ در قائمشهر نباشیم. وی افزود: همچنین با معاونت آموزش سازمان محیط زیست نیز جلساتی داشتهایم تا بخشی از امور آموزشی و جلب مشارکت مردمی در نقاط هدف را بهعهده بگیرد.
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست به کاهش طعمههای پلنگ در برخی زیستگاهها اشاره کرد و گفت: در آخرین بازدید میدانی از زیستگاههای پلنگ, منطقهای را در استان فارس مشاهده کردم که طعمههای پلنگ در آن از بین رفته است اما همچنان شاهد حضور پلنگ در این منطقه هستیم. در چنین مناطقی است که بهدنبال کاهش طعمه تعارضات پلنگ با دامهای اهلی زیاد میشود و در نتیجه آن دامداران درصدد اقدامات تلافیجویانه برمیآیند و این اقدامات منجر به تلف شدن پلنگ خواهد شد. پراکنش پلنگ ایرانی محدود به مرزهای کشور ما نیست و جمعیت پلنگ در کشورهای همسایه نیز استقرار دارد، لذا حفاظت از ان نیاز به برنامه مشترک بینالمللی میان همه کشورهای میزبان پلنگ ایرانی دارد.
