مائده مطهری زاده

برداشت ماسه‌های سواحل دریای مازندران که این روزها با عنوان پدیده نوظهور « ماسه‌خواری » از آن یاد می‌شود شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، ولی به اعتقاد کارشناسان در صورت تداوم و برخورد نکردن با متجاوزان، تبعات جبران ناپذیری برای زیست‌بوم دریای خزر به دنبال خواهد داشت.

مشاهده پدیده ماسه خواری در سواحل خزر چندان کار سختی نیست چون عمدتا در روز روشن و در ساعات کم تردد و یا شبانه بدون کمترین واهمه انجام می شود. انتقال ماسه علاوه بر کامیون ، با تراکتور و حتی خودروهای نیسان هم قابل مشاهده است.

بیشترین فعالیت متجاوزان یا همان ماسه خواران در مناطق خلوت سواحل متمرکز است. مناطق ساحلی غربی مازندران هم بیشتر از مناطق مرکزی و شرقی درگیر این پدیده هستند. خیلی از محلی ها نسبت به این پدیده بی تفاوت هستند چون معتقدند « چیزی که در سواحل فراوان است ، ماسه است و برداشتش هم ضرری برای کسی ندارد». اما واقعیت این است که پدیده ماسه خواری علاوه بر این که به مرور زمان چهره سواحل زیبای خزر را زشت می کند، تبعات زیستی محیطی عمیقی هم برای دریا و جانداران موجود در آن از جمله ماهیان استخوانی در پی خواهد داشت. گزارش‌های مختلف حاکی از این است که وضعیت تخریب ساحل و برداشت ماسه از کناره سواحل شمال ایران شدیدتر از سواحل دیگر کشور شده و روزبه‌روز هم بر دامنه تخریب محیط زیستی این سواحل افزوده می‌شود. بنا بر گزارش‌ها، این ماسه‌خواری‌ها اکثراً در منطقه غرب مازندران صورت گرفته‌ و طی ۵ یا ۱۰ سال اخیر چند فقره پرونده‌ای که در این مورد تشکیل شده مربوط به اراضی ساحلی آزاد است، اما اینکه در زمین‌های ساحلی تحت تصرف اشخاص و نهادهای دولتی چه رخ می‌دهد و چه میزان ماسه برداشت می‌شود، هیچ نظارتی صورت نگرفته و به تبع آن آماری موجود نیست. با ادامه یافتن پدیده ماسه‌خواری، همه لاروها، بالغین و جمعیت جوان موجودات کف‌زی هم جمع‌آوری می‌شوند و با این کار خوراک پرندگانی که در حاشیه دریای خزر زندگی می‌کنند نیز از بین می‌رود. ممکن است با گذشت زمان طولانی این ماسه‌ها با امواج دریا به ساحل برگردند و جایگزین ماسه‌های برداشته‌شده شوند اما جامعه زیستی که در اثر این پدیده از بین رفته, دیگر برنمی‌گردد. شن و ماسه کالایی نیست که به‌ آسانی قابل تجدید باشد و تشکیل آن قرن‌ها یا بیشتر به‌درازا می‌کشد. در صورت ادامه روند صادرات غیرقانونی ماسه از سواحل ایران به کشورهای دیگر، دیری نخواهد پایید که در این زمینه هم کشور نیازمند واردات شود.

همه دستگاه های اجرایی بدون اتلاف وقت نسبت به بازپس گیری اراضی ملی ساحلی اقدام کنند

در همین راستا عباس پوریانی رییس کل دادگستری مازندران در بازدید از حریم ساحلی دریای خزر محدوده ساحلی نوشهر در گفت و گو با خبرنگاران، ضمن انتقاد از تاخیر در اجرای احکام قلع و قمع اراضی متصرفی حریم ساحلی و ماسه‌خواری دراین شهرستان تاکید کرد: همه دستگاه های اجرایی بدون اتلاف وقت نسبت به بازپس گیری اراضی ملی ساحلی اقدام کنند. براساس تبصره ۲ آیین نامه اجرایی ماده ۶۳ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی و اجتماعی تمامی وزارتخانه‌ها، سازمانها، شرکتها، مؤسسات وابسته به دولت موظف شدند که تا پایان برنامه چهارم توسعه کشور، فاصله ۶۰ متر از محل تراز تعیین شده و ماقبل آن تا دریا را آزاد کنند و تأسیساتی که الزاماً برای انجام وظایف قانونی باید در محدوده یاد شده باقی بمانند، از شمول این تبصره مستثنی قرار گرفتند. اما این مصوبه سال ۱۳۸۶ در عمل آنگونه که باید شکل اجرایی به خود نگرفته بود و بخش های مختلفی از سواحل دریا یا در اختیار نهادها و یا به صورت پلاژهای دولتی و خصوصی از دسترس عمومی خارج بود به طوری که تقریباً بخش اعظم سواحل استان به خصوص مناطق جذاب گردشگری غیرقابل دسترسی بود. طلسم تملک سواحل بعد از دهه‌ها سال انتظار بالاخره در دهم بهمن ماه سال ۱۴۰۰ با دستور صریح و ضرب الاجل ۲۰ روزه رییس جمهور و با اراده مجموعه مسئولان و مدیران دولت سیزدهم شکست که مخاطب این دستور در درجه اول دستگاه های دولتی بودند؛ به این معنی که تملکشان غیرقانونی بود و به همین دلیل هم رییس دولت سیزدهم برایشان ضرب الاجل تعیین کرد. متاسفانه در این میان عده ای از متصرفان به آنکه حکم قضایی برای آزاد سازی حریم ساحلی صادر شده اما برابر گزارش های رسمی برخی از مسوولان متولی نسبت به اجرای احکم از خود تعلل نشان داده و کماکان این اراضی ملی که جزو اموال انفال و متعلق به دولت بوده تحت تصرف خود قرار داده اند.

تخریب زیستگاه موجودات کف‌زی

نایب رییس انجمن ماهی شناسی ایران درباره پیامدهای برداشت ماسه از سواحل خزر می‌گوید: ماسه‌ها در نوار ساحلی از زیستگاه‌های مهم کف‌زیان هستند و مهم‌ترین آسیبی که با برداشت ماسه از سواحل خزر متوجه آن می‌شود، تخریب زیستگاه موجودات کف‌زی است. صابر وطن دوست افزود: موجودات کف زی در چرخه مواد در سواحل و دفع برخی از آلاینده‌ها موثر هستند و همچنین منابع مهمی برای تغذیه آبزیان به خصوص ماهیان خزری محسوب می‌شوند.

وی ادامه داد: برداشت ماسه سواحل در دراز مدت سبب از بین رفتن جمعیت کف‌زیان از جمله گاماروس‌ها می‌شود که در ماسه سواحل دیده می‌شوند و در چرخه غذایی موجودات نقش مهمی ایفا می‌کنند. عضو هیات علمی دانشگاه آزاد بابل گفت: یک سری از ماهیان اقتصادی دریای خزر از جمله « کفال » ماهیان در نزدیکی سواحل تخم ریزی می‌کنند که با برداشت ماسه به تخم و لارو آنها آسیب وارد می‌شود. وی به تخم ریزی برخی از ماهیان خزری در رودخانه‌ها اشاره کرد و افزود: برداشت ماسه در مصب رودخانه‌ها یعنی جایی که رودخانه به دریا می‌رسد می‌تواند بر جمعیت ماهیان اثر منفی داشته باشد زیرا بسیاری از ماهیان اقتصادی دریای خزر رودکوچ هستند که برای تخم ریزی به رودخانه می‌روند و مطمئنا برداشت شن و ماسه در این مسیر خلل ایجاد کرده و  بسترهای مناسب تخم‌ریزی این ماهیان را از بین می‌برد.

تهدید آب‌های زیرزمینی

فوق دکتری مهندسی عمران – هیدرولیک محیط زیست از دانشگاه جورجیاتک آمریکا هم در خصوص پدیده ماسه خواری می‌گوید: در حال حاضر در بحث ماسه خواری بیشتر جنبه اجتماعی و توریستی آن مطرح است که چهره زشت و زننده‌ای به ساحل می‌دهد، ولی با تداوم ماسه خواری از سواحل، ما در آینده نزدیک شاهد مشکلات محیط زیستی در سواحل خواهیم بود. دکتر عزیز عابسی توضیح داد: رسوبات دریا از اندرکنش بین موج و تراز آب دریا  ناشی از جریان و جزر و مد رخ می‌دهد. این رژیم رسوبی متعادل با شرایط منطقه و جریانی به وجود آمده است که هرگونه دست درازی به آن از جمله ساخت بندر و یا برداشت ماسه موجب به هم خوردن حرکت رسوبات می‌شود که در منطقه شمال از سمت گیلان به سمت گلستان است؛ همانند اتفاقی که پشت موج شکن‌ها در بندر امیرآباد افتاده است. عضو هیات علمی دانشگاه نوشیروانی بابل گفت: به هم خوردن رژیم رسوبی باعث تشدید فرسایش و رسوب‌گذاری در قسمت‌هایی همچون دهانه موج و یا زیستگاه‌های خاص خواهد شد به همین علت باید از جا به جایی رسوب‌ها و برداشت آنها جلوگیری شود، زیرا ماسه‌ها در تعادلی به طور پیوسته در حال جابه‌جایی هستند و دست درازی ما در دراز مدت این تعادل را به هم می‌زند و فرسایش را تشدید می‌کند. وی افزود: هنگامی که ماسه ها از ساحل برداشت می شود به مرور امکان پیشروی آب دریا نیز فراهم می شود که این پیشروی آب شور اعماق دریا را نیز به ساحل می آورد. دکتر عابسی با بیان اینکه این دست درازی و برداشت رسوب در مقیاس بزرگ  پیش آمدگی آب دریا و به همراه آن آب شور را به دنبال خواهد داشت ، گفت : در نهایت این آب شور به خشکی نفوذ می کند و از یک طرف آب شیرین از سمت کوه و از طرفی دیگر آب شور دریا در دهانه رودخانه به هم می پیوندند که آب شیرین با آب شور پس زده می شود و این سبب می شود که در نواحی پیش آمدگی دریا ، چاه های آب در ساحل شور شود و  زمین های کشاورزی که نزدیک ساحل قرار دارند نیز آب شور مزه تر می شود و در نتیجه شور شدن آب های زیرزمینی را به دنبال خواهد داشت. وی تاکید کرد: شاید در حال حاضر با برداشت کم ماسه از ساحل تنها وجهه اجتماعی و توریستی آن بیشتر آسیب ببیند ، ولی با ادامه این روند اثرات جبران ناپذیری را در حوزه خزر شاهد خواهیم بود.