سطح آب دریای خزر پس از بالاترین تراز آب ۸۰ سال اخیر در سال ۱۹۹۵ میلادی، با سیری غیریکنواخت در حال کاهش بوده و بیشترین میزان این کاهش طی سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ میلادی به وقوع پیوسته است و البته طی سالهای اخیر علاوه بر تغییرات موثر منابع آب رودخانهای، افزایش دمای هوا و اثرگذاری […]
سطح آب دریای خزر پس از بالاترین تراز آب ۸۰ سال اخیر در سال ۱۹۹۵ میلادی، با سیری غیریکنواخت در حال کاهش بوده و بیشترین میزان این کاهش طی سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ میلادی به وقوع پیوسته است و البته طی سالهای اخیر علاوه بر تغییرات موثر منابع آب رودخانهای، افزایش دمای هوا و اثرگذاری آن بر میزان تبخیر و هدر رفت آب، در روند تغییرات سالانه و نوسانات آب تاثیر داشته است.
ویژگی بارز دریای خزر، نوسانات دورهای سطح آب است که آن را از دیگر پهنههای آبی متمایز میسازد. براساس آمار ثبت شده در ایستگاههای ترازسنجی دریای خزر، سطح آب این دریا از سال ۱۸۳۷ تا پایان سال ۲۰۲۰ میلادی از روند تغییرات و رفتار نوسانی متنوعی برخوردار بوده است. در حدود نیمی از این بازه زمانی حد فاصل سالهای ۱۸۳۷ تا ۱۹۳۰ میلادی، دریای خزر روند نوسانی بسیار ملایم و به طور متوسط بین یک تا دو سانتیمتر کاهش در سال داشته است.
بیشترین تراز آب این دوره در سال ۱۸۸۲ میلادی و برابر منفی ۲۴.۴ متر بوده است. از سال ۱۹۳۰ تا سال ۱۹۴۱ میلادی، دریای خزر با کاهش شدید تراز آب (حدود ۱۴ سانتیمتر در سال) مواجه شد. از سال ۱۹۴۰ تا اواخر ۱۹۵۰ میلادی، کاهش تراز آب به کندی صورت گرفت. در سالهای دهه ۱۹۶۰ میلادی، دریای خزر دارای ثباتی نسبی در روند نوسانات بوده و سطح آب در حدود رقم ارتفاعی ۲۷.۵- متر قرار داشت، اما از سال ۱۹۷۰ میلادی تراز آب شدیدا کاهش پیدا کرد و در سال ۱۹۷۷ میلادی (۱۳۵۶ هجری شمسی) در پایینترین سطح خود (حدود منفی ۲۸.۲ متر) قرار گرفت و کاهش کلی تراز آب دریا از ابتدای قرن بیستم تا سال ۱۹۷۷ میلادی به میزان ۳.۲ متر رقم خورد.
این کاهش در ابتدای این قرن حاصل رژیم طبیعی مولفههای آب و هواشناسی و در سالهای دهه ۳۰ میلادی به علت احداث و بهرهبرداری از سدهای آبی و برق آبی روی رودخانههای حوضه آبریز دریای خزر شروع و در دهه ۴۰ میلادی با تشدید فعالیتهای انسانی روی رودخانه ادامه یافت. از سال ۱۹۷۸ تا ۱۹۹۵ میلادی تراز آب به میزان ۲.۵ متر و به طور متوسط ۱۳ سانتیمتر در سال افزایش یافت. تغییر شرایط اقلیمی در حوضه ابریز دریای خزر در این بازه زمانی، افزایش مقدار نزولات جوی و افزایش حجم آب ورودی رودخانهای سبب شد تا سطح آب دریای خزر از سال ۱۹۷۸ میلادی به طور چشمگیری بالا آمده و در سال ۱۹۹۵ تا سال ۲۰۲۰ میلادی به میزان ۱.۵ متر کاهش یافت.
روند کاهشی اخیر به عوامل آب و هوایی و تغییرات اقلیمی حاکم بر منطقه ارتباط داده شده است. به طور کلی روند نوسانات تراز آب دریای خزر دراین دوره حاصل تلفیق عوامل اقلیمی و فعالیتهای انسانی بوده و در این میان به ویژه در حال حاضر عوامل اقلیمی نقش غالب را دارا است.
اردیبهشت ماه امسال بود که موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو اعلام کرد: میانگین تراز آب دریای خزر در سال ۲۰۲۱ میلادی، به میزان ۲۱ سانتیمتر نسبت به دوره مشابه گذشته کاهش یافته و به منفی ۲۷.۴۳ متر رسید که معادل دو و نیم برابر حجم آب دریاچه ارومیه است.
بررسی گزارش تازه موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو بیانگر آن است که کاهش میانگین تراز آب دریای خزر در سال ۲۰۲۱ میلادی در حالی رخ داده که در سال ۲۰۲۰ میلادی سطح آب ۴ سانتیمتر و در سال ۲۰۱۹ سطح آب ۱۳ سانتیمتر کاهش یافته بود.
این مقدار کاهش سطح آب معادل دو و نیم برابر حجم دریاچه ارومیه در دوره پرآبی است که طی یک سال از حجم آب دریای خزر کاسته شده است.
در افت قابلملاحظه تراز آب دریای خزر در سال ۲۰۲۱ میلادی، کاهش میزان بارش در حوضه آبریز خزر نسبت به متوسط سالانه و افزایش یک درجهای میانگین دمای سطح آب دریا در این سال نسبت به میانگین بلندمدت و اثر آن در افزایش میزان تبخیر از سطح آب، تأثیرگذار بوده است.
بررسی تغییرات درون سالی دمای سطح آب نشان داده که متوسط دمای آب در سه ماه تابستان نسبت به دو سال گذشته این دریا، افزایش ۱.۵ درجهای در سال ۲۰۲۱ میلادی داشته است.
علاوه بر عوامل اقلیمی، در ۹ ماه اول سال ۲۰۲۱ میلادی، آبدهی رودخانه ولگا (۱۹۱ میلیارد مترمکعب) نسبت به دوره مشابه سال ۲۰۲۰ میلادی (۲۲۵ میلیارد مترمکعب) ۱۵ درصد کاهش و در مقایسه با میانگین بلندمدت حدود ۳ درصد کاهش داشته است متوسط آبدهی این رودخانه (۱۹۳۸-۲۰۲۰) میلادی ۲۴۰ میلیارد مترمکعب در سال است.هشدار نسبت به کاهش تراز آب دریای خزر
آبان ماه امسال نیز عضو هیأت عامل و معاون مهندسی و توسعه امور زیربنایی سازمان بنادر و دریانوردی گفت که کاهش تراز آب خزر آسیبهایی را برای نوار ساحلی در پی خواهد داشت.
علی فتحی با اظهار اینکه تراز آب خزر در یک شرایط بحرانی در حال کاهش است که یک سری آسیب هایی برای نوار ساحلی در پی دارد، اظهار کرد: مسؤولان باید با برنامهریزی در بخشهای مختلف و با مدیریت مناسب، از تکرار سرگذشت تلخ گذشته در سواحل جلوگیری کنند.
عضو هیأت عامل و معاون مهندسی و توسعه امور زیربنایی سازمان بنادر و دریانوردی گفت: راه دسترسی بندر نوشهر بالغ ۷۵۰ میلیارد تومان هزینه برای سازمان برآوردشده است وظیفه خود میدانیم که با پیگیری در این زمینه و همچینن همکاری استانی و شهرستانی تا با هماهنگیهای استانی بعضا یکسری موانع رفع شود.
فتحی با بیان اینکه پیمانکار برای لایروبی انتخاب و در مرحله تجهیز است، افزود: زیرساخت در بندر نوشهر آماده و توسعه خوبی داشته است و با توجه به این ظرفیت بحث ترانزیت و سرمایهگذاری با جدیت باید از سوی مدیرکل جدید پیگیری و ادامه یابد.
تغییرات بارش در حوضه آبریز دریای خزر
رژیم نزولات جوی در حوضه آبریز دریای خزر تا حد زیادی به اندر کنش تودههای مختلف جوی و ناهمواریهای ساحلی وابسته بوده و اختلاف شرایط جغرافیای طبیعی باعث نایکنواختی توزیع بارش بر پهنه این دریا شده، لازم به ذکر است میزان متوسط بارش در حوضه آبریز دریای خزر به مراتب بیشتر از پهنه دریاست. علاوه بر آن در بخشهای مختلف ساحل نیز مقدار بارش با هم متفاوت است. در بخشهای غربی و جنوبی، نزولات از ویژگیهای محلی برخوردارند و بیشتر شامل مناطق ساحلی میباشند و چندان درداخل دریا توسعه نمییابند و در این مناطق بارشهای شدید، نوار باریکی از ساحل به عرض چند ده کیلومتر را در بر میگیرد. توزیع نزولات در ساحل شرقی نسبت به ساحل غربی یکنواختتر است.
تغییرات زمانی میانگین بارش در محدوده حوضه آبریز خزر نیز با تبعیت از رژیم منطقهای، از الگویی متنوع برخوردار بوده، این روند در طی سالهای اخیر از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ میلادی، سیر کاهشی را نشان داده، تغییرات بارش در پهنه آبی دریا به طور مستقیم ودر حوضه آبریز رودخانههای مهم با تاثیر بر میزان روانآب ورودی به دریای خزر، بر تغییرات درون سالی و حداکثر تراز سالانه دریای خزر موثر است.
تبعات پس رفتن آب دریای خزر طی سالهای گذشته، اثراتش را امروز بر کرانه شمالی و استانهای حاشیه بیشتر نمایان کرده است و کم عمق شدن سطح حوضچه و کانال دسترسی بنادر در پی افزایش گل ولای و رسوبات، خطر به گل نشستن و تعطیلی فعالیتهای بندری را بیش از پیش به صدا درآورده است.
با آنکه هر ساله عملیات لایروبی بنادر در شمال کشور و مازندران صورت میگیرد اما حجم رسوبات برجای مانده بسیار بالا است و تأمین تجهیزات و نگاه ملی برای لایروبی، دریچههای اقتصادی مازندران ضروری به نظر میرسد.
همچنین مازندران به دلیل واقع شدن در کریدور تجاری و ارتباطی شمال – جنوب بیش از هر زمانی به بنادر فعال و پویا نیاز دارد و یکی از راههای تحقق این هدف، رفع موانع و لایروبی اسکلهها و حوضچهها به شمار میرود.
بندر امیرآباد با پسکرانه بیش از هزار هکتاری و داشتن ۱۵ اسکلت به عنوان منطقه ویژه اقتصادی و هاب تجاری مازندران در شرق استان نقش آفرینی میکند و به عنوان بندر نسل سوم در کشور محسوب میشود.
کاهش تراز آب دریای خزر و افزایش رسوبات
محمدتقی انزان پور مدیرکل بنادر و دریانوردی امیرآباد با بیان اینکه توسعه حمل و نقل دریایی و تعاملات تجاری با کشورهای حاشیه و توسعه کریدورهای شمال – جنوب مستلزم تأمین و تقویت زیرساختها است، لایروبی اسکله و حوضچه را از طرحهای راهبردی عنوان کرد.
وی کاهش تراز آب دریای خزر و کاهش طبیعی عمق حوضچهها طی سالهای گذشته را از جمله دغدغهها ذکر کرد و گفت: این بندر از جمله بنادر فعال حوزه خزر در پهلودهی شناورهای فعال با عمقهای مختلف است و برای توسعه امور دریانوردی باید بیش از پیش به موضوع لایروبی توجه شود.
وی با بیان اینکه هم اکنون کشتیهای تجاری ظرفیت بالا در بندر پذیرش میشود، گفت: با توجه به روند کاهشی و سینوسی تغییرات آب دریای خزر باید از تجهیزات مدرن لایروبی و علائم کمک ناوبری، عمق مناسبی را در بنادر ایجاد کنیم.
انزان پور ایجاد تردد ایمن و مطمئن برای کشتیها را از اولویتها بیان کرد و گفت: بازکردن کانال ورودی نیازمند لایروبی مستمر به شمار میرود زیرا پس روی آب دریای خزر سبب کاهش عمق و ایجاد مشکل در زمینه تأمین عمق مناسب است.
به تاکید کارشناسان با توجه به کاهش تراز آب دریای خزر و پس روی آن، لایروبی اسکله و کانالهای ورودی راهکاری مطمئن برای مقابله با این چالش است، از این رو توسعه تجهیزات برای لایروبی و افزایش اعماق اسکلهها مسئله مهم محسوب میشود.رفع تعارضات و موانع فراروی لایروبی ضروری است
محمدعلی حبیبی کارشناس ارشد امور دریایی با اظهار اینکه عمق کانال ورودی باید بین ۶.۵ تا هفت متر و عرض ۶۰ تا ۹۰ متر توسعه داده شود، رفع تعارضات و موانع فراروی را برای اجرای طرحهای عمق بخشی به اسکلهها ضروری دانست.
وی با بیان اینکه لایروبی مهمترین دغدغه فراروی بنادر محسوب میشود، گفت: هر چند عمق موجود در بنادر استان جوابگوی نیازمندیها است اما باید برای پیشگیری از مشکلات احتمالی نسبت به لایروبی مداوم برنامه ریزی شود.
در حال حاضر رسوبات انباشته شده در بنادر مازندران بیش از یک میلیون مترمکعب تخمین زده شده و توسعه حمل و نقل دریایی با کشورهای همسایه نیازمند تسریع در اجرای طرحهای لایروبی است. سعید کیا کجوری مدیرکل بنادر و دریانوردی مازندران نیز ایمن سازی کانال دسترسی و حوضچه بندر را برای تردد ایمن کشتیها مسئله حیاتی دانست و گفت: با بکارگیری توان بخش خصوصی و اداره کل هر ساله نسبت به لایروبی و رفع مشکل بندر اقدام میشود.
فکری به حال رسوبات و لایروبی شود
وی کاهش تراز آب دریای خزر سبب رسوب گذاری بیان کرد و گفت: با این حال تردد شناورهای دریایی با تلاش همکاران و لایروبی کانال و مسیر دسترسی بدون مشکل در حال انجام است.
وی با تاکید بر اینکه اگر فکری جدی به حال رسوبات انباشته و لایروبی بنادر نشود در آینده دور با مشکلاتی روبرو خواهیم شد خواهان توجه ملی و استانی برای تحقق این هدف شد.
بندر نوشهر ظرفیت پذیرش کشتیهایی با ظرفیت ۶۵۰۰ تن و عمق آبخور ۵.۵ مترمکعب را داراست و به دلیل بالا بودن سطح رسوبات تاکنون پهلوگیری کشتیها و شناورهای بزرگ در آن محقق نشده است. همچنین طی سالهای اخیر به دلیل کاهش تراز آب دریای خزر، سطح آب تا یک متر کاهش یافت و رسوب گیری شدید و نبود ادوات لایروبی مشکلات ناشی از آن را بیشتر کرده است. در سال جاری در بندر نوشهر اقدام به خرید لایروبی هزار مترمکعبی ارس شد که با انتقال آب به بندر بخش زیادی از مشکلات این حوزه رفع میشود.
طبق آخرین بررسیها و یافتههای مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، سطح آب دریای خزر در سال آبی گذشته (۱۴۰۱-۱۴۰۰) با تشدید روند کاهشی، بیش از ۲۷ سانتیمتر نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهشیافته است از این رو آمادگیهای لازم برای شرایط آتی خزر از نظر کاهش سطح آب و پیامدهای آن بر سواحل، کاربریهای متنوع، اکوسیستم و محیط زیست و غیره تحت عنوان برنامه جامع مدیریت آثار کاهش سطح آب خزر ضروری به نظر میرسد.
