مائده مطهری زاده
اخبارِ سرازیر شدنِ آلودگی‌ به رودخانه‌های مازندران اگرچه عجیب، تلخ و دردناک است اما هرگز چیز تازه‌ای نیست.
سالهاست که رودهای مازندران به جایِ جریانِ زلالِ آب، به محلی برای گردشِ آزادِ آلودگی‌ها تبدیل شده‌اند و اکنون در تازه‌ترین مورد، رودخانه سیاهرود جویبار را داریم که ورود فاضلاب تصفیه نشده یک کشتارگاه به این رودخانه سبب تلف شدن ماهیان و آلودگی شدید آن شده است.
به گزارش روابط عمومی دادگستری مازندران، دادستانی شهرستان جویبار به معضل رهاکردن فاضلاب خام کشتارگاه طیور به رودخانه سیاهرود وآلودگی شدید این رودخانه ورود و دستور پیگیری داد.
براساس گزارش رییس محیط زیست شهرستان جویبار و اعلام اعضای شورای روستای قادی محله مبنی براینکه کشتارگاه طیور باعث تلف شدن ۱۵۰۰ قطعه از انواع ماهیان رودخانه سیاهرود شد بلافاصله کارشناسان محیط زیست به روستای سراجکلا اعزام شدند و ورود فاضلاب تصفیه نشده ازسوی این کشتارگاه به داخل رودخانه سیاهرود و کمبوداکسیژن محلول درآب تایید شد.
این کشتارگاه یک فقره سابقه تخلف زیست محیطی با محکومیت کیفری نیز دارد و با توجه به نارضایتی و اعتراض‌های مردمی که برای کشاورزی و آبیاری مزارع خود ازرودخانه استفاده می‌کنند و درراستای حفظ حقوق عامه و محیط زیست دادستانی شهرستان جویبارموضوع را تحت تعقیب قرارداده است.
رودخانه سیاهرود با ۵۱ کیلومتر طول و آبدهی ۱.۲۴ مترمکعب بر ثانیه از شهرستان‌های قائمشهر و جویبار عبور می‌کند، اما رهاسازی زباله، فاضلاب‌های خانگی و صنعتی به داخل این رودخانه آلودگی‌های زیست محیطی شدید این رودخانه را به همراه داشته است.

é طرح‌‎های اقتصادیِ آلوده کننده
مدیرکل سابق محیط زیست مازندران، سال گذشته طی گفت‌وگویی با برشمردن دلایل آلودگی رودخانه‌های مازندران اظهار داشت: در سال‌های اخیر به‌دلایل مختلفی از جمله مراکز دفن زباله در کنار رودخانه‌ها، احداث نکردن سیستم تصفیه خانه فاضلاب، تجاوز به بستر رودخانه به بهانه طرح‌های اقتصادی شاهد آلودگی رودخانه‌های استان هستیم.
مدیرکل سابق حفاظت محیط زیست مازندران ادامه داد: به‌دلیل رعایت نشدن استانداردهای لازم در مراکز دفن زباله از جمله تصفیه نشدن شیرابه زباله و نبود استانداردهای لازم و قرارگیری برخی از این مراکز در کنار رودخانه‌های استان نگرانی‌هایی در این زمینه وجود دارد که باید دقت لازم در این زمینه صورت گیرد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران تصریح کرده بود که در سال‌های اخیر به‌دلایل مختلفی از جمله مراکز دفن زباله در کنار رودخانه‌ها، احداث نکردن سیستم تصفیه خانه فاضلاب، تجاوز به بستر رودخانه به بهانه طرح‌های اقتصادی شاهد چنین وضعیتی هستیم.
بیشتر رودخانه‌های استان در معرض آلودگی قرار دارد و بیشترین سهم آلودگی رودخانه‌ها را انواع فاضلاب‌های شهری، کارخانجات و بیمارستان‌ها تشکیل می‌دهد و بدیهی است که آلودگی رودخانه‌ها علاوه بر تأثیر منفی بر تأمین آب در بخش‌های مختلف سبب شیوع بیماری‌های واگیر، کاهش سطح بهداشت عمومی و تحمیل هزینه‌های درمانی، اثرات سوء اقتصادی، تخریب محیط‌زیست و اثرات منفی در صنعت توریسم می‌شود.

é رودخانه، محل تخلیه فاضلاب نیست
استان مازندران دارای ۱۴۰ رودخانه است که از این تعداد ۶۳ رودخانه از اهمیت بالایی برخوردار است. در این میان رودخانه هراز به عنوان بزرگ ترین رودخانه منطقه از وسط شهر آمل عبور می‌کند و در صورت اعمال مدیریت صحیح می‌تواند به جای آنکه به محلی برای تخلیه زباله و فاضلاب تبدیل شود به عنوان یکی از اصلی ترین جاذبه‌های توریستی و گردشگری مورد استفاده قرار گیرد که در نتیجه درآمد قابل توجهی را نصیب مردم می‌کند. نکته قابل توجه اینکه در سراسر کشور، هم اینک ۵ رودخانه به عنوان مهم‌ترین رودخانه‌های کشور تحت عنوان حفاظت شده در شورای عالی محیط زیست به ثبت رسیده‌اند که از این تعداد ۲ رودخانه چالوس و سردآبرود به عنوان رودخانه‌های حفاظت شده در استان مازندران واقع شده است و این فرصت بزرگی است برای مازندران که تاکنون نصیب هیچ یک از استان‌های کشور نشده است. از این رو استان مازندران همیشه با شاخص مجاری آب شناسایی می‌شود و این شاخص در مدیریت آب نیز نقش مهمی دارد.
بر اساس گزارش‌های اداره کل محیط زیست استان مازندران، هر ساله ۱۱۰۰ میلیون لیتر فاضلاب وارد شاهرگ‌های حیاتی استان می‌شود که از این میزان شامل پساب‌های صنعتی، پساب‌های شهری، فاضلاب مناطق روستایی و زهاب زمین‌های کشاورزی است. اما آنچه امروز استان مازندران را بیشتر از سایر آلاینده‌ها در معرض خطر جدی قرار داده و نه تنها حیات رودخانه‌ها بلکه سلامت مردم را هم تحت الشعاع قرار داده، میزان بالای سم و کودی است که در اراضی کشاورزی و باغ‌های استان مصرف می‌شود، به طوری که هر ساله بالغ بر ۱۷۰ هزار تن کود شیمیایی و بیش از ۲ میلیون لیتر انواع حشره کش، علف کش و قارچ کش در مازندران مصرف می‌شود که تنها بار آلودگی زهاب‌های کشاورزی و در نهایت بار آلودگی رودخانه‌ها را بیشتر می‌کند. حال اگر به این مجموعه مصرف سالانه ۳هزار تُن انواع گرانول را که به صورت کود مصرف می‌شود اضافه کنیم با این حساب رقم قابل توجهی به دست می‌آید که در بروز بسیاری از بیماری‌ها می‌تواند نقش آفرین باشد. افزایش شمار مبتلایان به سرطان دستگاه گوارش در مازندران همانند دیگر استان‌های شمالی، خود گواهی بر رشد بالای آلودگی آب و خاک در این استان است. از سوی دیگر آمارها نشان می‌دهد در حال حاضر در استان مازندران نزدیک به ۴۰۰ حفره چاه عمیق و نیمه عمیق وجود دارد که با توجه به بالابودن سطح آب در این مناطق، در نتیجه بیشتر شیرابه های ناشی از پسماندها و حتی پساب‌ها وارد خاک شده و در نهایت موجب آلودگی آب زیرزمینی هم می‌شود.

é مهم ترین عوامل تخریب و آلایندگی رودخانه‌های مازندران
پساب‌های صنعتی روستایی، زهاب زمین‌های کشاورزی، برداشت بی رویه شن و ماسه از بستر رودخانه‌ها، ریختن زباله در رودخانه‌ها، تخلیه فاضلاب‌های شهری و نبود سیستم تصفیه فاضلاب شهری، تخریب پوشش گیاهی حاشیه رودخانه‌ها، عدم رعایت حریم رودها و بالاخره نبود مدیریت واحد از جمله معضلاتی است که حیات رودخانه‌های استان‌های مازندران را تحت تاثیر خود قرار داده است.
این در حالی است که صرف نظر از سایر جنبه‌های اکولوژیک و اقتصادی و اجتماعی، رودخانه‌ها از نظر شیلاتی نیز بسیار حائز اهمیت هستند. رودخانه‌ها بخش قابل توجهی از مواد بیوژن را به دریا می‌رسانند. از طرف دیگر محل زیست و تولید مثل انواع زیادی از موجودات زنده از جمله کفال ماهیان هستند. به گزارش سازمان شیلات مازندران در حال حاضر به غیر از ۲ گونه کفال و کیلکا، سایر ماهیان دریای خزر برای تولید مثل به رودخانه‌ها مهاجرت و پس از تخم ریزی به دریا برمی‌گردند بنابراین اگر رودخانه‌ها شرایط مناسبی برای تکثیر طبیعی ماهیان نداشته باشد به تدریج شاهد کاهش ذخایر ماهیان ارزشمند شیلاتی خواهیم بود که این امر برای بسیاری از گونه‌های مهم دریایی اتفاق افتاده و یا در حال وقوع است که عواقب آن می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی ناگواری به همراه داشته باشد.
متاسفانه امروز ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر که عمدتا در رودخانه‌های بخش جنوبی خزر تخم گذاری می‌کردند بشدت کاهش یافته است. به گفته مسئولان شیلات یکی از مهم ترین دلایل کاهش ذخایر ماهیان خاویاری، برداشت بی رویه شن و ماسه از رودخانه‌های مهم استان و افزایش بار آلودگی این رودخانه‌ها است که بعد از مدتی منجر به مرگ‌ومیر بچه ماهی‌ها می‌شود. برداشت بی رویه شن و ماسه نیز که همه روزه به صورت غیرقانونی اتفاق می‌افتد موجب افت سطح رودخانه‌ها شده و به ماهیان خاویاری اجازه نمی‌دهد تا خود را برای تخم ریزی به نقاط بالاتر رودخانه‌ها برسانند. از سویی آلودگی شدید آب در نتیجه همین برداشت‌های بی رویه و تخریب اراضی جنگلی در حوزه‌های بالادست و فرسایش خاک، موجب از بین رفتن تخم ماهی‌ها و یا حتی خود بچه ماهی‌ها می‌شود.
وجود موانعی مانند ساخت سد در مسیر رودخانه‌ها، موانع زیر پل‌های رودخانه‌ها، آلودگی‌های شیمیایی و صید غیرمجاز در فصل تخم ریزی، بسته شدن مصب رودخانه‌ها و جریان نامناسب آب در فصل کشاورزی از جمله عوامل مخرب برای تخم ریزی ماهیان در رودخانه‌ها است.

é تشــدید آلودگــی در رودخانه‌های غرب استان
هرچه میزان آلاینده‌های آب افزایش یابد به نسبت آن از میزان اکسیژن آب رود کاسته می‌شود. از طرف دیگر تخلیه فاضلاب‌های شهری و روستایی و صنعتی حتی طعم آب را تلخ‌تر می‌کند که این رخداد در رودخانه‌های غرب مازندران بیشتر مشاهده و در نتیجه موجب کاهش نسل ماهیان آزاد و سفید شده است. صرف نظر از آلودگی‌های فوق بنا به گفته برخی پزشکان در غرب مازندران، بروز بیماری‌های عفونی، روده‌ای، حصبه و هپاتیت در صورت استفاده از این آب وجود دارد. ورود مواد شیمیایی شامل شوینده‌ها و دترژنت‌ها، عارضه‌های دیگری از جمله حساسیت‌های پوستی را به دنبال دارد که می‌تواند در فصل تابستان گردشگران و شناگرانی را که در سواحل دریای مازندران به شنا می‌پردازند تحت‌الشعاع قرار دهد.