پیر شی جوون! این دعایی بود که اغلب افراد مسنِ خانواده مانند پدربزرگها و مادربزرگها در پاسخ به کار خیری که برایشان انجام میدادیم به ما میگفتند و ما هم معمولا به دلیل سن و سال کم و ناآگاهی از آنها خرده میگرفتیم که این چه دعایی است؟! برای چه باید کسی آرزوی پیری ما […]
پیر شی جوون! این دعایی بود که اغلب افراد مسنِ خانواده مانند پدربزرگها و مادربزرگها در پاسخ به کار خیری که برایشان انجام میدادیم به ما میگفتند و ما هم معمولا به دلیل سن و سال کم و ناآگاهی از آنها خرده میگرفتیم که این چه دعایی است؟! برای چه باید کسی آرزوی پیری ما را بکند؟ در حالی که معنای دقیق جمله این بوده و هست که:« الهی به پیری برسی و جوانمرگ نشوی!»
حالا در ایرانِ امروز، جمعیت افرادی که به پیری رسیدهاند از جمعیتِ جوانانی که بتوانند مخاطبِ این دعا قرار گیرند بشدت پیشی گرفته است و این یعنی ایران در حالِ پیر شدن است.
باید بتوان این دو را از هم تفکیک کرد که به پیری رسیدن انسان امری مثبت اما پیریِ جمعیت در یک کشور امری منفی و خسارتبار است.
جامعهای را تصور کنید که در آن تعداد زیادی از مردم سالمند هستند؛ سالمندان حتی اگر سلامت هم باشند باز هم دنیا آرام و بدون جنبوجوش خواهد بود؛ انگار همه چیز آهسته پیش خواهد رفت، آن هم در جهان پر شتاب امروز.
بیشتر از ۱۰ سال است که موضوع سالمندی در ایران جدی شده و هرم جمعیتی مسؤولان را نگران کرده است. آنها از خانوادههای جوان انتظار فرزندآوری دارند اما جوانها، امروز از بحرانهای اقتصادی میگویند که دستوپای آنها را بسته و جسارت آنها را در تشکیل خانواده و البته فرزندآوری کم کرده است.
در برههای از زمان، ایران یکی از جوانترین کشورهای دنیا محسوب میشد اما با توجه به افزایش سن ازدواج و بهدنبال آن روالی که زوجهای جوان برای فرزندآوری در پیش گرفتند، خانوادهها روزبهروز کوچکتر میشوند؛ این اعداد نشان میدهد که بعید نیست پیشبینیها درست باشد و در آینده با یک ایران کهنسال روبهرو باشیم؛ حالا گفته میشود که اگر روند کاهش جمعیت ادامه یابد در ۳۰ سال آینده ایران جزو پنج کشور سالمند جهان خواهد بود.
جمعیت استان مازندران نیز به دلیل اُفت فرزندآوری که خود متاثر از موضوعات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و کاهش آمار ازدواج و افزایش آمار طلاق است در حال حرکت به سوی سالمندی است؛ وضعیتی که به اعتقاد کارشناسان در آینده نزدیک این استان را به تله جمعیتی میکشاند.
واکاوی مستندات ثبت احوال در ارتباط با جمعیت سهمیلیون و ۲۸۳ هزار و ۵۸۲ نفری مازندران براساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن نشان میدهد که از سال ۱۳۹۴ تا سال ۱۴۰۰ تعداد موالید در این استان با ۳۵ درصد کاهش از ۴۶ هزار و ۴۶۶ نفر به ۳۰ هزار و ۲۰۳ نفر رسید و میزان باروری کلی هم در استان در این دوره زمانی از ۱.۵ به ۱.۲ کاهش یافت.
به اعتقاد کارشناسان کاهش قابل توجه موالید و فرزندآوری در مازندران و رسیدن نرخ رشد به ۱.۲ درصد طی یک دوره ۶ ساله در حالی است که به باور صاحبنظران میانگین نرخ باروری در کشور بیشتر از ۲ است و در واقع نرخ باروری در مازندران نصف میانگین کشوری است.
همچنین میزان باروری عمومی هم در استان در سال ۱۴۰۰ به کمتر از ۳۰ در یکهزار تولد برای خانمهایی که در سن باروری هستند، رسید در حالی که این رقم در سال ۱۳۹۰ طبق آمار ثبت احوال ۵۰ در یکهزار تولد بود.
از سوی دیگر طبق گزارشهای رسمی مرکز آمار ایران نرخ رشد جمعیت در مازندران طی سه دهه گذشته همواره از میانگین کشوری کمتر و از دغدغههای برنامهریزان استان بوده است. به عنوان نمونه طی نخستین سرشماری جمهوری اسلامی در سال ۱۳۶۵، نرخ رشد جمعیت در کشور ۳.۹ درصد و در استان مازندران ۳.۷ درصد و در سرشماری سال ۱۳۹۵، نرخ رشد جمعیت در کشور به ۱.۷ درصد و در استان مازندران به ۱.۳ درصد تنزل پیدا کرد.
در ورای موضوعات مطرح شده، طبق اعلام دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، مازندران با ۱۳.۲۶ درصد جمعیت سالمند پس از استان گیلان اکنون در زمره پیرترین استان جمعیتی کشور به شمار میرود. کارشناسان معتقدند که یکی از دلایل اساسی در کاهش نرخ زادآوری در استان سوای موضوعات اقتصادی، معیشتی و فرهنگی مسئله آسیبهای اجتماعی و افزایش طلاق و کاهش ازدواج در بین جوانان است چرا که طی سالهای ۱۳۸۷ تا سال۱۴۰۰ تعداد موارد ازدواج در مازندران در مقایسه با مدت مشابه ۱۳ سال قبل آن ۴۴.۸ دهم درصد کاهش و میزان طلاق هم در این مدت ۵۴.۳ دهم درصد افزایش یافته است.
همچنین متوسط سن خانمها و آقایان در مازندران در زمان ازدواج اکنون به ترتیب حدود ۲۷ و ۳۱سال رسیده در حالی که این رقم در کشور به ترتیب ۲۵ و ۲۹ سال است. این آمار به زبان عامیانهتر بدین معنا است که متوسط سن ازدواج در استان ۲ سال از میانگین کشوری بالاتر است. سن ازدواج در سال ۱۳۹۰ در استان برای آقایان و خانمها به ترتیب ۲۶ و ۲۱ سال بود.
از سوی دیگر تحلیل دادههای آماری ثبت احوال نشان میدهد که در ۴۵ سال گذشته جمعیت کشور حدود ۱۰ سال و جمعیت مازندران ۱۵ سال پیرتر شده که براساس برآوردها اگر همین روند و مفروضات کنونی ادامه یابد و مداخله جدی صورت نگیرد به نظر میرسد که در حدود ۳۵ تا ۴۰ سال آینده جمعیت استان نصف خواهد شد و در حدود چهار دهه آینده حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد جمعیت استان سالمند خواهند بود.
یعنی در حوالی ۴۰ سال آینده به شرط حیات اگر در خیابانها و کوچه پس کوچههای شهری و روستایی استان تردد کنیم میبینیم که از سه نفری که در جامعه زندگی میکنند یک نفر عصا در دست دارد و سالمند محسوب میشود.
با این حال جامعهشناسان و صاحبنظران معتقدند که با اقدامات انحصاری و جزیرهای نمیتوان برای افزایش زادآوری و مقابله با پیری جمعیت در مازندران و دیگر نقاط کشور اقدام کرد و تمامی دستگاههای اجرایی و مسوولان مرتبط در حوزههای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه با تکیه بر قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت که در در نوزدهم آبانماه سال گذشته در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده است برای رفع این چالش اساسی اقدام کنند.
اهمیت افزایش نرخ باروری در مازندران
دکتر محمد حسینی استادیار رشته جامعه شناسی در این باره معتقد است که زمینههای تاریخی جمعیت مازندران نشاندهنده فراز و نشیبهایی در میزان باروری، مرگومیر و مهاجرت است که در این میان شاخص باروری نسبت به سایر عوامل برجستهتربوده است.
وی با بیان اینکه شاخص سنجش فرزندآوری در کشور، براساس میزان باروری کل است، میگوید: شاخص باروری کل یعنی تعداد متوسط فرزندانی که یک مادر در طول دوران باروری خود به دنیا آورد و در دهه اول انقلاب شاخص باروری کل در استان مازندران ۶.۵ فرزند بود اما پس از افزایش جمعیت در دهه ۶۰ برنامههای تنظیم خانواده برای کاهش جمعیت کشور در دستور کار وزارت بهداشت قرار گرفت.
این استاد دانشگاه ادامه داد: پس از تعدیل میزان رشد جمعیت، از دهه ۷۰ به بعد، کاهش جمعیت در استان اتفاق افتاد و ادامه یافت بهگونهای که امروز زنگ خطر در زمینه فرزندآوری در مازندران به صدا درآمده است که باید به آن توجه کنیم.
به گفته حسینی در حال حاضر میزان باروری کل در مازندران به ۱.۲ فرزند رسیده درحالی که براساس استانداردهای جمعیتی برای جایگزینی و جلوگیری از سالمند شدن جمعیت استان این نرخ باید به ۲.۶ فرزند برسد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: پیش از ابلاغ سیاستهای کلی جمعیت توسط رهبر معظم انقلاب در سال ۱۳۹۳، متولی مشخصی برای رصد تحولات جمعیتی در کشور وجود نداشت. سیاستهای رهبری در ۱۴ بند ابلاغ و تصریح شد که باید طبق آن سیاست افزایش جمعیتی در کشور دنبال شود. ابلاغ این سیاستها باعث شد تا اقدامات خوبی در این حوزه روی دهد که یکی از این دستاوردها تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در مجلس شورای اسلامی بود.
وی اضافه کرد: باید برای افزایش جمعیت در استان تمامی دستگاههای اجرایی پای کار بیایند و در سیاستهای جمعیتی باید به سمت سیاست دوستدار خانواده حرکت کنیم. یعنی اینکه چطور میتوان فرزندآوری را در خانوادهها نهادینه کرد.
حسینی گفت: مطالعات تطبیقی خوبی در زمینه بررسی این سیاستها با رویکرد پویایی خانواده در بخش مطالعات جمعیتی دانشگاههای استان مازندران انجام شده است که مهمترین واکنش سیاستی نسبت به افزایش میزان باروری آن است که به معنای واقعی از خانواده حمایت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی شود تا با این راهبرد جوانان برای ایجاد ازدواج و فرزنداوری اقدام کنند و رغبت پیدا کنند.
بیرغبتی به فرزندآوری تفکر رایج زوجهای جوان
از سوی دیگر امروزه بیشتر والدین علاقهمند هستند فرزندشان از بهترین امکانات بهرمند شود و بر همین اساس اقدام به کاهش زاد و ولد میکنند. در برخی مواقع فقر اقتصادی چنان تمام ابعاد زندگی خانوادهها را در استان تحت تأثیر قرار داده است که زوجها به تک فرزندی یا نداشتن فرزند رضایت میدهند.
شقایق ملک زاده، مشاور خانواده در ساری در این ارتباط اظهار داشت: به طور قطع نداشتن فرزند و افزایش این چالش در بین جوانان اثرات منفی کلانی را در پی خواهد داشت که خانواده و جامعه را در بطن خود دچار مشکلاتی میکند، البته باید گفت هوشیاری و آگاهی مردم افزایش یافته و شرایط اقتصادی و اجتماعی چنین اجازهای به آنها نمیدهد که چند فرزند داشته باشند و امروزه نیز به نداشتن فرزند بسنده میکنند، امروز حتی در روستاها نیز فرزندآوری مانند گذشته نیست چرا که در گذشته هر فرزند بازوی کاری خانواده محسوب میشد، اما امروز روستاییان نیز با تغییر فرهنگ و دغدغههای اقتصادی نمیتوانند فرزندان زیادی داشته باشند و کاهش فرزندآوری حتی در روستاهای مازندران نشان ازعمق چالش جمعیتی دارد.
وی افزود: همواره نرخ فرزندآوری در روستاهای مازندران بیشتر از مناطق شهری بود و به عنوان نمونه در سال ۱۳۹۰ نرخ باروی در مناطق شهری استان ۲.۱ بود در حالی که این رقم در همان مقطع در مناطق روستایی ۳ بود، اما اکنون بعد از گذشت بیش از ۱۰ سال این آمار در مناطق شهری و روستایی استان یکسان و به ۱.۲ رسیده است.
ملک زاده گفت: اگر بخواهیم به دلایل کاهش فرزندآوری و کاهش رشد جمعیت در استان توجه کنیم، اولین نگاه به اشتغال و معیشت است چرا که اگر جوانان بیکار نباشند یا دارای درآمد بالا باشند به داشتن فرزند فکر میکنند. از سوی دیگر مشکلات اقتصادی باعث کاهش آمار ازدواج، افزایش میزان طلاق و سایر آسیبهای دیگر میشود.
مشاور خانواده در ساری تصریح کرد: پژوهشهای پژوهشگران عواملی از جمله نابسامانی اقتصادی، نبود درآمد کافی، اطمینان نداشتن از آینده شغلی و تامین مالی را مهمترین موانع اقتصادی فرزندآوری در مازندران میدانند و در کنار آن عوامل فرهنگی و اجتماعی از جمله رشد فردگرایی، نداشتن آمادگی روحی برای تولد فرزند، جامعهپذیری ناقص، مواد آموزشی ضدجمعیتی، تغییرات نقش و جایگاه زنان در جامعه در کاهش فرزندآوری در استان بی تاثیر نبوده است.
تشکیل قرارگاه افزایش جمعیت در مازندران
در کنار روند نزولی رشد جمعیت در مازندران، دستگاههای مسوول میگویند که بیکار ننشستهاند و در حال اجرای برنامههای مختلف در این زمینه هستند.
یکی از این مسوولان معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مازندران میگوید که بحران جمعیتی در استان جدی و نگران کننده است و برای رفع این چالش قرارگاه افزایش جمعیت در استان با محوریت دانشگاه علوم پزشکی مازندران تشکیل شده است.
دکتر عباس علیپور با اظهار اینکه در حال حاضر رکورد پایینترین نرخ رشد جمعیت کشور در مازندران و گیلان ثبت شده که بی سابقه است، گفت: امروز شاهد نرخ رشد چهاردهم درصدی جمعیت در استان هستیم و تا حدود ۲۰ سال آینده با ادامه این روند نرخ رشد صفر درصد جمعیت را در استان تجربه خواهیم کرد و پس از آن نرخ رشد جمعیت منفی در مازندران را خواهیم داشت و برای رفع این چالش قرارگاه افزایش جمعیت در استان تشکیل شده است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مازندران با اشاره به اینکه موضوع سالمندی جمعیت در استان روند نگران کنندهای را طی میکند، افزود: اکنون حدود ۱۳.۲۶ درصد جمعیت مازندران سالمند هستند و این دیار به سرعت به یکی از پیرترین استانهای کشور در حال تبدیل شدن است.
وی ادامه داد: در بررسی موانع فرزند آوری در استان براساس پژوهشهای دانشگاه علوم پزشکی مازندران ۲۰ متغییر وجود دارد که در تقسیم بندی کلان آنها به دو ریشه میرسیم که در وهله اول مسئله سبک زندگی و فرهنگی است و دوم مسئله اقتصاد و موانع اقتصادی که پیش روی زوجهای جوان است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مازندران گفت: در زمان حاضر کشورهای توسعه یافته جهان در بحث سیاستهای جمعیتی، رفع موانع فرهنگی و اقتصادی را در دستور کار قرار داده و هر دو را توامان پیش
میبرند چرا که با هیچکدام به تنهایی به نتیجه نمیرسیم و برای هر دو این موارد که از موانع و مشکلات پیش روی فرزند آوری هستند باید سیاست گذاری و قانون گذاری وجود داشته باشد.
