استانی که قطب بی‌بدیل کشاورزی و امنیت غذایی کشور است، این روزها در تله‌ای خودساخته میان سیلابهای ویرانگر پاییز و زمستان و خشکسالی و تنش آبی سوزان تابستان گرفتار شده است. بر اساس ارزیابی‌های کارشناسی، سالانه میلیاردها مترمکعب روان‌آب از طریق بیش از ۱۲۰ رشته رودخانه بزرگ و کوچک در مازندران به دریای خزر می‌ریزد؛ آب‌های شیرین و ارزشمندی که می‌توانند نبض تپنده کشاورزی، شرب و صنعت منطقه باشند، اما به‌دلیل ضعف ساختاری در حوزه مهار و ذخیره‌سازی، هدر می‌روند. در حالی‌که میانگین مهار آب‌های سطحی در کشور حدود ۵۰ درصد برآورد می‌شود، سهم استان مازندران از مهار آب‌های سطحی رقمی شرم‌آور و کمتر از ۱۱ تا ۱۲ درصد است. این یعنی بیش از ۸۸ درصد از نعمت خدادادی، در غیاب زیرساخت‌های مناسب مهار، شسته شده و با ایجاد خسارت‌های سنگین سیلابی راهی دریا می‌شود.
وقتی آب شیرین بدون استفاده راهی خزر می‌شود
مازندران بیش از ۴۰ درصد برنج کشور را تأمین می‌کند، اما هر ساله با آغاز فصل کشت و زرع، فریاد شالی‌کاران از خشکی کانال‌ها و افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی به هوا بلند می‌شود. هجوم به حفر چاه‌های عمیق و غیرمجاز، نه تنها منابع آب زیرزمینی استان را تا مرز نابودی و فرونشست پیش برده، بلکه موجب شوری سفره‌های ساحلی شده است. این وضعیت طنز تلخ ماجراست. کشاورز مازندرانی در شش ماه اول سال باید برای آب التماس کند، در حالی که در شش ماه دوم سال، خانه و‌کاشانه‌اش در محاصره سیلابهای ناشی از عدم مهار طغیان رودخانه‌ها است. مازندران دارای صدها قطعه آب‌بندان تاریخی و طبیعی است که با یک لایروبی و بهسازی ساده می‌تواند بزرگ‌ترین مخازن ذخیره محلی باشد. اما بی‌توجهی به بازسازی این سازه‌های بومی، ظرفیت نگه‌داشت آب را به حداقل رسانده است. تخریب پوشش گیاهی و فرسایش خاک در حوزه‌های بالادست سبب شده تا با هر بارش معمولی، گل‌ولای و سیلاب به سمت شهرها سرازیر شود و فرصت تغذیه سفره‌ها عملاً به تهدید تبدیل گردد. سدهایی مانند هراز، گلورد، کسیلیان و سجادرود که سال‌هاست وعده تکمیل ۱۰۰ درصدی یا بهره‌برداری کامل از شبکه پایاب آن‌ها داده می‌شود، گرفتار اعتبارات قطره‌چکانی ملی هستند. سد هراز به تنهایی می‌تواند سرنوشت دشت ۱۰۰ هزار هکتاری هراز را متحول کند، اما روند احداث و ساماندهی جاده جایگزین آن سال‌هاست با کندی پیش می‌رود.
باید قفل طلسم مهار آب شکسته شود
یکی از آفت‌های بزرگ سیاست‌گذاری، نگاه غیرواقعی به استان‌های شمالی است. برنامه‌ریزان ملی سال‌هاست با این توجیه که شمال باران دارد و مشکلی ندارد، بودجه‌های کلان مهار آب را به دیگر مناطق هدایت کرده‌اند؛ غافل از اینکه طبیعت مازندران به دلیل شیب تند و کوتاهی مسیر رودخانه‌ها تا دریا، بیش از هر جای دیگری نیازمند مهار آنی و هوشمند روان‌آب‌هاست. مهار آب‌های سطحی در مازندران دیگر یک انتخاب رفاهی یا توسعه‌ای نیست؛ بلکه یک مسئله امنیت ملی در حوزه غذا و بقای زیست‌محیطی شمال کشور است. اگر دولت و مجلس امروز با عزم جهادی، ردیف‌های اعتباری ویژه برای تکمیل سدهای در دست ساخت، لایروبی فوری آب‌بندان‌ها و ساماندهی بستر رودخانه‌ها اختصاص ندهد، فردا باید هزینه‌های چند برابری را صرف جبران خسارت سیلاب‌ها، فرونشست زمین و واردات میلیون‌ها تن محصولات کشاورزی کند. وقت آن رسیده که قفل طلسم مهار آب در دیار باران شکسته شود.
موفقیت پروژه هدایت آب‌های سطحی «اگو» در بهشهر
«اگو»، پروژه هدایت آب‌های سطحی بهشهر در نخستین آزمون جدی خود توانست بخش قابل توجهی از روان‌آب‌های شهری را مدیریت کند. یاسر احمدی شهردار و رئیس ستاد مدیریت بحران شهرداری بهشهر، با اشاره به بارش‌های شدید و کم‌سابقه اخیر در مازندران به ضرورت اجرای پروژه هدایت آب‌های سطحی و مراحل اجرای آن در بهشهر اشاره کرد و گفت: در جریان این بارش سنگین، آثار و نتایج این پروژه در سطح شهر به‌صورت ملموس دیده شد و با توجه به زیرساخت‌هایی که در قالب پروژه اگو ایجاد شده توانستیم بخش قابل توجهی از روان‌آب‌ها را هدایت و از تجمع گسترده آب در شریان‌های اصلی شهر جلوگیری نماییم.
شهردار بهشهر به آبگرفتگی شریان‌های اصلی شهر در ۴۰ سال اخیر اشاره کرد و افزود: مدیریت شهری وعده داده بود این معضل مزمن را با اجرای اقدامات زیربنایی برطرف کند و امروز خدا را شاکریم که حاصل تلاش شبانه‌روزی همکارانم در اجرای فازهای نخست و دوم پروژه بزرگ هدایت آب‌های سطحی به طول یک‌ونیم کیلومتر، در مواجهه با این بارش سنگین، عملکرد قابل قبولی از خود نشان داد. وی این بارش را یک آزمون جدی برای زیرساخت‌های جدید شهر دانست و اعلام کرد: تجربه نشان داد که سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیربنایی و حل ریشه‌ای مشکلات، در زمان بحران آثار خود را نشان می‌دهد. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران-ساری نیز گفت،: پروژه‌های آبخیزداری یک ضرورت استراتژیک برای مقابله با سیلابهای ناگهانی و جلوگیری از تخریب اراضی است. علی باقری جامخانه با حضور مستقیم در مناطق آسیب‌پذیر بر مدیریت فعال و عملیاتی بحران در حوزه‌های آبخیز تأکید کرد: توسعه پروژه‌های آبخیزداری دیگر تنها یک انتخاب نیست، بلکه ضرورت استراتژیک برای مقابله با سیلابهای ناگهانی و جلوگیری از تخریب اراضی است.
