به همین منظور ایرانیان با روشن کردن آتش و روشنایی بخشیدن به خانه‌ها این شب را بی آزار به صبح می‌رساندند تا از گزند جادوگران، نیروی اورمزدی، پریان و دیوان در امان باشند، چراکه بر این باورند که مکانی که در آن آتش روشن شود آنها نمی‌توانند به آن خانه راه یابند، به همین خاطر یک نفر که نام آتروپات به او داده بودند را مسئول روشن نگه داشتن آتش می‌کردند. این جشن نشان دهنده آن است که ایرانیان پیش از هزاران سال قبل به حرکت خورشید پی برده بودند، بنابراین در شب یلدا در انتظار خورشید می‌ماند تا در مقابل تاریکی پیروز میدان گردد و به این تا صبح بیدار می‌ماندند. واژه یلدا از ریشه سریانی برگرفته شده است و معنی آن میلاد و ولادت می‌باشد. یعنی ولادت و میلاد خورشید. ناتالیس آنویکتوس به معنی روز تولد مهر شکست ناپذیر نامی است که رومیان به آن گذاشته اند. در برهان قاطع سال ۱۰۱۵ قمری نوشته شده است که:«یلدا شب آخر پاییز و شب اول زمستان می باشد که اول جدی و آخر قوس است و آن درازترین شب هاست در تمام سال و در آن شب و یا نزدیک به آن شب آفتاب به برج جَدی تحویل می کند و گویند آن شب به غایت شوم و نامبارک می باشد و بعضی گفته اند شب یلدا یازدهم جدی است.»
مراسم و شب نشینی شب یلدا از جمله مراسم‌های سنتی متداول در ایران محسوب می‌شود.
این مراسم اگرچه از دیرباز تا به امروز به میزان کمی آن هم نسبت به فرهنگ‌های مختلف دستخوش تغییراتی شده است اما به هیچ عنوان فراموش نشده و به نوعی ماندگارتر نیز شده است. این آداب و رسوم از گذشتگان، مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها سینه به سینه انجام شده است و همینطور ادامه پیدا کرده است. یلدای ایرانی، در زیبایی کم از کریسمس مسیحیان ندارد و چه بسا زیباتر و قدیمی‌تر، اما آنچه که در طول سالهای اخیر، کام ایرانیان را در شب یلدا تلخ کرده، گرانی‌ها و تورم سرسام ‌آور است. گرانی‌های بازار شب یلدا بار مالی سنگینی را به خانوارهای ایرانی تحمیل کرده است. بسیاری از مردم یا ناچارند مقادیر کمتری بخرند یا قید خرید برخی اقلام گران همچون ماهی ، برنج ، گوشت و … را می‌زنند.
سازمان صمت، تعزیرات حکومتی، اتاق اصناف و سایر نهادهای ذی‌ربط موظفند با بازرسی میدانی، کنترل قیمت‌ها و جلوگیری از کم‌فروشی، آرامش و امنیت اقتصادی شهروندان را تضمین کنند، البتە این نظارت تنها وظیفه یک دستگاه نیست، بلکه همکاری جمعی و عزم جدی همه نهادها و حتی خود مردم برای رسیدن به بازار عادلانه و منصفانه ضروری است.
حال باید دید در آستانه شب یلدا، دستگاه‌های نظارتی چه برنامه‌هایی برای کنترل قیمت‌ها، جلوگیری از تخلفات صنفی و ایجاد اطمینان خاطر برای مردم در نظر گرفته‌اند و این اقدامات تا چه اندازه می‌تواند در ساماندهی بازار مؤثر باشد.
جدای از آن شفاف‌سازی قیمت‌ها و اطلاع‌رسانی به مردم نیز نقش مهمی در این میان دارد؛ وقتی مصرف‌کننده از نرخ‌های مصوب و کیفیت کالاها آگاه باشد، امکان سوءاستفاده سودجویان کاهش می‌یابد و اعتماد و آرامش اقتصادی در جامعه تقویت می‌شود؛ شب یلدا، فرصتی است برای شادی، دورهمی و سنت‌های ایرانی؛ اما بدون کنترل بازار و نظارت دقیق، شیرینی این شب می‌تواند با تلخی گرانی و نگرانی همراه شود.
به گفته کارشناسان، افزایش قیمت‌ها ناشی از عوامل مختلفی از جمله ضعف نظارت، افزایش واسطه‌گری و تغییر قیمت نهاده‌های دامی است که تأثیر مستقیم بر سفره مردم گذاشته است.
در بخش میوه، سیب با قیمت کیلویی ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار تومان و پرتقال کیلویی حدود ۱۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. این میوه‌ها که همواره جزو اقلام پرمصرف شب یلدا بودند، اکنون به کالایی گران و دست‌نیافتنی برای برخی از خانواده‌ها تبدیل شده‌اند.
بررسی بازار نشان می‌دهد که خریداران با دقت بیشتری خرید می‌کنند و بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند تنها بخشی از میوه مورد نیاز خود را تهیه کنند.
بازار آجیل نیز شرایط مشابهی دارد؛ پسته کیلویی یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و گردو کیلویی ۹۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد. ماهی نیز از گرانی بی‌نصیب نمانده است.

قیمت ماهی کفال کیلویی ۷۰۰ هزار تومان و ماهی سفید حدود یک میلیون تومان اعلام شده است. این افزایش قیمت‌ها به همراه گرانی میوه و تخم‌مرغ، سفره شب یلدا را کوچک‌تر کرده و بسیاری از خانواده‌ها مجبور به تغییر برنامه‌های سنتی خود شده‌اند. یلدا بهانه‌ای بود برای دورهمی ایرانیان و شبی که در آن خانواده‌ها در خانه بزرگان جمع می‌شدند و آخرین شب پاییز را با شادی و غزلخوانی، به صبح اولین روز زمستان و روشنایی پیوند می‌زدند، اما حالا این سنت دیرینه در سایه گرانی، نیمه جان شده و ایرانیان هر سال با تقلای بسیار و بودجه اندک و سیلی سرخ، سفره یلدا را در خانه‌هایشان می‌گسترانند!