در همین چارچوب، صدور هشدار جوی سطح نارنجی در استان و اعلام آماده‌باش دستگاه‌های اجرایی، تصویری عینی از شرایط پیش‌رو ارائه می‌دهد. بر اساس اعلام مدیریت بحران مازندران، فعالیت یک سامانه بارشی می‌تواند با رگبار باران، وزش باد شدید موقتی، رعدوبرق، کاهش محسوس دما و احتمال تگرگ همراه باشد و پیامدهایی همچون آبگرفتگی معابر و زیرگذرها، بالا آمدن سطح آب رودخانه‌ها، جاری شدن روان‌آب، وقوع صاعقه، خسارت به سازه‌های کم‌مقاوم و احتمال سقوط سنگ در مناطق کوهستانی را به دنبال داشته باشد.
مدیریت بحران استان در پی این هشدار از شهروندان و مسافران خواسته است از توقف، اسکان و برپایی چادر در حاشیه و بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها خودداری کنند و در زمان اوج فعالیت سامانه نیز از سفرهای غیرضروری و تردد در مسیرهای کوهستانی بپرهیزند. همچنین فعالیت‌های کوهنوردی و طبیعت‌گردی تا پایان شرایط ناپایدار باید به تعویق بیفتد و هنگام وقوع رعدوبرق، حضور در مناطق باز، ارتفاعات و مجاورت سازه‌های فلزی و درختان بلند کاهش یابد. این هشدارها در شرایطی مطرح می‌شود که رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران نیز با اشاره به پدیده ال‌نینو بر ضرورت نگاه بلندمدت به تغییرات اقلیمی تأکید کرده است. به گفته وی، نباید این پدیده را صرفاً به یک بارش شدید یا تغییر کوتاه‌مدت دما تقلیل داد، چراکه آثار چنین الگوهایی می‌تواند گسترده باشد و علاوه بر افزایش بارندگی در برخی دوره‌ها، احتمال کاهش بارش و بروز خشکسالی در دوره‌های دیگر را نیز دربرگیرد.
برای استانی مانند مازندران که بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی و معیشتی آن به کشاورزی وابسته است، تغییر در زمان، شدت و پراکندگی بارش‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. این تغییرات می‌تواند برنامه‌های معمول کشاورزان را تحت تأثیر قرار دهد و زمان‌بندی کشت، برداشت و سایر فعالیت‌های زراعی را با چالش مواجه کند.
بر اساس اظهارات رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران، برای سه تا چهار ماه آینده حدود شش تا هفت مورد بارش سنگین گسترده در استان پیش‌بینی شده است. همچنین اعلام شده که حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد این بارش‌ها ممکن است به‌صورت مشترک مناطق دشت و بالادست را تحت تأثیر قرار دهد. تحقق چنین الگویی به این معناست که آثار بارندگی تنها در یک منطقه باقی نمی‌ماند و می‌تواند از ارتفاعات و حوزه‌های آبریز تا مناطق پایین‌دست و اراضی کشاورزی امتداد پیدا کند.
در چنین شرایطی، مدیریت بارش تنها به واکنش هنگام وقوع سیلاب محدود نمی‌شود. یکی از الزامات اصلی، تغییر رویکرد از برنامه‌ریزی‌های ثابت به تصمیم‌گیری‌های انعطاف‌پذیر و کوتاه‌مدت است.
در بخش کشاورزی نیز زمان کشت و نوع محصول باید با توجه به شرایط جوی و الگوهای بارشی تنظیم شود. بارندگی فراوان لزوماً به معنای شرایط مطلوب برای کشاورزی نیست. بارش‌های سنگین و کوتاه‌مدت می‌تواند موجب آبگرفتگی اراضی، فرسایش خاک، آسیب به محصولات و اختلال در عملیات زراعی شود. از سوی دیگر، فاصله میان دوره‌های بارندگی و تغییرات سریع شرایط جوی نیز می‌تواند برنامه‌ریزی کشاورزان را دشوار کند.
در کنار بخش تولید، زیرساخت‌های ارتباطی نیز از حوزه‌های آسیب‌پذیر در برابر بارش‌های شدید هستند. در مناطق کوهستانی مازندران، بارش سنگین در بالادست می‌تواند موجب افزایش روان‌آب، آبگرفتگی، رانش زمین، سقوط سنگ و آسیب به راه‌های ارتباطی شود. قطع مسیرهای دسترسی به روستاها نیز علاوه بر دشوار کردن رفت‌وآمد، می‌تواند روند امدادرسانی و دسترسی به خدمات ضروری را با اختلال مواجه کند.
به همین دلیل، مدیریت بارش‌های شدید و سیلاب موضوعی نیست که یک دستگاه به‌تنهایی بتواند از عهده آن برآید. هواشناسی، مدیریت بحران، راهداری، جهاد کشاورزی، دستگاه‌های متولی آب، برق، گاز و مخابرات، هلال‌احمر، فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها هر کدام بخشی از زنجیره مدیریت بحران را تشکیل می‌دهند.
در همین راستا، مدیریت بحران مازندران بر آماده‌باش کامل دستگاه‌های اجرایی عضو ستاد، تقویت تیم‌های عملیاتی، تجهیزات و ماشین‌آلات، پایش مستمر نقاط پرخطر و آمادگی برای پاسخ سریع به حوادث احتمالی تأکید کرده است. فرمانداران و دبیران مدیریت بحران شهرستان‌ها نیز موظف به رصد مستمر وضعیت، آماده‌باش نیروها و تجهیزات و اطلاع‌رسانی به‌موقع به شهروندان شده‌اند.
این هماهنگی باید پیش از وقوع حادثه شکل بگیرد. هرچه فاصله میان صدور هشدار و اقدام عملی کمتر شود، امکان اتخاذ تصمیم‌های پیشگیرانه بیشتر خواهد بود.
از سوی دیگر، اطلاع‌رسانی عمومی نیز حلقه مهم این زنجیره است. هشدار زمانی می‌تواند به کاهش خسارت منجر شود که مخاطب آن بداند چه اقدامی باید انجام دهد.
مازندران اکنون در شرایطی قرار دارد که باید میان دو واقعیت همزمان تعادل برقرار کند؛ از یک سو بارش برای تأمین منابع آب و استمرار فعالیت‌های کشاورزی یک ضرورت است و از سوی دیگر، بارش‌های شدید و ناگهانی می‌تواند به زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی و فعالیت‌های اقتصادی آسیب وارد کند.
بنابراین مسئله اصلی نه مقابله با بارندگی، بلکه مدیریت پیامدهای آن است. هشدارهای جهاد کشاورزی درباره الگوهای بارشی ماه‌های آینده و هشدار نارنجی مدیریت بحران، در کنار هم یک پیام مشترک دارند: آمادگی نباید به زمان وقوع سیلاب موکول شود.
برنامه‌ریزی پیشگیرانه، پایش مستمر شرایط جوی، تصمیم‌گیری کوتاه‌مدت، اطلاع‌رسانی سریع و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف، حلقه‌های اصلی مدیریت شرایط پیش‌رو هستند. اگر بارش‌های پیش‌بینی‌شده محقق شود، میزان خسارت تنها به شدت بارندگی وابسته نخواهد بود؛ بلکه کیفیت آمادگی، سرعت واکنش و میزان هماهنگی دستگاه‌های مسئول نیز در تعیین پیامدهای آن نقش خواهد داشت.
مازندران در واقع با یک آزمون دوگانه روبه‌رو است؛ آزمون بهره‌برداری از بارش به‌عنوان یک منبع حیاتی و آزمون مدیریت خطرات ناشی از همان بارش. موفقیت در این آزمون، بیش از آنکه به واکنش در لحظه بحران وابسته باشد، به اقداماتی بستگی دارد که پیش از رسیدن سیلاب به بستر رودخانه‌ها، راه‌ها، روستاها و زمین‌های کشاورزی انجام می‌شود.
- نویسنده : صادقی
