سرویس اجتماعی
به فاصله کوتاهی از آخرین گزارشِ ما درخصوص معضلِ ریزگردها در آسمانِ استان گلستان، مازندران نیز با ریزگردها دست به گریبان شد.
آسمان استان مازندران در دو روز گذشته، جولانگاه لشگریان ریزگردی شد که گفته میشود منشاء خارجی آن همان صحرای قره قوم در ترکمنستان است.
کسی فکرش را هم نمیکرد به این زودیها شاهدِ ریزگردها در آسمان مازندران باشیم!
اما وقتی تغییرات اقلیمی جدی گرفته نمیشود و هیچ یک از کشورهای منطقه هم به آن وقعی نمینهند، اینگونه میشود که یکی از خوش آب و هواترین مناطق ایران نیز آلوده به ریزگردها میشود.
گفته میشود که صحرای قرهقوم، یکی از بزرگترین کویرهای شنی جهان است که ۳۵۰ هزار کیلومتر مربع مساحت دارد و نواحی غربی، مرکزی و شمالی ترکمنستان را در بر میگیرد و به قزاقستان هم میرسد. صحرایی خشک و کمباران که گفته میشود در برخی مناطق آن ممکن است هر چند سال یک بار اندکی باران مشاهده شود.
در همین راستا معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران در این باره به ایرنا میگوید: ابتدا گمان میکردیم این ریزگردها از عرصههای خشک داخلی مانند تالاب میانکاله برمیخیزد. اما طبق بررسیهای انجام شده برای ما محرز شده که منبع ریزگردها ترکمنستان است.
علیاکبر یداللهی افزایش سرعت روند تکویری شدن(کویری شدن) در خاکهای ترکمنستان را نگرانکننده میداند و میافزاید: خوشبختانه این ریزگردها که دیروز تا آسمان شهرستان بابل نیز رسیدهاند از منبع داخلی نیستند و ارتباطی هم با میانکاله ندارند. اما در مورد استمرار رخ دادن این پدیده در مازندران بر اثر حرکت ریزگردها از ترکمنستان نگران هستیم.
معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران معتقد است در صورتی که برای جلوگیری از گسترش مساحت خشک شده تالاب میانکاله و احیای ۱۵ هزار هکتار از عرصههای این تالاب که طی سالهای اخیر خشک شدند اقدامی از سوی دستگاههای مرتبط مانند وزارت نیرو و جهاد کشاورزی انجام نشود برخاستن ریزگردها از میانکاله در آینده نزدیک نیز دور از ذهن نخواهد بود.
ریزگردها چند سالی هست که وارد فرهنگ میحط زیستی و بهداشتی کشورمان شده است و در مقابل همیشه مسئولان با روشهای مختلف از روابط دیپلماتیک گرفته تا راهکارهایی نظیر مالچ پاشی در کویر به دنبال حذف این پدیده از آسمان ایران بودند، اما همچنان این مهمانان ناخوانده وارد کشورمان و از جمله استان سرسبز مازندران میشود.
سالهاست استانهای جنوبی و غربی کشورمان و اکنون مازندران سرسبز، با معضل بحران گرد و غبار که طی سالهای اخیر با عنوان ریزگرد شناخته می شود، درگیر هستند، سوغاتی از سوی مناطق بیابانی کشورهای همسایه مانند سوریه، عربستان و عراق و اکنون ترکمنستان که بعلت آلودگی شدید هوا، تعطیلیهای پیدرپی ادارات و مدارس را به همراه داشته است.
ریزگردها، این ذرات ریز ۲ تا ۵.۵میکرونی که حاصل ترکیب گرد و غبار با آلایندههای شهری است، به صورت تودهای انبوه از غبار در فضا پخش می شوند و قادرند شبیه یک مه غلیظ، دید افقی را حتی به چند مترکاهش دهند. استانهایی مانند خوزستان، کردستان، ایلام، کرمانشاه، لرستان و بوشهر از استانهایی هستند که بشدت با هجوم این پدیده مواجهاند و مازندران سرسبز نیز در چند سال اخیر برخی روزها درگیر این پدیده است.
مردم در بیشتر استانهایی که درگیر پدیده گرد و غبار هستند بدون استفاده از ماسک قادر به تردد در سطح شهرها نیستند و به تعطیلیهای پیاپی ناشی از خطر آلودگی هوا عادت کردهاند. در چنین شرایطی خروج افراد بخصوص بیماران، کهنسالان، مادران باردار، نوزادان و خردسالان از خانه، آنها را در معرض خطرات جدی قرار خواهد داد؛ چراکه ریزگردهای نادیدنی در عین اینکه حامل مقدار زیادی باکتری هستند، میتوانند از طریق تنفس به خون راه یابند. کار به جایی میرسد که گاه حتی پروازها نیز کنسل میشود. ذرات بیمقداری که شاید با چشم غیرمسلح نتوان آنها را دید، امــا هوا را چنان تیره و تار میکنند که دید مختل می شود و نتیجه حجم قابل توجهی از غبار است که بر زندگی مردم مینشیند.
انواع حرکت ریزگردها
١- حرکت معلق برای ذرات خیلی ریز
ذرات خیلی ریز ماسه، سیلتهای دانهریز، گرد و غبار و خاکسترهای آتشفشانی، چون بسیار سبک هستند. حتی بهوسیله بادهای خیلی ملایم به آسانی به هوا بلند شده و مدتها در هوا به حالت معلق باقی میمانند. به طور کلی، در شرایط عادی ذرات با قطر کوچکتر از ۰۳/۰ میلیمتر که در روی سطح زمین قرار گرفتهاند میتوانند بهوسیله باد به هوا بلند شوند. این ذرات ممکن است صدها متر از سطح زمین بلند شده و همچنین کیلومترها جابجا شوند. یک ذره ۲/۰ میلیمتری میتواند ۸۳۰ کیلومتر طی یک قرن جابجا شود.
٢- حرکت جهشی برای ذرات متوسط
باد به تنهایی نمیتواند ذرات متوسط را از جابجا کند. بلکه ذرات ماسه بر اثر برخورد با یکدیگر، به هوا پرتاب میشوند. به این نوع حرکت جهشی میگویند. وقتی سرعت باد به حد معینی برسد، ذرات ماسه شروع به چرخش و غلطیدن به سمت جلو میکنند که ممکن است در اثر برخورد با ذرات دیگر باعث حرکت و یا پرتاب آنها به هوا شوند. وقتی ذرهای به هوا بلند میشود، تحت تأثیر دو نیروی گرانشی و نیروی سرعت باد، قرار میگیرد. ذرات در اثر نیروی گرانش به زمین بر میگردند، ولی در اثر نیروی باد به جلو رانده میشوند.
٣- حرکت چرخشی برای ذرات درشت
ذراتی که درشتتر هستند، اغلب به سبب وزن از جا کنده نشده و در هوا پراکنده نمیشوند. بلکه وقتی سرعت باد به حد کافی برسد، با چرخش و یا غلطیدن به سمت جلو حرکت میکنند. این عمل را حرکت چرخشی (Reptation) میگویند.
آثار مخرب ریزگردها
• اولین سد دفاعی بدن در مقابل ذرات معلق موهای درون حفره بینی است. امکان عبور برخی از ذرات معلق که قطر کمتری دارند وجود دارد. به طوری که این ذرات در نایژهها تهنشین میشوند و تعدادی از آنها وارد کیسههای هوایی خواهند شد. اگر ذرات معلق وارد ریهها شوند و در آنجا باقی بمانند، به چند طریق میتوانند اثرات سمی خود را اعمال کنند. افزایش غلظت ذرات معلق در هوا میتواند در دراز مدت بیماریهایی همچون عفونتهای دستگاه تنفسی، اختلالات قلبی، برونشیت و … را به وجود بیاورند. اگر این ذرات معلق با مواد حاوی کربن همراه شوند برای سلامتی بسیار خطر آفرین خواهند شد. بر اساس مطالعات سازمان بهداشت جهانی، افزایش ۱۰ میکروگرم در مترمکعب در میانگین سالانه ذرات معلق در هوا، یک درصد میزان مرگ و میر را افزایش میدهد. همچنن ۴/۳ درصد از مرگ و میرهای ناشی از مشکلات تنفسی به خاطر مواجهه مستمر با آلایندههاست.
• کاهش قدرت دید یکی از ویژگیهای اصلی پدیده گرد و غبار است. علاوه بر آثار ناخوشایند بهداشتی مانند مشکلات تنفسی و ریوی برای انسان و آلوده کردن محیط زندگی انسانها، اختلالاتی را در سیستمهای حمل و نقل زمینی و هوایی به ویژه لغو پروازها به وجود میآورد.
• پدیده گرد و غبار در مناطق مربوطه علاوه بر کاهش ظرفیت تنفسی باعث تغییر اقلیم منطقه و نیز موجب افزایش سیلاب نیز میشود.
• ریزگردها باعث کاهش کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی و باغی شده و همچنین باعث خشکی درختان میشود. ریزگردها بر محصولات دامی نیز تاثیرات مخربی دارند که از جمله این تاثیرات میتوان به کاهش تولید عسل توسط زنبورها و یا تاثیرات آن بر مراتع و محل چرای دامها اشاره کرد. در این صورت دامها از تغذیه کافی برخوردار نبوده و به اندازه کافی بهرهوری ندارند. ریز گردها میتوانند به زنبورستانها و صنعت زنبور عسل آسیب برسانند. ریزگردها روی گلها مینشینند و با خشک کردن منبع شهد آنها باعث میشود، میزان برداشت عسل کاهش یابد. در صنعت زنبورداری کشور پتانسیل تولید ۷۰ هزار تن عسل در سال وجود دارد که چنین مشکلاتی میتواند به این صنعت آسیب برساند. ریزگردها تنها در لرستان ۱۵ درصد جنگلهای زاگرس را تخریب نموده است و پرورش دهندگان زنبور عسل عملاً در آستانه از دست دادن شغل خود هستند. شدت گرد و غبار بویژه در فصل تابستان همزمان با رسیدن و برداشت محصول خرما به حدی است که شماری از نخلداران خرمای مصرفی خود را پس از شستوشو، بستهبندی میکنند. این درحالی است که این شیوه فقط در چندین سال اخیر باب شده است. اینکه گرد و غبار میزان تولید خرما را نیز کاهش داده است و با توجه به اینکه عمده بسته بندی خرمای استان بوشهر در کارگاههای خانگی و به صورت سنتی انجام میشود شستن حجم بالا برای نخلداران مقدور نیست. بسته بندی خرما با وجود گرد و خاک کیفیت محصول را تحت تاثیر قرار داده است. زمانی که ریزگردها از فضای مناطق صنعتی عبور میکنند، «دی اکسید سولفور» و «اکسید نیتروژن» موجود در این مناطق را به سادگی جذب کرده و با خود به مناطق دیگر میبرند. نشستن گرد و خاک ناشی از هجوم ریزگرد روی برگ گیاهان و درختان، باعث کاهش فتوسنتز، کاهش انرژی مورد نیاز گیاه و نهایتا کاهش چشمگیر محصول کشاورزی میشود.
تاثیر نامطلوب ریزگردها بر تجدید حیات پوشش گیاهی در شمال کشور
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران از تکرار وقوع طوفان ریزگردها در مازندران برای دومین بار خبر داد و گفت: وقوع، استمرار و پایداری این ریزگردها عوارض مخربی دارد.
عطاالله کاویان طی گفتوگویی درخصوص وقوع گرد وغبار در شرق استان، اظهار کرد: هم در تاریخ چهارم شهریور ماه و هم ۲۰ شهریور ماه در مازندران بهویژه در مناطقی از شرق و مرکز استان با حضو ریزگرد و طوفانهای گرد و غبار مواجه شدیم. وی با اشاره به انجام بررسیهای اولیه و اطلاعات موجود از گذشته،گفت: طبق مطالعات کانونهای مستعد منشا گرد و غبار از کشورهای اطراف و پیرامون کشور ایران، بهویژه ترکمنستان بوده است.
کاویان تاکید کرد: پدیده ریزگرد میتواند اثر نامطلوبی بر تجدید حیات پوشش گیاهی داشته باشد، همچنین اینکه قطعا در مناطق مرتعی تغذیه دام را تحت تاثیر خواهد گذاشت و اثراتی را متقابل بر وضعیت قلیمی علاوه بر آن برخی از محققان معتقد هستند که وقوع، استمرار و پایداری برخی از ریزگردها میتواند تاثیراتی را در فرآیند وقوع بارش هم داشته باشد.
شرق مازندران در محاصره ریزگردها/ شعاع دید کاهش یافت
مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران وقوع پدیده ریزگرد را سبب کاهش شعاع دید تا فاصله ۲۰۰ متر در شرق استان از جمله بهشهر اعلام کرد.
حسینعلی محمدی نیز با اشاره به اینکه وقوع پدیده ریزگرد سبب نگرانی شده است، افزود: ریزگردها سبب شده تا شعاع دید در منطقه شرق استان و شهرستان بهشهر تا ۲۰۰ متر کاهش پیدا کند.
وی با اظهار اینکه در حال بررسی عامل بروز پدیده ریزگرد در منطقه هستیم، گفت: در حال حاضر بروز پدیده ریزگرد سبب مشکلاتی شده است.
ریزگرد (Haze) پدیدهای است که از ترکیب ذرات ریز و گرد و غبار با آلایندههای شهری به وجود میآید. این پدیده برای بیماران قلبی و تنفسی بسیار مضر است. در نوع حاد آن کاهش شدید دید افقی، لغو پروازها و از همه مهمتر سلامتی انسانها را به خطر میاندازد. این پدیده زمانی رخ میدهد که تندبادی با سرعت بیش از آستانه فرسایش بوزد. بروز این پدیده در مناطق برداشت، ایجاد فرسایش خاک و در نقاط دیگر متناسب با قدرت و سرعت باد سبب رسوب ذرات میگردد. زمانی که غلظت گرد و غبار به اندازهای باشد که دید افقی به کمتر از یک کیلومتر کاهش یابد؛ توفان ریزگرد (Dust storm) ایجاد شده است. توفانهای ریزگرد معمولا از ذرات بسیار ریز (۵/۰ تا ۱/۰ میلیمتر) تشکیل شده و در ارتفاع بسیار زیادی از سطح زمین حرکت نموده و مسافتهای طولانی را میپیماید. ریزگرد میتواند تعدادی از شهرهای یک یا چند کشور یا حتی یک قاره را تحت تاثیر قرار دهد. ریزگرد همچنین گاهی باعث بروز پدیده ماه آبی میشود) طول موجهای کوتاه بازتاب شده از ماه، مانند آبی و بنفش را عبور داده و طول موجهای بلندتر سرخ را پخش میکنند و در نتیجه ماه به رنگ آبی دیده میشود). این پدیده از سال ۲۰۰۵ میلادی در استانهای غربی کشور شروع و تاکنون نیز ادامه دارد.
بر اساس تعریف سازمان هواشناسی جهانی، هرگاه در ایستگاهی سرعت باد از ۱۵ متر بر ثانیه تجاوز کند و دید افقی به کمتر از یک کیلومتر برسد، توفان خاک گزارش میشود. طوفان ماسهای به بادی اطلاق میشود که بتواند ذرات با قطر ۱۵/۰ تا ۳/۰ میلیمتر را تا ارتفاع ۱۵ متر جابجا کند. توفانهای خاک مشابه توفانهای ماسهای است، ولی در توفان خاک ذرات ریزتر است و جریانهای رو به بالا میتواند این ذرات را به صورت معلق در هوا نگه دارد.
اما این فقط، عواملِ خارجی نیستند که باعثِ حضورِ ریزگردها در آسمان آبی مازندران و گلستان شدهاند و قطعا در آینده نزدیک، ذراتِ خاک تشنه میانکاله و خلیج گرگان نیز به عاملِ خارجی میپیوندند و دست به دست هم، روز روشنِ آسمان این دو استان را همچون شامِ تیره میسازند.
