قانون‌گذار صراحتا در ماده 100 قانون شهرداری و طرح اصلاحی ماده 100، مالکین اراضی و املاک را ملزم کرده که قبل از اقدام به انجام هرگونه عملیات عمرانی و ساخت و ساز از شهرداری یا دهیاری‌ها مجوز یا پروانه ساخت و ساز اخذ کنند، تا به مجازات ساخت و ساز بدون مجوز محکوم نشوند و بتوانند اخذ پایان کار ساختمانی را دریافت کنند.

با این حال اگر مالک، مرتکب تخلف شود و پروانه اخذ نکند به مجازات ساخت و ساز بدون مجوز او در کمیسیون‌ها و دستگاه‌های مرتبط رسیدگی شده و حسب مورد ممکن است مالک یا سازنده که در قرارداد مشارکت در ساخت قرار است عهده‌دار عملیات ساخت و ساز و دریافت مجوز باشد را به یکی از مجازات‌های تعیین شده که پرداخت جریمه نقدی و تخریب بنا است محکوم کند. این سختگیری قانون‌گذار من‌باب جلوگیری از ساخت و ساز بدون مجوز و الزام مالکین به دریافت پروانه ساخت‌و‌ساز است. و به شهرداری‌ها و دهیاری‌ها مجوز داده که در هر مرحله ای از ساخت و ساز از عملیات عمرانی و ساختمانی بدون مجوز ممانعت کند و دستور به تخریب ملکی که به صورت غیر مجاز ساخته شده است را بدهد.

صیانت از زمین‌های کشاورزی و پیشگیری از تغییر کاربری
فرمانده یگان حفاظت امور اراضی غرب مازندران از شناسایی بیش از ۴۰۰ ساخت‌وساز غیرمجاز در غرب مازندران خبر داد و بر پیشگیری و مشارکت مردمی برای جلوگیری از تخلف خبر داد.
سرهنگ سید حسین اجاق‌زاده با اشاره به افزایش اقدامات نظارتی در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، از شناسایی بیش از ۴۰۰ مورد ساخت‌وساز غیرمجاز در اراضی کشاورزی غرب استان خبر داد و گفت: تعامل دستگاه قضایی، نیروی انتظامی، دهیاران و مشارکت مردم، مهم‌ترین عوامل موفقیت در صیانت از اراضی کشاورزی و پیشگیری از تغییر کاربری‌های غیرمجاز است. فرمانده یگان حفاظت امور اراضی غرب مازندران با اشاره به شرایط خاص کشور در ماه‌های گذشته اظهار کرد: با توجه به شرایط ناشی از جنگ و همچنین تصمیمات اتخاذ شده در شورای تأمین کشور، استان و شهرستان‌ها، بخشی از عملیات اجرایی یگان حفاظت در مقطعی با محدودیت مواجه شد، اما فعالیت‌های شناسایی و رصد تخلفات بدون وقفه ادامه یافت. وی افزود: در حال حاضر گشت‌های حفاظت از اراضی در هشت شهرستان غرب مازندران فعال هستند و بازدیدهای میدانی نیز به صورت مستمر انجام می‌شود که نقش مهمی در کشف تخلفات دارد.
فرمانده یگان حفاظت امور اراضی غرب مازندران با اشاره به برگزاری نشست‌های هماهنگی با مدیران جهاد کشاورزی، دادستان‌ها، فرماندهان انتظامی و یگان حفاظت منابع طبیعی شهرستان‌ها، تصریح کرد: اجرای طرح‌های مشترک با دستگاه‌های مرتبط با هدف صیانت از اراضی کشاورزی، مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز، افزایش نظارت هوشمند و برخورد قانونی با متخلفان در دستور کار قرار دارد. اجاق‌زاده گفت: برای تمامی موارد شناسایی‌شده پرونده تشکیل و اقدامات قانونی لازم انجام شده است. وی ادامه داد: همچنین در همین مدت ۳۸۵ مورد قلع و قمع و تخریب ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی کشاورزی غرب استان اجرا شده که نشان‌دهنده عزم جدی دستگاه‌های مسئول برای مقابله با تغییر کاربری‌های غیرقانونی است.
فرمانده یگان حفاظت امور اراضی غرب مازندران با تأکید بر اهمیت اقدامات پیشگیرانه خاطرنشان کرد: رویکرد یگان حفاظت تنها برخورد با متخلفان نیست، بلکه پیشگیری از وقوع تخلف در اولویت قرار دارد و به همین منظور برنامه‌های فرهنگی و اطلاع‌رسانی متعددی از جمله استفاده از تلویزیون‌های شهری و آگاه‌سازی عمومی اجرا شده است.
وی از حمایت دادستان‌های شهرستان‌های غرب مازندران و همکاری فرماندهان انتظامی قدردانی کرد و گفت: تعامل مناسب میان دستگاه قضایی، نیروی انتظامی و مجموعه جهاد کشاورزی موجب تسریع در اجرای احکام و برخورد مؤثر با متخلفان شده است.
اجاق‌زاده نقش دهیاران و مردم را در پیشگیری از تغییر کاربری غیرمجاز بسیار مهم دانست و افزود: هرچه گزارش‌های مردمی از طریق سامانه ۱۳۱ و دهیاران سریع‌تر به یگان حفاظت برسد، امکان جلوگیری از تخلف در مراحل اولیه فراهم می‌شود و نیازی به اجرای احکام تخریب در مراحل بعدی نخواهد بود. وی این موفقیتها را حاصل تلاش مجموعه همکاران یگان حفاظت در غرب مازندران و همکاری همه دستگاه‌های اجرایی و قضایی دانست.

برخورد مطابق قانون، بدون چشم‌پوشی و اغماض تأثیرگذار است
ساخت و ساز غیرمجاز به معنای انجام فعالیت‌های ساخت و ساز بدون رعایت قوانین، مقررات و مجوزهای لازم است، مانند ساخت و ساز بدون مجوز ساخت، عدم رعایت ضوابط ساختمانی و سلامت عمومی، ساخت و ساز در مناطق ممنوعه یا غیرمجاز، تخطی از مقررات احداث و عملکرد ساختمانی است و موجب ایجاد خطرات احتمالی برای ساکنان و محیط زیست است. ساخت و ساز غیرمجاز معمولاً باعث نقض قوانین ساخت و ساز، قوانین زیست محیطی و قوانین امنیتی می شود. این فعالیت‌ها ممکن است منجر به عواقب نامطلوبی مانند خسارت به ساکنان، خرابی ساختمان‌ها، آسیب به محیط زیست و حتی درگیری افراد شود. در استان مازندران با توجه به کمبود و البته کشاورزی بودن زمین‌ها باید نظارت و بازرسی‌ها بیشتر باشد. مسئولین مربوطه نیز باید فرهنگ سازی نموده و از تبعات ساخت و ساز غیرمجاز کشاورزان و ساکنان منطقه را آگاه نمایند. در هر صورت رشد جمعیت و کوچ بی‌رویه مرکز نشینان و استانهای دیگر و حتی برخی کشورهای شیخ نشین به استان مازندران موجب شده ساخت و ساز غیر مجاز شدت بگیرد، لذا همانطور که گفته شد برخورد مطابق با قانون، بدون چشم‌پوشی و اغماض و گذشت می‌تواند موثر و مفید باشد.