مائده مطهری زاده
اگر نتوانستیم سیستان و بلوچستان را آباد و گلستان کنیم، در عوض موفق شدیم از گلستان، سیستانِ دیگر بسازیم!
شاید گلستان کردنِ سیستان کار سختی بوده باشد، اما نزدیک کردن گلستان به حال و هوای سیستان ابدا سخت نبود و نیست؛ فقط کافی بود، حقابه تالابها را ندهیم، خلیج گرگان را خشک کنیم و نسبت به پسروی آب دریای خزر بی تفاوت باشیم تا با برخاستنِ طوفان از کشور همسایه (صحرای قرهقومِ ترکمنستان)، کانونهای ریزگردِ داخلی دست به دستِ منشاء خارجی داده کارِ هوای گلستان را یکسره کنند!
فیلمها و تصاویرِ منتشر شده از هوایِ روز گذشته (۴ شهریورماه ۱۴۰۲) استان گلستان، باورنکردنی بود.
در ابتدا تصور میشد، مهِ غلیظ است اما کم کم معلوم شد این لشگریانِ ریزگرد هستند که سرتاسرِ آسمان گلستان را پوشاندهاند. ریزگرد چنان نفسبُر شده بود که برخی از مردم، ناگزیر به پوشیدن ماسک روی آوردند.
دانشگاه علوم پزشکی گرگان هم در اطلاعیهای اعلام کرد: با توجه به افزایش غلظت گرد و غبار و ورود ریزگرد از صحرای ترکمنستان به استان گلستان، خصوصا در نیمه غربی استان، با توجه به وجود خطر برای بیماران تنفسی و افراد مسن و همچنین کودکان، از ترددهای غیرضروری در سطح شهر خودداری شود.
مطابق دادههای کارشناسان منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، ریزگردها در این استان شمالی ۲ منشا داخلی و خارجی دارند که عمده دلایل داخلی آن تخریب مراتع و تبدیل آن به اراضی زراعی، کشت در اراضی کشاورزی کم بازده، خشک شدن تالابها و چرای بیش از حد دام در مراتع» و عمده دلایل خارجی آن که بیشترین سهم را دارند، صحرای «قرهقوم» کشور ترکمنستان و ورود گردو غبار از برخی استانهای همجوار (سمنان و خراسان شمالی) است. اگرچه که صحرای قره قوم ترکمنستان از جمله عواملِ اصلی پیدایشِ ریزگرد در گلستان است اما به گفتهی علیمحمد زنگانه استاندار گلستان موضوع خلیج گرگان نیز یک موضوع بسیار جدی است و اگر این پهنه آبی خشک شود محیط زیست و سلامت مردم مورد تهدید جدی قرار خواهد گرفت و ۶۰ هزار هکتار کانون ریزگرد نمکی ایجاد خواهد شد.
وقوع پدیده ریزگردها در ۱۸ استان کشور دارای سابقه است و شنیدن اخبار آن برای مردم گلستان که همواره از نعمت توامان آب و هوای معتدل، کوه، جنگل، دریا و دشت با بارش سالانه مناسب برخودارند، شاید زیاد جدی نبود اما درگیرشدن این استان شمالی با این مهمان ناخوانده طبیعی نگرانیهایی را در مردم این دیار بالاخص نواحی شمالی آن ایجاد کرده است.
به اعتقاد کارشناسان، ریزگردهایی که اگر برای عوامل خارجی و داخلی رخداد آن برنامهریزی اصولی نشود، علاوه بر تهدید سلامت جامعه انسانی، زندگی جانوری و منابع کشاورزی (آب و خاک) این دیار سرسبز را نیز بشدت تهدید و آن را از بین میبرد. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیز داری گلستان نیز در همین خصوص اعلام کرد: منشاء قسمت اعظم ریزگردهای استان گلستان خارجی و صحرای قره قوم ترکمنستان است که قسمت اعظم خاک این کشور را در بر گرفته است.
سلامتی ادامه داد: متاسفانه در سال های اخیر تغییرات اقلیمی باعث شد پوشش گیاهی مراتع ضعیف شود که ضرورت توجه بیشتر به ایجاد پوشش گیاهی برای جلوگیری از نابودی دام های این مناطق و همچنین پیشگیری از وقوع ریز گرد به شدت احساس می شود. وی گفت: منشاء قسمت اعظم ریزگردهای استان گلستان خارجی و صحرای قره قوم ترکمنستان است که قسمت اعظم خاک این کشور را در بر گرفته است.
سلامتی بیان کرد: علاوه بر آن خشک شدن تالابهای آلاگل، آلماگل، آجی گل و تالاب گمیشان هم این مشکل را مضاعف کرده است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری گلستان نعمتالله حاجیزاده هم در این باره به رسانهها گفته است:« وجود گرد وغبار و پدیده ریزگرد در استان گلستان به ویژه شمال گلستان و نوارمرزی واقع در حوزه گنبدکاووس، دارای منشاء داخلی و خارجی است.» او مهمترین منشاء و عامل اصلی در وجود ریزگردها و گردوغبار استان گلستان به ویژه نوارمرزی شمال گلستان واقع در حوزه گنبدکاووس را وجود صحرای «قره قوم» کشور ترکمنستان و همجواری آن با این منطقه عنوان کرد و گفت که مهم ترین منشاء داخلی این پدیده، کاهش نزولاتجوی و تغییر اقلیم در طی سالهای اخیر است.
کارشناسان اما بر این باورند که بخش بزرگی از این ریزگردها در نتیجه خشک شدن تالاب ها و پهنه های آبی و نیز کاهش پوشش گیاهی مراتع و تغییر کاربری مراتع به اراضی کشاورزی کم بازده بروز کرده اند. پهنه هایی که گاه در اثر عدم پرداخت حقابه توسط وزارت نیرو خشک شده و گاه در اثر اجرای طرح های توسعه ای نامتوازن.یک کارشناس محیط زیست گلستان نیز در همین راستا و در گفتگو با سلامت نیوز گفت:«پسروی آب دریای خزر و مجتمع میگوی گمیشان از جمله عوامل این ریزگرد هستند.» او افزود:« ۲۰ هزار هکتار از مساحت تالاب گمیشان، حدود ۲۰ هزار هکتار از مساحت خلیج «حسنقلی» و حدود ۱۵ هزار هکتار از پهنه های خلیج گرگان کاملا خشک شده که در مجموع نزدیک به ۶۰ هزار هکتار کانون داخلی ریزگرد به حساب می آید.» این کارشناس محیط زیست با اشاره به اینکه حتی اگر منشاء اصلی ریزگرد امروز خارجی بوده باشد این ها مزید بر علت شده اند گفت که حقابههای تالاب ها از دیگر مواردی است که متاسفانه به آنها توجه نمی شود و خشکی هر تالاب یعنی اضافه شدن یک کانون داخلی جدید برتای ریزگرد و باید واقعا فکری برای آن کرد.
۱۳۰ هزار هکتار کانون بحرانی ریزگرد در گلستان وجود دارد
همه اینها در حالی است که مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان، زمستان سال گذشته از وجودِ ۱۳۰ هزار هکتار کانون بحرانی ریزگرد در گلستان خبر داده بود. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان طی گفتگویی اعلام کرده بود: ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی و مراتع شمال گلستان در معرض بیابانی شدن قرار داشته و بیش از ۱۳۰ هزار هکتار از اراضی بیابانی، منشأ ریزگرد هستند.
حمید سلامتی اظهارکرد: ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی و مراتع شمال استان در معرض بیابانی شدن قرار داشته و بیش از ۱۳۰ هزار هکتار از اراضی بیابانی، منشأ ریزگرد هستند. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان افزود: ریزگردهای گلستان عمدتاً منشأ خارجی دارد و صحرای قره قوم ترکمنستان با مساحت حدود ۳۵۰ هزار کیلومتر مربع منشأ آن بوده که ۱۷ برابر مساحت استان گلستان است. سلامتی ادامه داد: همچنین حوضه اترک با ۸۰۰ هزار هکتار وسعت، به عنوان منطقهای است که استعداد بیابانی شدن را دارد و در اثر وزش باد ریزگرد تولید میکند. وی همچنین در خصوص خشک شدن خلیج گرگان هم هشدار داد و گفت: در صورت خشکی این پهنه، این حوضه هم منشأ ریزگرد خواهد شد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان در خصوص اقدامات مقابلهای، گفت: بی خاک ورزی و کشاورزی حفاظتی میتواند مانع از موقع ریزگرد شود.
سلامتی گفت: در گمیشان ۳۸ هزار هکتار مرتع، در آق قلا ۷۰ هزار هکتار مرتع و در گنبدکاووس ۳۲۰ هزار هکتار مرتع وجود دارد و باید اقداماتی از قبیل بوته کاری و غیره انجام شده و از ظرفیت بومیان هم استفاده کنیم.
وی ادامه داد: از سال ۹۴ تاکنون اعتبارات خوبی تزریق و هشت میلیون اصله نهال مرتعی و بیابانی در سطح هشت هزار هکتار از مراتع در معرض بیابانی شدن کاشتهایم. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان افزود: مدیریت رواناب با ایجاد هلالی آبگیر، ذخیره نزولات توأم با بذرپاشی، پروژه حفاظت و قرق مراتع، ساخت و توزیع آبشخور فلزی از دیگر اقدامات ما بوده است. سلامتی از پیش بینی هزار و ۱۵۰ میلیارد ریال از محل اعتبارات سفر رئیس جمهور برای احیای مراتع و مقابله با بیابان در نواحی شمال استان خبر داد و گفت: این اعتبار ظرف سه سال به استان تخصیص مییابد که تاکنون ۱۵۰ میلیارد ریال آن تخصصی یافته است.
همیشه خیلی زود دیر میشود
ما ایرانیها تعبیرِ سادهای از مرگ داریم و در بین ما منقول است که مرگ خودت را جلوی جنازه دیگری ببین! حالا باید بگوییم، ریزگردها همانقدر که به گلستان نزدیک شدهاند، به مازندران هم بسیار بسیار نزدیک هستند و هوای آبی و آفتابی امروز، اگر دیر بجنبیم، آبستنِ طوفان ریزگردِ فرداست. امروز، هشتاد درصد از بسترِ میانکاله خشک و بی آب است و همین بسترِ خشک، کانون ریزگردها در آینده است؛ پسروی دریای خزر هم که هر روز شکلِ نمایانتری به خود میگیرد و این یعنی آن روز دور و دیر نیست که ریزگردها به جانِ آسمانِ مازندران بیفتند. کاش تا دیر نشده بشود کاری کرد، چون همیشه خیلی زود دیر میشود.
