مائده مطهری زاده
پسروی و کاهش تراز آب دریای خزر طی دو دهه اخیر و رژیم‌های رفتاری نامناسب در طول زمان سبب شده تا مشکلاتی در حاشیه این دریاچه بسته به ویژه در استان‌های شمالی ایجاد شود.
وضعیت چنان مخاطره‌ آمیز شده است که مدیرکل بنادر و دریانوردی امیرآباد طی سخنانی در روزهای اخیر، یکی از چالش‌های جدیدِ تردد شناوران در دریای خزر را کاهش تراز آب عنوان کرد و گفت: با انجام قرارداد لایروبی که در سال جاری منعقد شده است، امکان تردد در مسیر امن و ایمن برای تردد شناورها به بندر امیرآباد فراهم خواهدآمد.
طبق آمار، سطح آب دریای خزر طی چهار سال گذشته حدود ۳۸ سانتی متر کاهش داشته است و در اثر کاهش ۱۷۰ سانتیمتری سطح آب خزر از دهه ۷۰ تاکنون بنا بر بررسی های کارشناسی مسوولان مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر این عقب نشینی قابل ملاحظه دریا به افزایش گستره زیادی از عرصه ساحلی در سواحل شمالی به ویژه غرب مازندران منجر شده است.
بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب خزر تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییر اقلیم است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی خزر به سرعت تبخیر آب در آن بر می گردد و در صورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت خزر در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل می شود، کاهش خواهد داشت.
نتایج این مطالعات همچنین شان داده فقط در سال های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای خزر با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده است که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۲۰ متر تا ۱۵۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است.
مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاه های شاخص ساحلی دریای خزر انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند : با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمده ای از بستر دریا در آینده نه چندان دور باشیم.
با توجه به این رخداد طبیعی به تاکید کارشناسان ضرورت دارد در گام نخست به اهمیت موضوع حفاظت از حریم و بستر دریا و گام بعدی ضرورت دارد مسوولان دست اندکار نسبت به پیامد های ناشی از این پدیده توجه جدی و برنامه ریزی اصولی و اساسی داشته باشند.
ایجاد چالش در زیرساخت ها، کاربری های اقتصادی، اجتماعی، اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای خزر (تالاب ها – خلیج ها) افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی به حریم دریای و اثرات منفی بر آبخوان های ساحلی از جمله اثرات عقب نشینی و کاهش تراز سطح دریای خزر از جمله تبعات منفی ناشی از عقب نشینی دریای خزر است.
سواحل خزر در شمال کشور یکی از نقاط زیبا و شورانگیز برای مردم بومی، مسافران و گردشگران دریا دوست است و از طول حدود ۸۰۰ کیلومتری این سرزمین آبی، نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر آن در مازندران، ۲۸۶ کیلومتر گیلان و بقیه هم در گلستان است. بنابراین مازندران با داشتن بیشترین محدوده ساحلی، بسیاری از فعالیت های دریایی هم با ایجاد زیرساخت ها نظیر سه بندر یکی در امیر آباد بهشهر، دیگری در فریدونکنار و اداره کل دریانوردی استان مازندران هم در منطقه ویژه اقتصادی نوشهر، اداره کل گمرکات مازندران به مرکزیت نوشهر، دانشگاه علوم دریایی امام خمینی (ره) و افزون بر این زیرساخت ها، بسیاری از تاسیسات دریایی گردشگری، رفاهی، مراکز صید و صیادی در این خطه استقرار دارد.
در همین پیوند، عده ای از صاحبنظران امر برای کاهش آسیب پذیری ناشی از عقب نشینی آب دریای خزر به زیرساخت ها تاکید دارند که باید از هم اکنون مسوولان دست اندرکار با مدیریت اصولی، دانش لازم و مدیریت صحیح نسبت به گذر از این چالش جدی این منطقه برنامه ریزی اصولی اتخاذ کنند.
با ادامه روند معضل پسروی آب خزر به طور قطع بر ساختار اقتصادی و اجتماعی و گردشگری منطقه غرب مازندران تاثیر منفی بر جا می گذارد که تا دیر نشده برای حل این مشکل بزرگترین دریاچه جهان باید با برگزاری نشست های تخصصی کشورهای حاشیه این دریا تدابیری اندیشیده شود.
دریای خزر دارای حدود ۴۰۰ گونه آبزی است که وجود ماهیان خاویاری ارزش آن را چندین برابر کرده است، همچنین خزر بعد از خلیج فارس و سیبری دارای سومین مقام از نظر دارا بودن ذخایر نفت و گاز در ساحل و زیر بستر است از این رو این حوضه آبی از لحاظ اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی دارای ارزش زیادی است که کشورهای اطراف آن با علم به این مواهب باید در حفاظت از آن تلاش کنند.
معصومه بنی هاشمی مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر با بیان اینکه ساحل نشینان کرانه دریای خزر این دریاچه بسته را با رفتارهای آن می‌شناسند و با نوسانات رفتاری آن در دوره‌های گذشته آشنایی دارند، افزود: این دریاچه در دوره‌های مختلف با پس‌روی و پیشروی مواجه بوده و این رفتارها پیامدهایی را در پی داشته است. وی با بیان اینکه نوسانات رفتاری دریاچه خزر منجر به دگرگونی و تغییر زندگی‌هایی شده است، ادامه داد: هرچه برنامه‌های ما وسیع‌تر و یا سطح بالاتر باشد مواجهه ما با این شرایط متفاوت خواهد بود.
بنی هاشمی با بیان اینکه اگر تغییرات دریای خزر در دهه‌های ۲۰ تا ۳۰ و یا ۴۰ رخ می‌داد، در آن زمان این همه زیرساخت در حاشیه دریا وجود نداشت، گفت: این در حالی که عمده اقدامات ما از دهه ۵۰ تاکنون در حاشیه خزر متمرکز شده است و پیشروی زیاد از سال ۱۳۵۶ تا سال ۱۳۷۴ انجام شده که در این بازه زمانی ۲.۵ متر از سطح آب دریای خزر افزایش پیدا کرد.
وی با بیان اینکه در دوره کنونی با کاهش سطح آب دریای خزر روبرو هستیم، گفت: حدود ۲۷ سال روند کاهش تراز آب دریای خزر ادامه دارد.
بنی هاشمی با بیانی که طی چند سال اخیر مطالعات و اطلاع رسانی لازم برای اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با کاهش تراز آب دریای خزر صورت گرفته است، افزود: رفتار صورت گرفته در دریای خزر خارج از تصور بوده است. وی با بیان اینکه سرعت تغییرات دریاچه‌های بسته بیشتر از سایر مناطق جهان است، گفت: تغییرات دریای خزر ۱۰۰ برابر تغییرات اقیانوس‌ها قلمداد می‌شود و تغییرات اقلیم در حوزه دریای خزر نیز بیشتر از سطح دریاهای آزاد است.
این محقق و کارشناس ادامه داد: با توجه به گسترش زیرساخت‌ها و فعالیت‌ها در سواحل دریای خزر لازم است تدابیر لازم برای مواجهه با رفتارها و نوسانات رژیم دریای خزر اعمال شود.
چهره ها و نخبگان دانشگاهی هم یکی از جدی ترین آسیبی که در پی کاهش تراز آب دریای خزر برای کشورهای منطقه به ویژه ایران مطرح می‌کنند، تهدید بر تجارت دریایی و تبادلات اقتصادی است.
نخبگان دانشگاهی ایران آسیب های موجود را برای کشورهای روسیه با توجه به عمق کم ساحل خزر در این کشور که بین چهار تا ۵ متر است، بیشتر می‌دانند. سازمان فضایی ایران با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای وضعیت سطح آب دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه جهان را بررسی و کاهش سطح آب این دریا را تایید کرد.
مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاه های شاخص ساحلی دریای خزر انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند : با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمده ای از بستر دریا در آینده ای نه چندان دور باشیم.
با توجه به این رخداد طبیعی به تاکید کارشناسان ضرورت دارد در گام نخست به اهمیت موضوع حفاظت از حریم و بستر دریا و گام بعدی ضرورت دارد مسوولان دست اندکار نسبت به پیامد های ناشی از این پدیده توجه جدی و برنامه ریزی اصولی و اساسی داشته باشند. ایجاد چالش در زیرساخت ها، کاربری های اقتصادی، اجتماعی، اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای خزر (تالاب ها – خلیج ها) افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی به حریم دریا و اثرات منفی بر آبخوان های ساحلی از جمله اثرات عقب نشینی و کاهش تراز سطح دریای خزر از جمله تبعات منفی ناشی از عقب نشینی دریای خزر است.
عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل در این باره گفت که کاهش تراز آب دریای خزر یک تهدید جدی برای کشورهای حاشیه خزر می‌باشد و در صورت تداوم این رویه تا پایان قرن صدها کیلومتراز ساحل خزر از دست می رود. «عزیر عابسی» اظهار داشت: با توجه به عمق کم ساحل روسیه در پسروی بیشتر آب خزر بیشترین کشوری که زیان خواهد دید روسیه است و صدها کیلومتر از ساحل این کشور بدون استفاده خواهد شد. وی اضافه کرد: عمق دریا خزر در کنار ساحل روسیه بین چهار تا پنج متر است و کاهش بیشتر تراز آب این دریا بسیاری از بنادر روسیه را از مدار تجارت خارج می‌کند.
این استاد دانشگاه همچنین بیان کرد که در حال حاضر به خاطر عمق کم ساحل ۷۰ درصد ظرفیت کشتی‌ها ی روسیه بارگیری می‌شود.
این استاد محیط زیست همچنین اظهار داشت که برخی از کشورها حاشیه خزر با بررسی سود و زیان و منافع مردم خود در خصوص حوزه آبریز کشور خود تصمیم می‌گیرند. فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست از آمریکا اضافه کرد: اگر روسیه به این نتیجه برسد که مصارف آبی که به خزر می‌ریزد در بالا دست فواید بیشتری برایش خواهد داشت از منافع تجارت خزر دست می‌کشد. این چهره دانشگاهی بیان داشت: یکی از دلایلی که دریاچه ارومیه حال و روز خوشی ندارد آن است که کشاورزان در بالادست این دریاچه در حوزه آبریز کشاورزی می کنند و پول در می‌آورند و دیگر دریاچه ارومیه برای آنها اولویت نیست، بنابرین بر این اساس ماجرای کاهش تراز آب خزر هم می‌تواند همین داستان را داشته باشد.