ë ماه‌بانو صالح‌نژاد
اشاره: در تازه‌ترین اظهارات منتشرشده از وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ، خبرهایی از آزادی عمل فروش صنایع دستی دیده می‌شود با این شرح؛ ۲۶۶ رشته صنایع دستی ثبت‌محور است و فعالان در این رشته‌ها دیگری نیازی به منتظر ماندن برای صدور مجوز ندارند. براساس گفته‌های ضرغامی، حالا دیگر هر کس مغازه و فروشگاهی دارد، می‌تواند اقلامی از صنایع‌ دستی را بفروشد یا نمایشگاه برگزار کند و الان دیگر نیازی نیست کسی مجوزی بگیرد. در اوضاع و احوالی که تقریبا ۹۰درصد اخبار فرهنگی درباره تغییرات ایجادشده توسط مدیران دولت جدید، به نوعی محدودکننده فعالیت هنرمندان و اهالی فرهنگ و خالقان محتوا و اثر محسوب می‌شوند، ارایه چنین آزادی عملی به هنرمندان حوزه صنایع دستی جالب توجه است و سوژه جذابی برای اندیشیدن پیرامون چند و چون تحلیل‌ها از قوانین رسمی و اساسی کشور که تا این اندازه می‌توانند هنرمند را از هنرمند، سازنده را از سازنده و صاحب محتوا را از خالق محتوایی دیگر، تفکیک کند و برخورد متفاوتی نشان ایشان دهد. چنین وضعیتی یا می‌تواند نوری از امید در تاریکی و ناآزادی دلهره‌آور جهان جوان، فرهنگی یا هنرمند امروز باشد و یا شاید هم بهانه‌ای برای به خود آمدن برخی حوزه‌های دیگر که چرا چنین دست بازی در برابر ارایه آثار و محتوای ما قرار داده نمی‌شود. شاید هم چنان که همواره در برابر برخی نام‌های آشنای کابینه پیش رفته، پس از چند نمونه بی نظمی و خارج شدن وضعیت از کنترل مسوولان یا همان «خودشان»، بهانه برای بسته بودن مشتشان در برابر پروژ‌ه‌های بعدی جور می‌شود و با محدودیت بیشتری به سراغ همین حوزه حتی خواهند آمد.
از بهترین و مؤثرترین راه های معرفی آثار و بازاریابی محصولات به‌خصوص اگر در حوزه هنر و تجسم فولکلور بگنجد، حضور در نمایشگاه صنایع دستی خواهد بود یا شاید باید نوشت که پیش از این می‌بود . جایی که شما در نظامی از پیش طراحی شده و در زمانی نسبتا کوتاه می‌توانید با تعداد زیادی از علاقه‌مندان و خریداران ملاقات کنید، اقلامی از محصولات خود را معرفی نمایید، فروش نقدی انجام دهید، سفارش عمده بگیرید و مهم‌تر از همه این‌ها، که به شناساندن و بزرگ شدن برند خود کمک کنید. از معتبرترین نمایشگاه‌های صنایع دستی، میتوان به نمایشگاه هایی اشاره کرد که توسط معاونت صنایع دستی کشور برگزار می‌شدند. اکثر استان‌های کشور ما به طور معمول در طول سال حداقل یک بار میزبان هنرمندانی از سراسر استان یا حتی ایران برای شکل دادن نمایشگاه و ارایه دسته جمعی آثارشان می باشند. در برخی موارد این نمایشگاه‌ها، با توجه به نزدیکی فرهنگ و هنر و ویژگی‌های گوناگون اجتماعی در یک همسایگی استانی، به صورت منطقه‌ای برگزار شده و هنرمندان استان‌های همجوار در کنار هم به نمایش محصولات خود می پردازند. نمایشگاه سراسری صنایع دستی استان مازندران مثالی از چنین نمایشگاهی بوده است؛ محل برگزاری نمایشگاه، مازندران، قائمشهر و محل دایمی نمایشگاه های بین الملل و زمان برگزاری
اعلام شده بود. تاریخ و حتی محدوده ساعات ورود هنرمندان برای چیدمان تعیین می‌شد و هنرمندان می بایست یک روز قبل افتتاحیه در نمایشگاه حضور و چیدمان را تمام می‌کردند.
شرایط واگذاری غرفه در نمایشگاه صنایع دستی مازندران این‌چنین ذکر شده بود؛ هزینه اسکان برای هر غرفه یک نفر رایگان است، هزینه غذا به عهده شرکت کننده است، همراه داشتن نفرات اضافه تحت هر عنوان جدا خودداری نمائید، از معرفی نماینده و یا شخص جایگزین جدا خودداری کنید و غرفه تحویل داده نخواهد شد.
مهلت درخواست هم معلوم می‌شد و هنرمندان جهت ثبت درخواست به معاونت صنايع دستى استان محل فعالیت ،واحد بازرگانی مراجعه داشتند. با توجه به محدودیت سهمیه هر استان، اولویت با هنرمندانی بود که در گذشته از سهمیه‌های استان استفاده نکرده باشند، دارندگان نشان بین المللی و ملی کیفیت، دارندگان نشان استاندارد، دارندگان بسته بندی مناسب جهت محصولات به همراه برشور، کاتالوگ و چنین کیفیت‌هایی. انتخاب و معرفی برعهده معاونت صنایع دستی استان محل تولید بود و از بین متقاضیان انتخاب صورت می‌گرفت.
نمایشگاه‌های تخصصی صنایع دستی در مکان، زمان و با اهداف معین به موضوعی خاص از گروه‌های صنایع دستی اختصاص دارند و براساس مجموعه مشترکی از بیانیه‌های نمایشگاه‌های سال‌های اخیر می‌توان گفت که با اهداف ذیل برگزار می‌شدند: عرضه و نمایش هنرهای سنتی، گسترش و اشاعه فرهنگ و هنر اصیل ایرانی، اسلامی و جلوگیری از نفوذ فرهنگ بیگانه، تعامل بین هنرمندان جهت ارتقاء سطح کیفی تولیدات، ایجاد رقابت پذیری مناسب بین هنرمندان صنایع دستی در خصوص قیمت تولیدات، ایجاد بستر مناسب به منظور عرضه و بازاریابی اقلام گروه های خاص صنایع دستی، ایجاد فضایی مناسب جهت نمایش ابداعات و تبادل آخرین دستاوردها و تجربیات علمی و عملی در زمینه گروه خاص صنایع دستی و در نهایت، شناسایی، انتخاب و معرفی هنرمندان برگزیده و نمونه در هریک از گروه های خاص صنایع دستی .
سطوح برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم شده و هریک از این دسته‌ها دستورالعمل صدور مجوز خاص خود را داشته و همچنین برگزاری نمایشگاه‌های داخلی صنایع دستی شیوه نامه خاص خود را داشت و احتمالا هنوز هم خواهد داشت.
شرایط شرکت در نمایشگاه‌های تخصصی را براساس شخصیت فرد متقاضی می‌سنجند که عموما شانس گروه خاصی از فعالان حوزه صنایع دستی همچون هنرمندان شاخص و پیشکسوت، صنعتگران، طراحان، دانشجویان، فارغ التحصیلان، اعضای اتحادیه ها، اشخاص حقیقی و حقوقی فعال در تولید مواد اولیه و تجهیزات، بسته بندی، انتشارات و تبلیغات صنایع دستی، فروشندگان و تجار صنایع دستی، هنرمندان مرتبط با صنایع دستی دارای درجه هنری بالا بوده و این افراد از واجدین شرایط جهت مشارکت در یک نمایشگاه تخصصی هستند.
ضمن این که در رابطه با برگزاری نمایشگاه های بین المللی وجود یک نفر مسلط به زبان انگلیسی الزامی است. شرایط مجریان جهت برگزاری نمایشگاه؛ شرکت ثبت شده با اساسنامه مرتبط سابقه برگزاری حداقل ۲ نمایشگاه سراسری یا بین المللی، استطاعت مالی لازم و کافی جهت اجرای پروژه با توجه به حجم آن تعیین شده است.
مدارک لازم برای افراد هم داشتن یکی از مجوزهای سه گانه، کارت شناسایی، پروانه تولید، گواهینامه پایان دوره آموزش پیشرفته و تکمیل فرم‌های مربوطه بود.
حالا اما سیدعزت الله ضرغامی، وزیر محترم میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در چهارمین نشست سراسری افق تحول با محوریت صنایع ‌دستی و هنرهای سنتی که با حضور معاونان و مدیران کل استانی و ستادی در سالن اجتماعات این وزارتخانه برگزار شد، تاکید کرد که شعار هفته صنایع‌دستی امسال به خوبی انتخاب شده است و از حضار تقاضا داشت تا در تمام جلسات، صحبت‌ها و تصمیم‌گیری‌ها این چهار واژه راهبردی را در نظر بگیرید.
ضرغامی تصریح کرد: اشکالاتی اساسی در صنایع ‌دستی داریم که موجب شده این حوزه رونق نگیرد. بخش بزرگی از هنرمندان صنایع ‌دستی در جوامع شهری و روستایی محل زندگی خودشان، جزو فرودستان اقتصادی هستند و زندگی سختی را می‌گذرانند. این مشکلات باید رفع شود تا صنایع‌ دستی رونق بگیرد و در نتیجه مساله آموزش، بیمه و امثال این ها رفع می‌شود.
از ۴۶۰ رشته صنایع‌دستی که در دنیا وجود دارد، ما ایرانیان در ۲۹۹ رشته فعال هستیم. البته که بخشی از این صنایع ‌دستی ویژه کشور ما، ایران است. ما جزو سرآمدهای صنایع ‌دستی و می‌توان گفت، اولین کشور دنیا به لحاظ تنوع آثار و کاربرد و طرح یا محتوا در این حوزه هستیم. براساس گفته ضرغامی، از ۲۹۹ رشته، اعطای مجوزهای ۲۶۶ رشته توسط این دولت ثبت‌محور اعلام شده و در اختیار استان‌ها قرار گرفت و در جلسه تفویض اختیار وزارتخانه هم در این حوزه در دولت پیشگام بود.
ضرغامی معتقد است که در رسانه‌ها به اشتباه موضوعاتی مطرح شد که صنایع ‌دستی در حوزه ثبت‌محور کردن مجوزها عقب است. او می‌گوید یک بخش آن مشکل وزارت اقتصاد بود که سامانه‌های دیجیتال آن فعال نبود و فرصت دوماهه گرفتند که رو به اتمام است اما هنوز برطرف نشده است. آقای رئیسی به وزیر اقتصاد تذکر دادند تا با کمک وزیر ارتباطات این مشکل را برطرف کنند. یک بخش دیگر هم به برخی از رشته‌های صنایع‌ دستی برمی‌گردد که باید استانداردهای خاصی را برای ثبت مجوز رعایت می‌کردند. وزیر میراث فرهنگی همچنین تاکید داشت که در این حوزه سخت‌گیری کرد تا ایمنی مردم حفظ شود.
وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی عنوان کرد: مردم نیازی به پشت در ماندن برای صدور مجوز ندارند. الان نیازی نیست کسی مجوز بگیرد. هر کسی مغازه و فروشگاهی دارد، می‌تواند صنایع‌دستی را بفروشد یا نمایشگاه برگزار کند. البته این مسئله اشکالاتی هم دارد، اما بهینه است که ما این کار را راه بیندازیم، چون نفعش بیشتر است و باعث رونق فروش صنایع‌دستی می‌شود. البته نظارت وسیعی در تولید و فروش داریم، مدیران کل استان‌ها هم نقش کلیدی در این رابطه دارند.
ضرغامی همچنین به مدیرانش یادآور شد که باید برای نشان دادن اموری که انجام می‌دهید از فضای رسانه‌ای به ویژه فضای مجازی استفاده‌ کنید. از نظر این مسوول فرهنگی، فضای رسانه‌ای مسموم است و مدیران باید با اطلاع‌رسانی اموری که انجام می‌دهند، از آن به نفع خود استفاده کنند.
ضرغامی که پیش از این و در ابتدای کسب این سمت با واکنش غیرمعمول و تیره از سوی اهالی فرهنگ و هنر روبه‌رو بود، مردمی بودن را ضرورت اجتناب‌ناپذیر مدیریت عنوان کرد و ادامه داد: ارتباط مستقیم مدیران با مردم و پای درددل آنها نشستن بهترین .بازخورد برای در جریان قرار گرفتن نتیجه ماموریت‌ها است باید از مشکلات آن‌ها آگاه شوید.
وی همچنین تصمیم‌گیری شجاعانه و پیگیری مسائل را دیگر مولفه های اصلی یک‌ مدیر موفق عنوان کرد و افزود: اجتهاد مدیریتی پیش‌نیاز مدیریت جهادی است. مدیران کل استان‌ها باید شجاعت تصمیم‌گیری داشته باشند، پیگیری کنند و خسته نشوند. وقتی درد دل مردم را بشنوید، بسیاری از مشکلاتشان را خواهید فهمید.
وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: وزارتخانه ما باید موضع تهاجمی خود را پررنگ کند، هر چه قدر پاسخ‌گو هستیم، باید پرسشگر باشیم و سایر دستگاه‌ها را نیز پاسخ‌گو کنیم. نباید منفعلانه رفتار کنیم و علاوه بر پاسخ‌گویی، فرهنگ پاسخ‌گو کردن را هم ترویج کنیم.
چنان که این وزیر تاکید داشت، می‌دانیم که در حوزه معماری بعد از انقلاب تقریبا کاری که درخور اسم و رسم هنر ایران زمین باشد را انجام ندادیم و به قول ایشان معماری ما صفر است؛ «تمام سلسله‌های قبلی حکومت‌ها معماری روشن دارند. این جمع‌بندی صاحب‌نظران مختلف است. حتما مقصر هستیم و لذا از معاونت میراث‌فرهنگی تقاضا کردم معماری بناها، محوطه‌ها، بافت‌ها و بازارها را تقویت کنند. ما هستیم که باید ایده بدهیم. ما باید فریاد بزنیم بر سر کمیسیون‌هایی که مجوز می‌دهند بناهای مسئله‌دار ساخته شوند. مدیران ما در استان‌ها باید بر روی معماری حساس باشند و نامه رسمی بزنند و اشکالات معماری ساختمان‌ها را مطرح کنند. شما باید پرسشگر باشید».
ضرغامی اضافه کرد: اگر می‌خواهیم گردشگری رونق بگیرد، هر جا دیدیم محل مناسبی است و مشکل زمین ندارد، مجتمع گردشگری، پارک جنگلی، بوم‌گردی و هتل راه‌اندازی شود. اگر ما تشخیص دادیم این مراکز را راه‌اندازی کنیم، باید انجام شود. هر چه جلوتر می‌روم، ساختار پوسیده و فاسد را می‌بینم که جلوی این کارها را می‌گیرد، باید زیر میز زد.
این گفته‌های وزیر میراث فرهنگی، در عین حالی که موجب آرامش خیال از آزادی عمل دست کم عده‌ای از هنرمندان کشور است، ما را نگران می‌دارد که چنین فعالیت گسترده‌ای بدون تامل کافی و گذر از فیلترهای لازم، می‌تواند در سال‌ها یا نهایتا دهه‌های آینده مردم را در برابر عواقب زیست محیطی، اقتصاد منطقه، فرهنگ اجتماعی و حتی فرهنگ شخصی اهالی منطقه قرار دهد.
وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با بیان این که نگاه اداری به حوزه ماموریتی خانمان‌برانداز است، از مدیران خواست تا به کارهاشان به‌عنوان یک پروژه نگاه کنند، چراکه این نگاه موجب کنترل پروژه می‌شود که یک مقوله و حرف جدی علمی و مهندسی است؛ «حوزه کاری ما نیازمند ایده‌پردازی است، از نگاه کارمندی و اداری باید بیرون بیایید. تمام این حوزه عشق و علاقه است که باید در تمام زندگی‌تان جاری باشد و به طور مستمر با صاحبان ایده در ارتباط باشید و از آن‌ها نظرخواهی کنید».
این رویکرد گرچه بسیار منطقی و به‌جاست، اما چنان که لزومی برای مدیر یا حتی سرمایه گذار و رییس یک پروژه خاص ایجاد نکرده باشند، تجربه ما نشان می‌دهد هنوز در کار گروهی ضعف‌های بسیار داریم و نمی‌توانیم به نظرسنجی‌های مدیرانمان دل ببندیم. همچنین تعیین بوروکراسی مشخص و بدون تغییر برای تمامی پروژه‌ها و ایده‌ها جلوی نابرابری و کار حساب‌نشده را خواهد گرفت و در یک کلام باید گفت بیم از نگاه سلیقه‌ای می‎‌رود در این تصویر فردایی که ضرغامی برای حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری طراحی می‌کند.
ضرغامی به رفع مشکل قانونی صندوق توسعه صنایع‌ دستی و فرش دستباف و احیا و بهره‌برداری از بناهای تاریخی مبنی بر استفاده از منابع مالی اشاره کرد و راه حلی که ارایه کرد، راه‌اندازی کمپین در حوزه میراث‌ فرهنگی و ایجاد یک جریان مردمی و با کمک خیران می‌تواند موثر باشد. با توجه به مصوبه اخیر دولت می‌توان از کمک‌ خیران در راستای احیا و مرمت میراث‌فرهنگی استفاده کرد. در ابتدای یک جریان تحول اگر دل به همراهی خیرین ببندیم، خداوند به داد فرداهای این تحول و عواقبش برسد.
به هر حال امیدواریم که وزیر محترم میراث فرهنگی به اندازه گفته‌هایش در اخذ تصمیم جسور نباشد و تنها برای رشد شجاعت مدیران، از فاکتورهای لازم هر انتخاب و هر پروژه به سادگی نگذرند.