مائده مطهری زاده
امروز ۲۵ بهمن ماه است اما گویا بهار در یک عملیات غافلگیرکننده، رشته کار را از دستِ زمستان ربوده و بسرعت مشغولِ بیدار کردنِ درختان و رویاندنِ شکوفهها و گرم کردن زمین است و باید بگوییم که این اتفاق، اصلا اتفاق مبارکی نیست.
جالب است بدانید که ریشه واژه زمین از زمستان میآید و چون زیر پایِ آریاییان مهاجر فلات ایران یخ بسته بود به زیر پای خود «زمین» گفتند و واژه زمستان نیز به معنای سردستان است.
چند سالی است که الگوهای هواشناسی در جهان تغییر کرده است. جابجایی فصلها، تغییر الگوی مهاجرت گیاهان و حیوانات همه حکایت از تاثیرگذاری پدیده گرمایش زمین بر زندگی انسان دارند.
زمستان امسال نیز برخلاف تصور عمومی، سرمای چندانی در بر نداشت. البته این روند تازه نیست. چند سالی است که پدیده زمستانهای خشک با آب و هوای گرمتر از حد معمول در ایران اتفاق میافتد. این تغییرات آب و هوایی هم تنها مختص ایران یا خاورمیانه نیست. آب و هوای سراسر جهان دستخوش تغییراتی شده است. به عنوان مثال زمستانهای اروپا نیز طولانیتر شده است. تحقیقات مختلف نشان میدهند دلیل اصلی تمام این رویدادها پدیدهای به نام «گرمایش زمین» است. پدیدهای که از نیمه قرن بیستم سرعت گرفته و اکنون تاثیرات آن به طور بارز قابل مشاهده است.
پیش بینی میشود گرمایش زمین عواقب عجیب، طولانی مدت و در بسیاری موارد تخریب کنندهای برای زمین داشته باشد. اکنون در مازندران شاهدِ بهاری شدن هوا هستیم؛ اتفاقی که کشاورزان مازندرانی را عمیقا نگرانِ خشکسالی شدید سال آینده کرده است.
جریان هوای کم فشار عرضهای جنوبی از مدتی قبل انرژی دوچندان یافته و هوای پرفشار سرد عرضهای شمالی را تا نزدیکیهای مازندران عقب رانده است و بادهای خشک ناشی از آن بر پیکر زمینهای منطقه فرود میآید؛ زمینهایی که به خاطر کم آبی، رفته رفته چین و شکنهایش بیشتر پدیدار میشود.
به خاطر ملایمت دما و آسمان صاف که گاهی لکههایی از ابرهای پوششی در کرانههای دوردست آن نمایان میشود میتوان گفت که در میانه زمستان امسال؛ حال و هوای مازندران بی شباهت به فصل بهار نیست. در این میان فقط درختان برهنه و کوتاهی طول روزهاست که به بیننده یادآوری می کند فصل زمستان است.
در این پیوند هواشناسی مازندران پیشبینی کرد که آسمان این استان تا روز پنجشنبه صاف و آفتابی و با افزایش دما همراه باشد. طبق پیشبینی هواشناسی، شرایط جوی مازندران تا روز پنجشنبه پایدار و آسمان استان صاف و با افزایش دما همراه خواهد بود و این افزایش دما امروز و فردا محسوستر خواهد بود.
هواشناسی پیشبینی کرد که از شامگاه پنجشنبه با ورود سامانه جدید در ارتفاعات مناطق غربی مازندران شاهد بارش باران و برف خواهیم بود و روزهای جمعه و شنبه نیز علاوه بر بارندگی و وزش باد شدید، دمای هوا نیز روند کاهشی را در پیش خواهد گرفت ضمن اینکه شرایط جوی در ارتفاعات استان نیز مه آلود با بارش برف پیشبینی شده است. گرم شدن هوا در فصل زمستان تغییر عجیبی است که بیشتر مردم از خود علت آن را سوال میکنند که چرا هوا سرد نمیشود. دمای زمین در چند دهه گذشته افزایش یافته و به این روند افزایشی دما، اصطلاحاً «تغییرات اقلیمی» گفته میشود، زیرا این کلمه علاوه بر افزایش دما، به تاثیر آن روی اقلیم نیز اشاره میکند. تغییرات اقلیمی، مهمترین علت تغییر در الگوهای آب و هوایی در سراسر کره زمین میباشد.
در شرایط عادی و طبیعی، دمای زمین در طول یک دهه یا سال تغییر میکند که دلیل آن چرخه طبیعی زمین است. اما به جز این تغییر دمایی که به شکل طبیعی رخ میدهد، فعالیتهای مخرب انسانی مهمترین دلیل تغییرات اقلیمی است که اکنون با آن مواجه هستیم. اما در حال حاضر فعالیتهای بشر سبب تولید گازهای گلخانهای شدهاند که عمر طولانی دارند و با افزایش دما نیز از بین نمیروند و جو زمین را از حالت طبیعی خود خارج میکنند. در نتیجه این اختلالات، دمای زمین روز به روز افزایش مییابد.
تغییرات آب و هوایی سریعی که اکنون شاهد آن هستیم ناشی از استفاده انسان از نفت، گاز و زغال سنگ برای خانهها، کارخانهها و حمل و نقل است. وقتی این سوختهای فسیلی میسوزند، گازهای گلخانهای آزاد میکنند، عمدتاً دی اکسید کربن. این گازها گرمای خورشید را به دام میاندازند و باعث افزایش دمای سیاره زمین میشوند. اکنون جهان حدود ۱.۲ درجه سانتیگراد گرمتر از قرن نوزدهم است و مقدار دی اکسید کربن در جو ۵۰٪ افزایش یافته است. جوزف ورن استاد زمین شناسی و علوم محیط زیست در دانشگاه پیتسبورگ طی گزارشی در این باره میگوید: میتوان به طور واقعی آنچه را اتفاق میافتد، دید. یخهای دو قطب زمین درحال ذوب شدن هستند. دریاچههای سراسر دنیا آرام آرام در حال تبخیر هستند و حتی در برخی موارد روند تبخیرشان بسیار سریع تر از محیط اطراف است. الگوهای مهاجرتی حیوانات تغییر کرده و گیاهان نیز زمان فعالیت خود را تغییر دادهاند. مثلا درختان در بهار زودتر شکوفه میدهند و برگهایشان در پاییز دیرتر میریزد.
به دنبال افزایش انتشار گازهای گلخانهای و تشدیدِ اثر «النینو» بر دمای هوای زمستانی، کارشناسان پیشبینی میکنند که رکوردشکنی گرما در زمین، سال آینده هم ادامه خواهد داشت. در حالی که گرما با رکوردهای بیسابقه در سال ۲۰۲۳ (سال جاری میلادی که رو به پایان است)، تقریبا کل سیاره زمین را تحت تاثیر قرار داد، کارشناسان مطالعات جوی و زیست محیطی میگویند که به احتمال زیاد همین روند در سال ۲۰۲۴ ادامه مییابد و افزایش دما سال آینده هم رکوردهای جدید میزند.
به دنبال افزایش انتشار گازهای گلخانهای ناشی از مصرف سوختهای فسیلی و اوج اثر النینو بر دمای هوا در فصل زمستان، پیشبینی میشود که جهان زمستان گرمتری را تجربه کند و سال ۲۰۲۴ ممکن است از نظر میانگین دمای جهانی گرمتر از امسال باشد.
میانگین دمای هوای جهانی در دوره ژانویه تا اکتبر در سال جاری ۱.۴۳ درجه از میانگین دوره پیشصنعتی (۱۸۵۰-۱۹۰۰) فراتر رفت و گفته میشود که سال ۲۰۲۳ گرمترین سال ثبت شده است. در حالی که ژوئیه ۲۰۲۳ به عنوان گرمترین ماه ثبت شد، دمای هوای در دوره ماههای اوت تا نوامبر ۲۰۲۳ همچنان به رکورد شکنی ادامه داد. «کارلو بونتمپو»، مدیر اداره تغییرات آب و هوایی کوپرنیک اتحادیه اروپا در این رابطه گفت: سال ۲۰۲۳ از نظر میانگین دمای جهانی سالی «بیسابقه» بود. ما در موقعیتی کاملا ناشناخته هستیم. دمای آب اقیانوسها در بالاترین حد خود قرار دارد و از زمان شروع ثبت رکوردها در دهه ۱۹۴۰ تاکنون چنین چیزی را ندیدهایم.
بونتمپو با بیان اینکه احتمالا هزاران سال است که چنین گرمایی را ندیدهایم، افزود: این دنیای جدیدی است و در این دنیای جدید میتوان انتظار اتفاقات و پدیدههای بسیار متفاوتی از آنچه قبلا دیدهایم را داشت. ثبت دمای سطح اقیانوس و اتمسفر، امواج گرمای شدید، خشکسالیهای شدید و آتشسوزی های شدید جنگلها با تغییرات اقلیمی مرتبط است. فکر میکنم سال ۲۰۲۳ به ما نشان داده است که تغییرات آب و هوایی دقیقا در حال حاضر اتفاق میافتد.
او با بیان اینکه افزایش دمای زمین در سال جاری مربوط به النینو و همچنین تغییرات اقلیمی است، ادامه داد: هنوز خیلی زود است که بگوییم دقیقا در تابستان ۲۰۲۴ چه اتفاقی خواهد افتاد اما مشاهداتی وجود دارد که میتوانیم بر اساس آنچه در گذشته دیدهایم انجام دهیم. قبل از همه میدانیم که النینو در زمستان به اوج خود میرسد و تاثیر آن در بهار شروع به کاهش میکند. میانگین دمای جهانی نیز در سال بعد از النینو به حداکثر خود میرسد. مدیر اداره تغییرات آب و هوایی کوپرنیک اتحادیه اروپا همچنین خاطرنشان کرد: تاثیر النینو بر دما در اقیانوس آرام به حداکثر خود رسید و شروع به کاهش کرد. دماهای ناشی از النینو در اقیانوس آرام حدود یک ماه دیگر به اوج خود خواهند رسید و سپس شروع به کاهش خواهد کرد. مدل سازی ما نشان میدهد که اثر النینو تا پایان بهار در حد میانه باقی خواهد ماند و از این نظر، سال ۲۰۲۴ سال دیگری خواهد بود که در آن دما، رکوردها را خواهد شکست. وی افزود: افزایش امواج گرما ناشی از تغییرات آب و هوایی همچنان خطر بزرگی برای مناطق خشکی در سال آینده خواهد بود. از سخنانِ صاحبنظران و کارشناسان این چنین برمیآید که سالهای بسیار سختی را پیش رو داریم که اگر برای آن برنامه ریزی درست و دقیقی نداشته باشیم، آسیبهای گرمایش زمین خیلی زودتر و بیشتر بر ما عارض خواهد شد
