سرویس اجتماعی
یک روایت کمتر شنیده شده وجود دارد در مورد سابقه و قدمتِ کشت زعفران در مازندران. این روایت معتقد است که مازندران در سالهای بسیار دور، حتی قبل از آنکه کشت زعفران در خراسان رونق گیرد، در برخی مناطق نظیر همین هزار جریب بهشهر کشت میشده است، اما بعدها به دلایلی نامشخص، کشت زعفران در مازندران متوقف شد.
مناطق کوهستانی بخش یانه سر هزارجریب شهرستان بهشهر به دلیل دارا بودن شرایط مساعد اقلیمی و آب و هوایی برای کشت زعفران از یک هکتار سال۱۳۹۲ اکنون پس از یک دهه به ۴۰ هکتار افزایش یافته است.
تجربه نخستین کشت زعفران در شرق مازندران به اوایل دهه ۹۰ برمیگردد، یعنی چند تن از کشاورزان منطقه یانه سر با خرید پیاز زعفران از خراسان، اقدام به کشت در اراضی خود کرده اند و از آن جایی که درآمد قابل توجهی از فروش این طلای سرخ بدست آمد، هر ساله به تعداد کشاورزان زعفران کار اضافه شد. زعفران گیاهی است که در نیمه گرمسیری و در نقاطی که زمستانهای ملایم و تابستانهای گرم و خشک دارد به خوبی میروید، شرایطی که به دلیل تغییرات اقلیمی و آب و هوایی در منطقه یانسر بهشهر حاکم شد، یعنی حداکثر دما برای رشد زعفران بین ۳۵ تا ۴۰ درجه سانتیگراد و در ارتفاع بین یکهزارو ۳۰۰ تا ۲هزارو ۳۰۰ متر از سطح دریا عملکرد خوبی دارد. طبق آمار رسمی از دادههای هواشناسی، دمای هوای استان مازندران از یک دهه گذشته در بیشتر ماههای سال به طور متوسط یک تا ۲ درجه سانتیگراد افزایش یافته است، به عنوان نمونه میانگین دمای هوای مرداد ماه ۱۴۰۲ استان ۲۳.۲ درجه سلسیوس بود که این دما نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۲۱.۹ سلسیوس بوده ۲.۱ درجه افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۲۲.۹درجه سلسیوس بوده، سه دهم درجه سلسیوس افزایش داشته است.
مدیر جهاد کشاورزی بهشهر از آغاز برداشت طلای سرخ از مزارع هزار جریب این شهرستان خبر داد و گفت: سطح زیر کشت زعفران این منطقه به حدود ۴۰ هکتار رسیده است. غلامرضا قنبری پیشبینی کرد که از هر هکتار حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلوگرم گل تر زعفران تولید و از این میزان پنج تا هفت کیلوگرم زعفران خشک بدست آید. وی بیان داشت: زمان برداشت زعفران اواخر مهر تا اوایل آذر است و همچنین برداشت آن صبح زود تا قبل از طلوع آفتاب انجام میگیرد. اینکه در مناطق کوهستانی مازندران توسعه کشت زعفران عملیاتی شود در واقع نشان دهنده تغییرات اقلیمی است، بنابراین تعیین الگوی بهینه و مناسب کشت با توجه به شرایط اقلیمی، تنوع آب و هوایی و حاصلخیزی خاک مازندران ضروری است. بر اساس داده های آماری هواشناسی و همچنین اظهار نظر کارشناسان کشاورزی، تغییرات اقلیمی سال های اخیر بر هر سه منطقه آب و هوایی مازندران اثرگذاری کرده و بیشترین تبعات منفی را هم برای گونه های کشاورزی و دیگر گیاهان به عنوان داشته های اصلی استان مازندران به همراه داشته است. تغییرات اقلیمی سال های اخیر بویژه افزایش دما و کم بارشی سبب شده تا گونه های مختلف کشاورزی برای برخورداری از دمای متعادل و مورد نیاز برای رشد و نمو دستکم تا یکصد متر به سمت ارتفاعات کوچ کنند.
طلای سرخ، طلای پرطرفدار
کِشت زعفران، کِشتی است که طرفداران بسیار زیادی دارد و افراد بسیاری در شهرها و مناطق مختلف دوست دار کشت زعفران هستند. کشت زعفران در اکثر مناطق کشورمان ایران کشت میشود اما در برخی از مناطق مانند شمال کشور که میزان رطوبت در شهرهای آن بالا است کشت زعفران به روش خاکی امکان پذیر نیست. آب و هوای مورد نیاز برای کشت زعفران، آب و هوای معتدل و رو به سرد است یعنی هرچه هوا سردتر باشد زعفران بهتر رشد میکند اما یک دلیلی که زعفران در شمال کشور رشد خوبی ندارد رطوبت هوا و خاک است که در ادامه به طور کامل توضیح داده میشود. همان طور که همه ما میدانیم، شمال کشور دارای آب و هوای مرطوبت و شرجی است و در فصل تابستان هم در برخی از شهرهای شمالی، بارش باران اتفاق میافتد و خاک را رطوبت دار میکند و در فصل تابستان هم رطوبت و باران باعث از بین رفتن و خرابی پیازهای زعفران میشود. به همین دلیل است که در شهرهایی که در فصل تابستان بارش باران اتفاق می افتد نمیتوان کشت زعفران به روش خاکی را انجام داد. اما روشهایی مانند کشت زعفران در منزل و کشت زعفران به روش گلخانهای وجود دارد که در شمال کشور هم میتوان کشت زعفران را انجام داد.
همان طور که گفته شد، افرادی که در شمال کشور هستند و به کشت زعفران علاقه دارند اما شرایط آب و هوایی منطقه آنها مناسب کشت زعفران نبوده میتوانند کشت زعفران گلخانهای را انجام دهند و از طریق آن به درآمد مناسبی برسند.
با برداشتن محدودیتها، کشت طلای سرخ در مزارع بالادست و ییلاقات مازندران روبه گسترش است. کشت زعفران در مازندران پیشینهای حدود یک دههای دارد و تا قبل از آن به دلایلی از زعفران کاری در استان جلوگیری میشد تا آنکه طلای سرخ از اوایل دهه ۹۰ در دشت زارهای استان روییدن گرفت. اولین برداشت آزمایشی طلای سرخ از مزرعه در روستای اندرات و پینه نو بهشهر به میزان نیم تن انجام شد و این رقم طی ۱۰ سال به ۲۰۰ تن رسیده است.
لزوم برندسازی
در حال حاضر در مناطقی ازجمله ارتفاع دو هزار و ۶۰۰ متری از دریا در حوالی بخش بلده، بهشهر، نکا و غیره کشت زعفران رواج دارد و یزدانی بانوی نوری که سالها در زمینه کشت زعفران فعالیت میکند، در این رابطه میگوید: در ۵۰۰ مترمربع فضای گلخانهای ۶۵ هزار پیاز زعفران کاشت شد که ۱۷ کیلوگرم گل زعفران تولید کردیم. یزدانی با اشاره به درآمدزا بودن کشت طلای سرخ بر لزوم حمایت از توسعه و تولید کشت زعفران تأکید کرد و ایجاد صنایع فرآوری و تبدیلی را ضروری دانست و همچنین تقویت برندسازی و بستهبندی برای عرضه و فروش محصولات زعفران را در حمایت از کشاورزان امری مهم خواند. یزدانی که در زمینه تولید گیاهان دارویی نیز فعالیت میکند، یادآور شد: با کشت زعفران برای هشت نفر ایجاد شغل شده است. در حال حاضر در استان مازندران بیش از ۶۰ بهرهبردار درکشت زعفران فعالیت میکنند و بیش از ۴۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان به زیر کشت زعفران رفته است. تولیدکننده دیگر که بهصورت گلخانهای به کشت زعفران در مازندران میپردازد، با بیان اینکه در همهجا کشت زعفران بهصورت هواکش انجام میشود، از انجام تحقیقات تازه برای تولید زعفران خبر داد. میرزایی با بیان اینکه محصول زعفران علاوه بر ارزش دارویی بهصورت ادویه نیز قابلاستفاده است، گل، پرچم، گرده را ازجمله محصولات فرعی زعفران بیان کرد و گفت: در حال حاضر ۹۰ درصد تولید زعفران جهان در کشور تولید میشود.
تاریخچه زعفران
تاریخچه زعفران و بهره گرفتن از آن به دست انسان قدمتی بیش از ۳۵۰۰ سال دارد. بهطورکلی قدمت و تاریخچه تولید زعفران را میتوان حدود ۳ هزار سال دانست. اولین کشت زعفران هم در ایران و در دوره ساسانیان رواج پیدا کرده است. البته بعضی منابع تاریخی از قدمت ۵ هزار ساله زعفران در ایران نام میبرند. چرا که در یک کتاب گیاهشناسی متعلق به دوران آشوریان، از گل زعفران نوشته شده است. زعفران ادویهای است که از کلاله خشک شده گل زعفران به دست میآید و در طول تاریخ در میان گرانترین مواد جهان بودهاست و به عنوان ادویه، رنگ، عطر و دارو مورد استفاده قرار میگیرد. ریشه و تبار زعفران بومی آسیای جنوب غربی است و بعد از آن برای نخستین بار در یونان کشت شد. در حال حاضر ایران بزرگترین تولیدکننده زعفران در جهان بهشمار میآید و در سال ۲۰۰۸ نزدیک به نه دهم زعفران دنیا در ایران تولید میشود. گونه وحشی گل زعفران احتمالاً زعفران کارترایتیانوس بوده، که ریشه آن به کرت یا آسیای مرکزی بازمیگردد؛ توماسی و پالاسی سایر منابع ممکناند. اکنون گل زعفران یک جاندار پلی پلوئیدی است که خودناسازگار و دارای گامتهای عقیم نر است؛ این گیاه دارای میوز نابهجاست و در نتیجه در تولید مثل مستقل ناتوان است. اگر زعفران گونه جهش یافته کارترایتیانوس باشد، احتمالاً در اواخر عصر برنز در کرت ظهور یافتهاست. احتمالاً بشر با انتخاب کارترایتیانوسهای دارای کلاله بلندتر، آنها را اصلاح نژاد کردهاست. زعفران حاصل در منبع گیاهشناسی آشوری متعلق به قرن ۷ام قبل از میلاد، به نوشته آشور بانیپال بازمیگردد و از آن به بعد به طول ۴ هزاره، مورد تجارت و استفاده قرار گرفته و در درمان نود نوع بیماری به کار رفتهاست. کلون زعفران به آرامی در بیشتر مکانهای اوراسیا گسترش یافت و بعدها به بخشهایی از آفریقای شمالی، آمریکای شمالی و اقیانوسیه رسید. امروز رنگدانههای زعفرانی در نقاشیهای پیشاتاریخی یافت میشود که ۵۰ هزار سال قبل در غارهای عراق کنونی، و شمال غرب امپراتوری ایران ایجاد شدهاند و جانوران را به تصویر میکشند. سومریان در داروها و معجون جادویی از زعفران به عنوان ماده اصلی استفاده میکردند. سومریان زعفران را کشت نمیکردند. آنها زعفران را از میان گلهای وحشی جمعآوری مینمودند و معتقد بودند که نیروی الهی به تنهایی قادر به تأمین ویژگی دارویی زعفران میباشد. چنین شواهدی نشان میدهند که تا قبل از کشت زعفران در کاخ مینوآن کرت، که در هزاره دوم قبل از میلاد به اوج رسید، تجارت راه دور زعفران رواج داشت. ۳۰۰۰ سال قبل، در تنخ عبری، زعفران به عنوان ادویه خوشبو مورد تمجید قرار گرفتهاست. در ایران باستان، در قرن ۱۰ام قبل از میلاد، در شهرهای دربند (روسیه) و اصفهان، زعفران کشت میشد. رشتههای زعفران ایرانی با فرشهای سلطنتی و کفن مردگان آمیخته شدهاست. در ایران باستان نمازگزاران از زعفران به عنوان پیشکش برای خدا و به عنوان رنگ زرد درخشان، عطر، و دارو استفاده میکردند. بنابرین، رشتههای زعفران در سراسر خوابگاه پخش و برای درمان سودا، با چای داغ مخلوط میشد. در حقیقت، بیگانگان مظنون بودند که استفاده ایرانیان از رشتههای زعفران در چای و غذا، جنبه اعتیادآوری و تحریک جنسی دارد. این ترسها افزایش یافت و سبب شد که گردشگران و مسافران از مصرف غذاهای دارای زعفران در ایران پرهیز کنند. به علاوه، از محلول آبی حاصل از زعفران ایرانی با گیاه صندل، برای شستوشوی بدن بعد از کار سخت و در زیر آفتاب سوزان ایرانی استفاده میشد. بعدها، زعفران ایرانی بهطور گسترده توسط اسکندر و ارتشش مورد استفاده قرار گرفت. آنها زعفران را با چای مخلوط میکردند و برنج زعفرانی میخوردند. اسکندر، شخصاً، پیروی کوروش بزرگ، از زعفران برای استحمام استفاده میکرد. او همانند کوروش معتقد بود که زعفران زخمها را درمان میکند، و با نتیجه گرفتن از این روش، ایمانش به زعفران افزایش یافت. او حتی استحمام زعفرانی را به مردان خود نیز پیشنهاد کرد. سربازان یونانی، با مشاهده فایدههای درمانی زعفران، پس از بازگشت به مقدونیه، به استفاده از آن ادامه دادند.کشت زعفران به ترکیه امروزی نیز رسیده بود، آنها بهطور متمرکز، زعفران را در شمال شهر سافرانبولو کشت میکردند؛ این مکان اکنون نیز به خاطر فستیوالهای سالانه کشت زعفران مشهور است. برخی معتقدند زعفران، معرب واژه فارسی «زرپران» به شکل زر+پر+ان و به معنای «دارای گلهای زرد» میباشد
