سرویس اجتماعی

برنج، به عنوان یک محصول بسیار آب‌بر شناخته می‌شود. محصولی که کشتِ آن در این اوضاعِ تنشِ آبی و خشکسالی ِمزمن، به راحتی می‌تواند به تشدیدِ قحطی آب دامن بزند.

اما دانشمندانِ جهان چند سالی است که برای کاهشِ مصرفِ آب در کشت برنج، روش خشکه‌کاری را ابداع کرده‌اند.

روشی که در عینِ مدیریت مصرف آب می‌تواند به افزایشِ سطحِ زیر کشت بینجامد.

شاید جالب باشد بدانید در جنوب آسیا برنج در سطحِ ۶۰ میلیون هکتار از اراضی زراعی کشت می‌شود.

افزایش دستمزد نیروی کار، کمبود آب و طبیعتِ آب‌دوستِ برنج باعث می‌شود برای افزایش بهره وری روش‌های جایگزینی برای کاشت برنج به وجود آید.

کاشت مستقیم دانه یکی از این روش‌هاست.

کاشت مستقیم دانه (DSR) تنها گزینه مناسب برای کاهش جریان آب است.

DSR به معنای پایه گذاری فرایندی است که در آن محصول برنج از طریق کاشت مستقیم دانه در زمین به دست می آید، نه از طریق نشا زدن.

کاشت مستقیم برنج به دو صورت انجام می‌شود:

خشکه کاری

کاشت تر

– خشکه کاری چیست؟

خشکه کاری یکی از روش‌های کاشت مستقیم برنج است که از طریق کاشت بذر در عمق ۲ الی ۳ سانتیمتری در بستر خاکی مناسب انجام می‌شود.

خشکه کاری در مقایسه با روش کاشت سنتی مقرون به صرفه تر است.

روش‌های خشکه کاری:

۱٫ دانه برنج بعد از آماده سازی خاک، به صورت پراکنده کاشته می‌شود.

۲٫ در زمینی که به خوبی شخم زده و آماده شده است برنج کاشت

می‌شود.

۳٫ زمین کاشت برنج را به صورت ردیف‌هایی آماده می‌کنند یا با استفاده از دستگاه‌هایی همراه با آماده سازی زمین، دانه برنج را نیز می‌کارند.

مزایای خشکه کاری برنج:

۱٫ مصرف آب کمتر:

در روش رایج و اصلی کاشت برنج، حجم زیادی از آب برای آبیاری گودال‌های برنج مصرف می‌شود که باعث از بین رفتن شریان‌های آبی و نابودی خاک می‌شود.

از آنجایی که منابع زمینی و زیرزمینی آب روز به روز در حال کاهش هستند و اصول استاندارد سوددهی در روش غرقابی در حال افول است، رویکرد کشاورزان در حال تغییر به کاشت مستقیم می‌باشد.

۲. محصول بیشتر:

تکنیک کاشت مستقیم در صورتی که به خوبی مدیریت شود، می‌تواند به میزان کاشت غرقابی و حتی بیشتر، محصول دهد.

محصول بیشتر عمدتا به علت تعداد شاخه‌های بیشتر، وزن بیشتر دانه و میزان کمتر شاخه‌های پوچ است.

۳٫ نیروی کار کمتر:

در قیاس با روش قدیمی، کاشت مستقیم نیروی کار خیلی کمتری نیاز دارد.

با توجه به مراحل مختلفی که کاشت برنج به روش سنتی دارد، افراد بیشتری برای رسیدگی مورد نیاز است.

۴٫ کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای:

کشاورزی باعث انتشار دی اکسید کربن (CO2)، متان (CH4) و اکسید نیتروژن (N2O) می‌شود که این سه گاز گلخانه‌ای در گرمایش کره زمین نقش دارند.

سهم کشاورزی در کل میزان انتشار N2O ، CH4 و CO2 به ترتیب ۶۰ ، ۳۹ و ۱ درصد است که سیستم‌های کشت برنج در آن نقش عمده‌ای دارند.

سیستم‌های تولید برنج پتانسیل گرمایش کره زمین را از طریق متان تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما اثرات N2O و CO2 نیز در بعضی از سیستم‌ها می‌تواند مهم باشد.

کشت غرقابی منبع اصلی متان است. با توجه به اینکه خاک به مدت زیادی غرق آب است، تنفس بی هوازی رخ می‌دهد و متان تولید می‌شود، که ۱۰ الی ۲۰ درصد از میزان سالیانه انتشار را به خود اختصاص می‌دهد.

۵٫ تاثیرات مثبت بر میزان رشد دانه:

کاشت مستقیم به بهبود ساختار خاک کمک کرده و محیطی را برای رشد موفق محصولات زراعی فراهم می‌کند.

حالا چند سالی است که با توجه به مزیت‌های عمده خشکه‌کاری به ویژه کاهشِ قابل ملاحظه مصرف آب به نسبتِ روش‌ِ کشتِ غرقابی برنج، این شیوه به کمکِ شالیکاران زحمتکش مازنی خصوصا در دشت‌های شرقی مازندران آمده است.

با توجه به محدودیت منابع آبی در شرق استان مازندران، ترویج شیوه‌هایی از کشت و آبیاری که میزان مصرف آب را کاهش دهد، بسیار ارزشمند بوده و کشت مستقیم برنج به روش خشکه کاری یکی از این روش‌ها است.

خشکه کاری شالی با روش بذرپاشی به جای کشت سنتی – غرقابی راهکاری برای مقابله باکم آبی است که یعنی کشت شالی به شیوه بذرپاشی (مانند غلات) است.

شیوه کشت کنونی شالی در مناطق شمالی مازندران، گیلان و بخشی از گلستان به روش سنتی – غرقابی است یعنی در هر هکتار به روش سنتی بین ۱۲ تا ۱۵ هزار مترمکعب و در برخی از مناطق استان تا ۱۸ هزار مترمکعب آب نیاز دارد.

در روش سنتی ابتدا بذر شالی در خزانه کشت و بعد از حدود یک ماه در زمین غرقابی نشاء می‌شود، اما در شیوه خشکه کاری بذر شالی در زمین اصلی که شخم زده شده همچون بذر دیگر محصولات پاشیده و کشت می‌شود.

کم بارشی و تحت الشعاع قرار گرفتن برنجکاری شرق مازندران پیش از این با هشدار مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان‌های ساری، نکا، بهشهر و گلوگاه قرار گرفت، چراکه طبق آمار رسمی هواشناسی علاوه بر کاهش شدید ذخیره آب پشت سدهای شهید رجایی ساری و گلورد نکا، کمترین بارش‌ها در سال آبی جاری نسبت به سال گذشته در این مناطق به ثبترسیده است.

بر اساس آمار رسمی جهاد کشاورزی، سهم شرق مازندران از ۲۱۵ هزار هکتار اراضی شالیزاری مازندران، حدود ۵۰ هزار هکتار شالیزاری است که نیمی از آن یعنی ۲۴ هزار هکتار متعلق به شهرستان‌های ساری و میاندورود است، ۱۲هزار و ۵۰۰ هکتار در شهرستان بهشهر واقع است، ۱۰ هزار هکتار را کشاورزان نکایی در اختیار دارند و سهم شالیکاران گلوگاهی هم ۲هزار و ۵۰۰ هکتار است.

بنابر این گزارش شالیکاران این منطقه در راستای مقابله با کم‌آبی و مدیریت مصرف آب در اراضی کشاورزی و همچنین سازگاری با شرایط خشکی و بحران کمبود آب، تاکنون خشکه کاری برنج در حدود ۵۰ هکتار از اراضی شالیزاری این منطقه را انجام داده که این روند همچنان ادامه دارد.

کارشناسان برنجکاری، کاهش مصرف انرژی و حفظ سلامت کشاورزان، کاهش ۴۰ درصدی هزینه کارگری، مصرف بذر، آماده سازی زمین، حفظ خاک، یکنواختی در سبز شدن مزرعه و رسیدن یکنواخت محصول و امکان استفاده آسان‌تر از کمباین برای برداشت، جلوگیری از هدر رفتن کود و افزایش اکسیژن خاک را از مزایای کشت خشکه کاری شالی بر می‌شمارند.

مدیریت کشت در روش خشکه کاری برنج ضروری است

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات برنج کشور با اظهار اینکه در روش کشت خشکه کاری شالی مدیریت تغذیه گیاه، کنترل علف‌های هرز و زمان کشت بسیار مهم است، گفت: آبیاری غرقابی، تناوبی، قطره‌ای و بارانی در کشت برنج نیاز به مدیریت‌های مختلف است که در هر یک از این روش‌ها بر مقدار مصرف آب، هزینه تولید و عملکرد تولید اثرگذاری خاصی دارد.

دکتر مرتضی نصیری خشکه کاری شالی به روش قطره‌ای را بسیار مناسب توصیف کرد و توضیح داد: کنترل علف‌های هرز و تغذیه گیاه از طریق کودهای شیمیایی در این روش به مراتب کم هزینه‌تر و موفق‌تر نسبت به روش بارانی و یا غرقابی تناوبی است.

وی با توضیح اینکه در روش خشکه کاری بارانی کنترل علف‌های هرز بسیار سخت و هزینه بر است، گفت: البته هزینه آماده سازی زمین و استفاده از کمباین برای برداشت در این روش بسیار کم هزینه و آسان‌تر از کشت غرقابی برنج است.

وی گفت: بررسی‌ها نشان داده است که به لحاظ کیفیت شیمیایی یعنی قد کشیدن، عطر و طعم و پخت برنج بین روش کشت خشکه کاری و غرقابی تفاوتی به وجود نمی‌آید اما به لحاظ کیفیت فیزیکی دانه برنج (رنگ و درصد شکستگی) در روش خشکه کاری پایین‌تر از روش غرقابی است.

مدیر جهاد کشاورزی گلوگاه گفت: تاکنون ۱۰ هکتار شالیزار این شهرستان به روش خشکه کاری برنج کشت شد که در مقایسه با سال گذشته، این سطح چهار برابر شد.