برنج در مازندران فراتر از یک محصول کشاورزی، بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اقتصادی این استان است؛ محصولی که زندگی و معیشت هزاران خانوار با کشت و تولید آن پیوند خورده است. با وجود ظرفیت قابل توجه مازندران در تولید برنج، بررسی زنجیره تأمین این محصول نشان می‌دهد هزینه‌های تولید، فرآوری، اختلاف قیمت در مراحل عرضه، واردات و نبود شفافیت کافی در بازار همچنان از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی شالیکاران و مصرف‌کنندگان است.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان جهاد کشاورزی مازندران، سطح اراضی شالیزاری استان در سال زراعی ۱۴۰۵ بیش از ۲۲۸ هزار هکتار بوده است.
اسدالله تیموری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران، از تولید بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار تن شلتوک در استان خبر داد؛ رقمی که با احتساب کشت اول، نشاکاری مجدد و کشت راتون به دست آمده است.
به گفته وی، پیش‌بینی می‌شود تولید برنج سفید مازندران از یک میلیون و ۱۰۰ هزار تن فراتر برود؛ ظرفیتی که جایگاه استان را در تأمین برنج مورد نیاز کشور نشان می‌دهد. بخش قابل توجهی از فعالیت‌های کشاورزی مازندران به کشت برنج اختصاص دارد و درآمد حاصل از این محصول نیز سهم مهمی در معیشت خانوارهای روستایی ایفا می‌کند.
از سوی دیگر، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی در شهریور امسال، تولید برنج کشور را حدود ۲ تا ۲.۲ میلیون تن پیش‌بینی کرد و از افزایش ۱۶ درصدی تولید نسبت به سال قبل خبر داد. افزایش تولید داخلی می‌تواند به تقویت امنیت غذایی کمک کند، اما تداوم آن به مدیریت منابع، کنترل هزینه‌های تولید و حفظ انگیزه کشاورزان وابسته است.
تولید برنج از آماده‌سازی زمین و شخم و شیار آغاز می‌شود و با تهیه بذر و نشا، کوددهی، مبارزه با آفات و علف‌های هرز، آبیاری، نشاکاری و برداشت ادامه پیدا می‌کند. هر یک از این مراحل هزینه‌هایی را به کشاورز تحمیل می‌کند که بخشی از آن مربوط به نهاده‌های کشاورزی و بخش دیگر به نیروی انسانی و خدمات مکانیزاسیون اختصاص دارد. افزایش هزینه دستمزد کارگران، خدمات ماشین‌آلات و نهاده‌های مورد نیاز، محاسبه قیمت تمام‌شده برنج را به یکی از مسائل مهم شالیکاران تبدیل کرده است. در این میان، قیمت فروش محصول در زمان برداشت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پایین بودن نرخ خرید می‌تواند درآمد حاصل از چند ماه تلاش و هزینه‌کرد کشاورز را تحت تأثیر قرار دهد. نکته قابل توجه آن است که افزایش میزان برداشت الزاماً به معنای افزایش متناسب درآمد کشاورز نیست. چنانچه هزینه‌های تولید با سرعت بیشتری نسبت به قیمت فروش افزایش یابد، رشد تولید نیز لزوماً به بهبود وضعیت اقتصادی شالیکار منجر نخواهد شد. پس از برداشت، شلتوک برای تبدیل به برنج سفید به واحدهای شالیکوبی منتقل می‌شود. این مرحله علاوه بر هزینه خدمات، از نظر میزان بازدهی و کیفیت محصول نیز اهمیت دارد و بر مقدار برنج سفید دریافتی کشاورز اثر می‌گذارد.
بر اساس نرخ‌نامه ابلاغی سال ۱۴۰۵ در مازندران، هزینه تبدیل هر تن شلتوک به برنج سفید با احتساب بازدهی ۵۵ درصد، ۱۲ میلیون و ۹۴۵ هزار تومان تعیین شده است. همچنین نرخ تبدیل هر تن شالی ۸ میلیون و ۳۵۰ هزار تومان اعلام شده و هزینه‌هایی مانند انبارداری، کارگری و خدمات جانبی در این تعرفه محاسبه نشده است.
بر این اساس، هزینه فرآوری یکی از اجزای قیمت تمام‌شده برنج به شمار می‌رود و در بررسی اختلاف قیمت محصول در مراحل مختلف بازار باید مورد توجه قرار گیرد.
میزان افت و شکستگی محصول، کیفیت فرآوری، نحوه درجه‌بندی و شفافیت در وزن‌کشی نیز از دیگر عوامل اثرگذار در این مرحله است؛ عواملی که می‌توانند بر میزان برنج سفید دریافتی و در نهایت درآمد کشاورز تأثیر بگذارند. یکی از موضوعات مهم در بازار برنج، اختلاف قیمت محصول در مرحله عرضه عمده با نرخ فروش آن به مصرف‌کننده نهایی است؛ مسئله‌ای که همواره پرسش‌هایی درباره سهم واسطه‌ها و هزینه‌های توزیع ایجاد می‌کند.
حسین آملی، یکی از کشاورزان مازندرانی اظهار کرد: بررسی قیمت‌های اعلام‌شده در آبان امسال در یکی از فهرست‌های فروش برنج ایرانی نشان می‌دهد هر کیلوگرم برنج صدری هاشمی ممتاز در فروش عمده بالای یک تن حدود ۴۶۵ هزار تومان و در فروش جزئی حدود ۵۶۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است. وی افزود: قیمت عمده هر کیلوگرم برنج طارم هاشمی کشت دوم در همان فهرست حدود ۴۲۵ هزار تومان و قیمت خرده‌فروشی آن حدود ۵۵۵ هزار تومان اعلام شده است.
آملی با اشاره به اینکه اختلاف قیمت در دو سطح عرضه را نمی‌توان به‌طور مستقیم سود خالص واسطه‌ها دانست، گفت: هزینه‌هایی مانند سورت و بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نگهداری، افت محصول، مالیات و سایر هزینه‌های تجاری نیز در مسیر عرضه برنج وجود دارد. با این حال، نبود اطلاعات شفاف و یکپارچه درباره قیمت خرید محصول از کشاورز، هزینه فرآوری، نرخ معاملات عمده و قیمت فروش نهایی، ارزیابی دقیق سهم هر حلقه از ارزش اقتصادی برنج را دشوار کرده است.
در چنین شرایطی، مصرف‌کننده به دنبال اطلاع از دلایل افزایش قیمت برنج ایرانی است و کشاورز نیز انتظار دارد متناسب با زحمت و هزینه‌ای که برای تولید محصول متحمل شده، سهم مناسبی از ارزش نهایی آن دریافت کند. پاسخ به این دو مطالبه، مستلزم شفافیت در تمام مراحل زنجیره تأمین و توزیع است. شناسایی دقیق میزان تولید، موجودی انبارها و نحوه عرضه محصول از دیگر موضوعات مهم در مدیریت بازار برنج است. در همین راستا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران از پیگیری نصب و راه‌اندازی نرم‌افزار جامع انبارها در واحدهای شالیکوبی خبر داده و اعلام کرده است بیش از ۷۵ درصد این واحدها در این طرح مشارکت داشته‌اند.
اسدالله تیموری با اشاره به اهمیت رصد هوشمند موجودی برنج افزود: اجرای این طرح می‌تواند به شناخت دقیق‌تر میزان ذخایر، برنامه‌ریزی برای عرضه و مدیریت نوسانات بازار کمک کند. همچنین نظارت بر معاملات و شفافیت قیمت‌ها می‌تواند ابهام موجود در زنجیره توزیع را کاهش دهد. وی توسعه صنایع تبدیلی، بسته‌بندی استاندارد، برندسازی برنج مازندران و ایجاد مسیرهای مستقیم‌تر ارتباط میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را از دیگر راهکارهای افزایش ارزش افزوده محصول تولیدی استان عنوان کرد. برنج مازندران با وجود برخورداری از شهرت و جایگاه کیفی در بازار کشور، برای تبدیل این اعتبار به مزیتی اقتصادی و پایدار، به نظام عرضه و بازاریابی منسجم‌تری نیاز دارد.
در شرایطی که مازندران در سال جاری رکورد قابل توجهی در تولید شلتوک ثبت کرده است، مسئله اصلی تنها افزایش میزان برداشت نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل این ظرفیت تولیدی به درآمد پایدار برای کشاورزان و عرضه محصول با قیمت منطقی به مصرف‌کنندگان اهمیت دارد. هفته مازندران فرصتی برای یادآوری ارزش این میراث سبز است؛ میراثی که تداوم آن به حمایت مؤثر از شالیکاران، مدیریت هزینه‌های تولید، ساماندهی زنجیره توزیع و شفافیت بازار وابسته است. ب
رنج مازندران زمانی می‌تواند جایگاه اقتصادی و فرهنگی خود را به شکلی پایدار حفظ کند که افزایش تولید با بهبود درآمد کشاورزان و دسترسی مصرف‌کنندگان به محصول باکیفیت و قیمت متناسب همراه شود. از این منظر، پرسش اساسی تنها میزان برداشت از شالیزارها نیست، بلکه چگونگی توزیع ارزش اقتصادی محصول در مسیر حرکت از مزرعه تا سفره خانوار است.