استان گلستان با جغرافیایی چهارفصل، پیوندهای عمیق فرهنگی و تاریخی با همسایگان شمالی، و برخورداری از مزیت منحصربه‌فرد مرز مشترک با ترکمنستان و خط ریلی راهبردی، از دیرباز به عنوان یکی از دروازه‌های طلایی ایران برای ورود به بازار بکر آسیای میانه و اوراسیا شناخته شده است.

در قلب این پیوند ژئوپلیتیک، منطقه مرزی «اینچه‌برون» قرار دارد؛ نقطه‌ای که بالقوه می‌تواند پیشران توسعه اقتصادی، اشتغال پایدار و دیپلماسی منطقه‌ای کشور باشد. اما در عمل، این نقطه عطف تجاری سال‌هاست که در برزخ تصمیمات فرسایشی، موانع بوروکراتیک و دیپلماسی کم‌رمق اقتصادی، نتوانسته سهم شایسته خود را از کیک تجارت خارجی کشور مطالبه کند.
وقتی از اینچه‌برون سخن می‌گوییم، از یک معبر ساده مرزی صحبت نمی‌کنیم؛ این منطقه تلاقی کریدورهای حمل‌ونقل بین‌المللی، نقطه اتصال خط آهن ایران-ترکمنستان-قزاقستان (برش مهمی از کریدور شمال-جنوب) و نزدیک‌ترین مسیر دسترسی ترانزیتی به کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه است.
با این حال، نگاهی به آمارهای تجاری، وضعیت مراودات مرزنشینان و زیرساخت‌های موجود در این منطقه گویای فاصله عمیق میان «ظرفیت‌های روی کاغذ» و «واقعیت‌های میدان» است. گمرک و بازارچه اینچه‌برون به‌رغم برخورداری از امکانات ریلی و زمینی، بارها به دلیل نوسانات سیاسی در روابط دیپلماتیک دوجانبه، اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه از سوی کشورهای همسایه و کاستی‌های جدی در زیرساخت‌های تخلیه و بارگیری، دچار رکود یا نیمه‌تعطیلی شده‌اند. این در حالی است که برخی استان‌های مرزی کشور با بیشترین بهره را از موقهیت جغرافیایی خود بردند.
سوال ما این است که چرا دروازه‌ای که می‌تواند لولای اتصال اقتصاد گلستان به بازارهای چندصد میلیونی اوراسیا باشد، همچنان با ترمزهای مکرر مواجه است؟ ریشه‌های این مسأله را باید در چند لایه بررسی کرد:
دیپلماسی اقتصادی نیازمند تحرک، چانه‌زنی مستمر و نگاه تخصصی به اقتضادات محلی است. گاهی رویکردهای انقباضی یا تعلل در دستگاه دیپلماسی کشور در حل‌وفصل مسائل گمرکی، ویزای تجار و موانع تعرفه‌ای با کشور ترکمنستان، موجب از دست رفتن فرصت‌های طلایی صادراتی برای تولیدکنندگان گلستانی شده است.
با وجود راه‌اندازی منطقه آزاد تجاری-صنعتی اینچه‌برون، توسعه زیرساخت‌های پایه‌ای مانند انبارهای مکانیزه، سردخانه‌های مجهز، پایانه‌های مدرن صادراتی و تسهیلات ترخیص کالا کُندتر از نیازهای واقعی بازار پیش رفته است.
به جای تبدیل اینچه‌برون به هاب صادرات محصولات کشاورزی، صنایع دستی و صنعتی استان‌های شمالی، مراودات مرزی اغلب به مبادلات خرد و محدود تقلیل یافته و نتوانسته به ارزش افزوده پایدار برای اقتصاد استان تبدیل شود.
دیپلماسی اقتصادی تنها به معنای امضای تفاهم‌نامه‌های کلی در سفر مقامات عالی‌رتبه نیست؛ بلکه به توانایی استانداری‌ها، اتاق‌های بازرگانی و نمایندگان مجلس در تبدیل توافقات کلان به قراردادهای ملموس تجاری بستگی دارد.
استان گلستان در حوزه‌هایی نظیر کشاورزی (تولید غلات، مصولات باغی، لبنیات)، صنایع دستی (فرش ترکمن) و مصالح ساختمانی، ظرفیت عظیمی برای تامین نیاز کشورهای آسیای میانه دارد. اما نبود کنسولگری فعال یا دفاتر تجاری تسهیل‌گر در کشورهای هدف، ناآشنایی صادرکنندگان خرد با استانداردهای سخت‌گیرانه بازارهای هدف، و قوانین دست‌وپاگیر ارزی داخلی، سدی بزرگ در برابر رونق تجاری این منطقه ایجاد کرده است. وقتی ظرفیت‌های تجاری اینچه‌برون شکوفا نشود، بهای سنگین آن را مردم محلی و مرزنشینان گلستان پرداخت می‌کنند و مرزنشینانی که باید از مزایای اقتصادی مرز بهره‌مند شوند، همچنان با چالش‌های معیشتی و نرخ بالای بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند. سرمایه‌گذاران بخش خصوصی به دلیل عدم ثبات در رویه‌های گمرکی و زیرساختی ترغیب به حضور بلندمدت در منطقه آزاد اینچه‌برون نمی‌شوند.

راهکارهای خروج از بن‌بست؛ چه باید کرد؟
برای احیای نقش سترگ اینچه‌برون در دیپلماسی اقتصادی کشور و توسعه استان گلستان، نیازمند یک رویکرد تحول‌آفرین هستیم:
فعال‌سازی دیپلماسی اقتصادی در سطح استان و تفویض اختیارات بیشتر به مدیریت ارشد استان برای مذاکرات مستقیم مرزی و رفع موانع گمرکی با استان‌های همجوار در ترکمنستان یکی از راه‌های حل مشکل است. تکمیل شتابان زیرساخت‌های منطقه آزاد اینچه‌برون و تجهیز گمرک به فناوری‌های نوین ایکس‌ری، توسعه خطوط ریلی، و ایجاد شهرک‌های لجستیکی تخصصی برای تسریع ترخیص کالا دیگر اقدام لازم برای حل مشکل است.
حمایت از اتاق بازرگانی و تجار بومی و تسهیل دسترسی صادرکنندگان به منابع مالی ارزان‌قیمت، رفع تعهدات ارزی سخت‌گیرانه متناسب با واقعیات تجارت مرزی، و برگزاری رویدادهای تخصصی تجاری با حضور بازرگانان کشورهای همسایه نیز می‌تواند سطح تجارت را ارتقا بخشد.
سخن پایانی این‌که اینچه‌برون رگ حیات اقتصادی گلستان در تنفس با اقتصاد جهانی است. اگر نگاه دولت‌مردان و قانون‌گذاران به این نقطه استراتژیک از «نگاه تهدیدمحور یا فرمالیته» به «دیدگاه فرصت‌ساز و پیشران» تغییر نکند، این دروازه طلایی هم‌چنان در غبار بروکراسی مسدود خواهد ماند. روزنامه «خبرشمال» به‌عنوان صدای مطالبات توسعه‌محور استان‌های شمالی، این پرونده کلیدی را تا حصول نتایج ملموس در مراودات مرزی و شکوفایی اقتصاد منطقه دنبال خواهد کرد.