دولتهای مختلف و استانداران زیادی، تلاش کردند تا این مهاجرتِ نامطلوب به مهاجرت معکوس (رجعتِ روستاییان به زادگاهشان) تبدیل شود و در این راه، با ارائه تسهیلات کم بهره و حمایتهای مالی و مادی دیگر کوشیدند و تا حدودی هم موفق بودند اما هنوز تا نقطه مطلوب فاصله بسیار است. روستاها به عنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد کلان و بسترساز رشد تولید، میتوانند در صورت رونق فعالیتهای اقتصادی با بهبود زیرساختها همراه با تقویت ماندگاری جمعیت و زمینهسازی پایدار برای مهاجرت معکوس، به شکلی موثر در کاهش مشکلات عام جامعه نقشآفرینی کنند.
اعتقاد کارشناسان بر این است که میتوان به روستا و روستانشینی مولد به عنوان بسترساز توسعه پایدار امیدوار بود.
تحقق این مهم نیازمند بهبود وضعیت توزیع درآمد، افزایش و شتاب در اجرای طرحهای عمران روستایی، کاهش شکاف دستمزد میان شهر و روستا، سرمایهگذاری و تعادل قیمت محصولات کشاورزی است.
اقدامات عملیاتی مناسب و پایدار در این چارچوب منجر به ترغیب روستاییان در پرهیز رضایتمندانه از مهاجرت به شهرها، تقویت و گسترش روستاهای مولد با کارکرد اقتصادی موثر برای کلان جامعه خواهد شد. بخش مهمی از بخشهای برنامههای پنج ساله توسعه کشور و از جمله برنامه ششم به توازن منطقهای، توسعه روستایی و توانمندسازی اقشار آسیبپذیر توجه داشت و به موجب ماده ۲۷ این قانون «دولت موظف است به منظور تحقق سیاستهای کلی برنامه و اقتصاد مقاومتی، شناسایی و بهره برداری از ظرفیتهای موجود در نواحی روستایی و ارتقای منزلت اجتماعی روستاییان و جایگاه روستاها در اقتصاد ملی و ایجاد بستر لازم برای شکوفایی و پیشرفت عدالت محور روستاها قدامات خاصی را انجام دهد.» رونق سکونتگاههای روستایی به عنوان تبلور حیات اقتصادی و اجتماعی جامعه، از دیرباز نقش مهمی در توسعه پایدار روستایی و توسعه ملی کشور داشته است و این مساله موجب شده که اهمیت و جایگاه روستاها به عنوان کانونهای ارزشمند تولید و ثروتآفرینی در سیاستگذاریها و برنامهریزیهای توسعه ملی پررنگتر جلوه کند.
در دهههای اخیر، مهاجرت از روستا به شهر به یک روند شایع تبدیل شد. شهرها با وعده اشتغال، آموزش بهتر و زیرساختهای پیشرفته، میلیونها نفر را به خود جذب کردند. اما امروز، مهاجرت معکوس به روستا – یعنی بازگشت شهرنشینان به مناطق روستایی – به عنوان یک جنبش نوظهور و معنا دار در حال گسترش است.
مهاجرت معکوس به روستا به معنای بازگشت افرادی است که قبلاً به شهرها مهاجرت کردهاند، یا افرادی که در شهر زندگی میکنند، اما تصمیم میگیرند به روستاها بازگردند و زندگی خود را از نو آغاز کنند. این بازگشت ممکن است دائمی، فصلی یا حتی دورکاری از روستا باشد.
این پدیده در ایران و جهان در حال افزایش است و دلایل اصلی آن به شرح زیر است:
خستگی از شلوغی شهرها؛ جستجوی زندگی آرامتر؛ فرصتهای کسبوکار در کشاورزی، گردشگری و کارهای دستی؛ امکان کار از راه دور (Remote Work)؛ تمایل به زندگی سالمتر.
همچنین مهاجرت معکوس به بهبود سلامت روانی و عاطفی از جمله کاهش سطح استرس و اضطراب؛ افزایش شادی و رضایت از زندگی و همچنین کاهش افسردگی و احساس تنهایی کمک میکند.
در دو دهه اخیر، روندی متفاوت در برخی مناطق کشور مشاهده شده که در آن برخی از مهاجران تصمیم گرفتهاند دوباره به زادگاههای خود بازگردند. این نوع جابهجایی، که به مهاجرت معکوس معروف است، میتواند پیامدهای مثبتی برای توسعه روستاها داشته باشد.
در نگاه اول، این بازگشت میتواند حامل پیامدهای مثبت زیادی برای اقتصاد ملی و توسعه پایدار باشد. حضور جوانان تحصیلکرده در روستاها امکان بهروزرسانی روشهای کشاورزی، احیای زمینهای بلااستفاده، توسعه دامداری و صنایع دستی، و حتی رشد مشاغل جدید مانند گردشگری بومی و فروش اینترنتی محصولات محلی را فراهم میکند. بازگشت جمعیت به روستاها میتواند به احیای بازارهای محلی، افزایش تقاضا برای خدمات خُرد، ایجاد مشاغل جدید، و توسعه زنجیرههای تأمین محلی منجر شود. از طرف دیگر، خروج بخشی از جمعیت از شهرهای بزرگ فشار را بر زیرساختهای شهری کاهش میدهد؛ موضوعی که میتواند در بلندمدت به بهبود کیفیت زندگی در هر دو سوی مهاجرت یعنی شهر و روستا بینجامد.
با این حال، مهاجرت معکوس بدون برنامهریزی و زیرساخت مناسب با موانع جدی مواجه است. نبود امکانات آموزشی، بهداشتی، اینترنت پرسرعت، خدمات بانکی و بیمهای و همچنین محدودیت در دسترسی به بازار فروش محصولات، از مهمترین دلایلی است که موجب دلسردی برخی از بازگشتیها شده است. نبود سیاستهای حمایتی بلندمدت برای تسهیل فرآیند مهاجرت، ضعف در ارائه تسهیلات مالی و محدود بودن آموزشهای فنی و کارآفرینی در سطح روستاها نیز از دیگر موانع هستند. در برخی موارد، افراد پس از بازگشت و تجربه مشکلات متعدد، بار دیگر راهی شهر میشوند؛ اینبار با هزینههای بیشتر و انگیزهای کمتر.
با این وجود، تجربههایی موفق نیز در استانهایی نظیر گیلان و مازندران، دیده میشود. در این مناطق، برخی از روستاییان با راهاندازی اقامتگاههای بومگردی، توسعه کشاورزی ارگانیک، فروش آنلاین صنایع دستی، یا همکاری با سازمانهای مردمنهاد و دانشگاهها توانستهاند مسیر تازهای در اقتصاد محلی باز کنند. این تجربهها نشان میدهد اگر حمایتهای دولتی هدفمند، سیاستهای منطقهمحور و مشارکت واقعی بخش خصوصی و نهادهای مدنی وجود داشته باشد، مهاجرت معکوس میتواند به یک راهبرد ملی برای توسعه پایدار و کاهش نابرابریها تبدیل شود.
در همین راستا، مدیرکل ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) مازندران به تازگی از اختصاص ۷۳۰ میلیارد تومان تسهیلات اشتغالزایی در روستاهای استان باهدف مهاجرت معکوس در سال جاری خبر داد و گفت: از این میزان اعتبار تاکنون ۴۳۰ میلیارد تومان آن محقق و پرداخت شده است.
هوشمند صادقنژاد در حاشیه نمایشگاههای «روستا آباد» و «رویداد بزرگ جوانی جمعیت و خانواده» در گفت و گو با خبرنگاران با اعلام اینکه این نمایشگاهها توسط بنیاد برکت ستاد اجرایی فرمان امام(ره) برگزار شده است، اظهار کرد: نمایشگاه “روستا آباد” شامل ۲۰۰ غرفه بوده که در آنها مواد غذایی، گیاهان دارویی، کشاورزی و سایر اقلام عرضه شده است.
وی تصریح کرد: هدف اصلی از برگزاری این نمایشگاه و اقدامات حمایتی بنیاد برکت، ایجاد مهاجرت معکوس روستا است. به این منظور، تسهیلات اشتغال خُرد خانگی به روستاییان داده میشود تا بتوانند خودکفا شده و در روستای خود بمانند و از همان محصولات برای ارتزاق و عرضه استفاده کنند. صادقنژاد با بیان اینکه بنیاد برکت ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (ره) در مازندران، تسهیلات قابل توجهی برای مشاغل روستایی و خُرد خانگی در نظر گرفته است، تشریح کرد: در سال گذشته مبلغ ۵۰۰ میلیارد تومان تسهیلات پرداخت شده است. مدیرکل ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) مازندران اضافه کرد: همچنین در سالجاری مبلغ ۷۳۰ میلیارد تومان تسهیلات در نظر گرفته شده که تاکنون ۴۳۰ میلیارد تومان آن محقق و پرداخت شده است. صادقنژاد افزود: این تسهیلات به طور ویژه برای مشاغل خُرد خانگی در روستاها در نظر گرفته شده و نتایج چشمگیری در حوزه اشتغالزایی داشته است.
وی خاطرنشان کرد: در سال گذشته تعداد چهار هزارو ۳۰۰ شغل و در سالجاری تاکنون سه هزارو ۵۰۰ شغل ایجاد شده و امیدواریم این رقم به پنج هزار شغل برسد.
در نهایت باید گفت که روستا تنها مکانی برای سکونت ارزانتر نیست، بلکه میتواند بستری برای زندگی باکیفیتتر، تولید پایدارتر و آیندهای مردمیتر برای اقتصاد ایران باشد. مهاجرت معکوس، برخلاف ظاهر سادهاش، پدیدهای پیچیده اما امیدبخش است که اگر اکنون به درستی درک و مدیریت شود، میتواند بخشی از راهحل بحرانهای جمعیتی و اقتصادی ایران باشد. اما اگر این فرصت مانند بسیاری از فرصتهای دیگر بدون برنامه رها شود، نهتنها دستاوردی نخواهد داشت، بلکه میتواند به دلزدگی بیشتر و بیاعتمادی تازهای در میان جامعه منجر شود. اکنون زمان تصمیمگیری جدی است.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
