مائده مطهری زاده
همه جا سخن از پایین بودن کیفیت نان است. غذایی که قوت غالبِ مردم است اما این روزها مغلوب شده و از کیفیت شکست خورده است!
اینکه گاهی نان خمیر باشد یا خشک و یا نان امروز را فردا نتوان مصرف کرد یکی از مشکلاتی است که داد مردم را نسبت به کیفیت نان درآورده است.
بیشتر مردم از بی‌کیفیت بودن نان گلایه‌مندند، البته برخی از خبازان هم عنوان می‌کنند پخت نان برای نانوایان سود ندارد چرا که هزینه‌های تولید و افزایش اجاره‌بها موجب شده که بر کیفیت کار آنان تاثیر بگذارد.
مسئله کیفیت نان که یکی از کالاهای اساسی در سبد غذایی مردم محسوب می‌شود یکی از چالش‌های ادامه‌داری است که برخلاف نظارت‌ها در این خصوص هنوز هم در حد معضل باقی مانده است.
مردم از کیفیت نان می‌نالند و خبازی‌ها از کیفیت پایین آرد و کارخانجات آرد سازی، اما آیا می‌توان علت کیفیت پایین نان را به یک عامل مشخص ربط داد؟ این درحالیست که به دلیل کیفیت پایین نان همچنان بخش عمده‌ای از آن روانه نان خشکی‌ها می‌شود و تنور ضایعاتی‌ها را داغ نگه داشته است.
یکی از شهروندان می‌گوید: نان بخش اصلی غذای روزانه ما را تشکیل می‌دهد که باید فکری به حال کیفیت آن شود، حتی روزهایی که به نانوایی نمی‌رویم مجبور می‌شویم چند قرص نان از سوپرمارکت‌ها تهیه کنیم که متاسفانه با قیمت بالا به فروش می‌رسد. یکی دیگر از شهروندان که برای خرید نان به یکی از نانوایی‌های سطح شهر آمده بود، گفت: بعضی روزها نان خمیر یا خشک و سوخته به دست مردم می‌دهند که نیمی از آن‌ها دور ریز می‌شود، اگر گلایه‌ای هم بکنیم فایده‌ای ندارد، چون می‌گویند ناراحتی برو از جای دیگر بخر اصلاً ما نان نداریم، یا اینکه می‌گویند کیفیت آرد خوب نیست، این موارد از جمله مشکلات مردمی است که قوت غالبشان نان بوده و از کیفیت پایین و دور ریز زیاد آن گلایه‌مندند.
یکی از نانواها در این باره گفت: ما همه تلاشمان را می‌کنیم که نان باکیفیت به مشتری تحویل دهیم، اما متاسفانه کیفیت آرد پایین آمده و همین مساله در نان مشاهده می‌شود، البته مردم هم زیاد ایراد می‌گیرند و به دنبال کیفیت بسیار بالا هستند. استاندار مازندران نیز روز گذشته با اظهار اینکه گلایه مردم از کیفیت پایین بعضی از کالاها، کاهش وزن و وضعیت بسته بندی محصولات تولیدی و صنعتی زیاد است، گفت: کیفیت پخت نان در مازندران نیز مورد رضایت مردم نیست و همه شاکی هستند. نماینده عالی دولت در مازندران با اظهار اینکه کیفیت نان در مازندران مورد نارضایتی مردم است، اما نانوایی در این بخش تعطیل نشده است، اظهار داشت: مردم در بسیاری از کالاهای اساسی و صنعتی بی کیفیت دارای استاندارد، گلایه دارند. سالانه حدود ۳۸۰ هزار تن و ماهانه ۳۱ هزار تن آرد بین بیش از چهار هزار و ۶۰۰ واحد خبازی که مسوولیت پخت نان در مازندران را برعهده دارند، توزیع می‌شود. در استان حدود پنج هزار واحد نانوایی وجود دارد و براساس آمار رسمی سرانه نانوایی در مازندران از میانگین کشوری نیز بالاتر است.

کیفیت پایین نان مربوط به کیفیت گندم نیست
یک عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی نیز در همین باره گفت: بخشی از کیفیت نان‌ها مربوط به نوع آردی است که استفاده می‌شود؛ کیفیت پایین نان مربوط به کیفیت گندم نیست. توحید نجفی، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی درباره کیفیت گندم انواع نان‌های پخت شده در کشور طی هفته‌های اخیر گفت: ما در این آزمایشگاه طی ۱۰ سال گذشته کل گونه‌های گندم کشور را مورد پایش قرار داده‌ایم. هر سال نیز بیش از دو هزار نان گندم از شهرهای مختلف کشور به این آزمایشگاه آمده و مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد.
وی اظهار کرد: کیفیت گندم در حدود دو دهه گذشته بهبود پیدا کرده و مشکلی که مصرف کنندگان در بیرون می‌بینند مربوط به این است که متأسفانه آردی که از سوی نانواها تهیه می‌شود آرد نول (سفید) است.
وی توضیح داد: آردها بسته به نوع نانی که تهیه می‌شود از ۱۰ تا ۲۰ درصد سبوس دارند؛ اما در خیلی از موارد جوانه گندم از آرد جدا شده و این آرد دیگر مناسب مثلاً پخت نان سنگک نخواهد بود. این پژوهشگر بخش کشاورزی ادامه داد: در بازار نانوایی‌ها با آردی برخورد می‌کنیم که فاقد سبوس است در حالی که این ماده یکی از منشأ اصلی فیبر مورد نیاز بدن انسان و منشأ اصلی پروتئین‌ها و یک سری ترکیبات معدنی است که متأسفانه وقتی آرد به نانوایی‌ها می‌رسد این املاح از آرد جدا شده و آنچه مشتری می‌بیند و گلایه مند از کیفیت پایین نان هستند دلیل اصلی آن به همین مساله بر می‌گردد. نجفی با بیان اینکه آردها برای نان‌های مختلف متفاوت هستند، ادامه داد: هر نان آرد مخصوص خود دارد؛ آرد لواش متفاوت از تافتون است. آرد سنگک با آرد نان بربری تفاوت دارد. درصد سبوس تمام این آردها هم با یکدیگر متفاوت است. هنگامی که آرد لواش برای سنگک استفاده می‌شود یعنی آردی که کمترین سبوس در آن باقی مانده بنابراین نمی‌توان از چنین آردی نان مناسب سنگک انتظار داشت. این عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی تاکید کرد: تقاضا من محقق از مردم این است که به دنبال نان‌های سفید نباشند. متأسفانه مردم در طول گذر زمان عادت به استفاده از نان‌های سفید کرده‌اند در حالی که نان‌های سفید به لحاظ ارزش غذایی پایین‌تر از نان‌های تیره رنگ قرار دارند؛ بنابراین بخشی از کیفیت نان‌ها مربوط به نوع آردی است که استفاده می‌شود؛ به کیفیت گندم بر نمی‌گردد. یک استانداردی برای این مساله وجود دارد که وقتی رعایت نمی‌شود کیفیت نان دچار افت می‌شود.

همه گندم‌ها مناسب تهیه نان نیستند
چند سالی است که دورریز نان‌ها زیاد شده است. نان‌ها پس از گذشت چند ساعت از پخت آنها به ویژه بربری و سنگک دیگر قابل استفاده نیستند. به قولی مزه آنها دیگر طعم گذشته را نمی‌دهد. چرا؟
رئیس اسبق اتحادیه نان سنتی عنوان می‌کند، گندم کشت شده در برخی مناطق کشور دارای مواد پروتئینی ضعیف‌تر بوده و باید با گندم مقوی‌تر مخلوط شده و آرد شود. این در حالی است که عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی معتقد است، کیفیت پایین نان مربوط به کیفیت گندم نبوده و مربوط به نوع آردی است که استفاده می‌شود. طی ۱۰ سال گذشته تمام گونه‌های گندم کشور در آزمایشگاه‌ها پایش می‌شود و کیفیت گندم در حدود دو دهه گذشته بهبود پیدا کرده و مشکلی که مصرف کنندگان در بیرون می‌بینند مربوط به این است که متأسفانه آردی که از سوی نانواها تهیه می‌شود آرد نول (سفید) است. بهمن ۱۴۰۰ در سازمان ملی استاندارد که با حضور رئیس جمهوری برگزار شد ۳ مصوبه به تصویب رسید. مصوبه نخست، اجرای اجباری استاندارد ملی ایران به شماره ۱۲۷ تحت عنوان «برنج – ویژگی‌ها و روش‌های آزمون» برای انواع برنج بسته‌بندی شده و دیگری اجباری شدن استانداردهای گندم بود. ۱۸ مرداد امسال بنا بر دستور رئیس جمهور طی ۵ سال باید استاندارد ملی گندم (استاندارد ۱۰۴) به طور کامل اجرا شود. یک کارشناس حوزه غلات گفت، همه گندم‌ها مناسب تهیه نان نیستند. گندم برای صنعت نان باید به لحاظ رئولوژیکی، ساختار تولید خمیر و … از گندم‌های پر پروتئین باشد، گندم‌هایی که بتوان از آن نان ماکول تهیه کرد زیرا ۷۰ درصد کیفیت نهایی آرد و نان به ماده اولیه آن یعنی گندم بر می‌گردد و ۳۰ درصد باقی مانده مربوط به نوع تجهیزات و تبحر نیروی انسانی است.
الزامات استاندارد ۱۰۴ دارای ۱۶ شاخص از نمونه‌برداری، سنجش میزان رطوبت، سیاهک گندم، تعیین وزن حجمی، آلودگی‌هایی مانند وجود حشرات، آلودگی پنهان مانند سن زدگی، جداسازی گندم‌های شکسته از سالم، میزان باقی مانده آفت کش‌، اندازه‌گیری کردن فلزات سنگین موجود در محصول، افت گندم و … است.
سفره کشاورزان با زمین آنها گره خورده است. اگر بخواهیم هوشمندانه کشت داشته باشیم ناگزیر هستیم به سوی استانداردسازی محصولات از جمله گندم برویم. به عنوان مثال استاندارد ۱۰۴ تکلیف همه را مشخص می‌کند و نقش مرکز تحقیقات وزارت جهاد کشاورزی را پررنگ‌تر می‌کند به دلیل ارقامی که معرفی می‌کند. همچنین نقش شرکت‌های دانش بنیان برای مکانیزاسیون کردن کشاورزی سنگین‌تر می‌شود. با استانداردسازی گندم، ضایعات در بخش آرد و مصرف انرژی کاهش پیدا می‌کند. مهم‌تر اینکه وقتی آرد با گندم استاندارد تحویل نانوایی‌ها شود، می‌توان از آن سو طلب نان با کیفیت کرد.
به گفته این کارشناس حوزه غلات، مشکل کیفیت گندم از جانب کشاورز نیست زیرا یک رقم گندم در اختیار او برای کشت قرار می‌گیرد و آنچه برداشت می‌شود حاصل همان بذر است. هنگامی که می‌خواهیم رقم بذری گندم را در زمین زراعی پرورش دهیم حداقل ۳ تا ۵ سال زمان نیاز دارد. اصلاح و پرورش بذر مناسب اقلیم‌های جغرافیایی، مقاوم در مقابل آفات و بیماری‌ها و بهبود عملکرد زمان بر است. ما باید به تناوب، بذرهای جدید به کشاورزان معرفی کنیم. کشاورزان در آلمان نهایت ۲ سال از یک رقم استفاده می‌کنند اما در ایران هنوز به شکل سنتی یک کشاورز ۲۰ سال از یک رقم بومی و محلی در حال استفاده است.