مائده مطهری زاده کره زمین را حالا باید یک گوی آتشین بنامیم که هر سال که میگذرد درجه حرارت و شعلههای این گوی بیشتر و بیشتر میشود! تغییرات اقلیمی ترمز بریده و دمای کره زمین را به حدی بالا برده است که بیم آن میرود همه ساکنان این سیاره از هُرمِ آتشِ جانِ او بسوزند […]
مائده مطهری زاده
کره زمین را حالا باید یک گوی آتشین بنامیم که هر سال که میگذرد درجه حرارت و شعلههای این گوی بیشتر و بیشتر میشود!
تغییرات اقلیمی ترمز بریده و دمای کره زمین را به حدی بالا برده است که بیم آن میرود همه ساکنان این سیاره از هُرمِ آتشِ جانِ او بسوزند و نابود شوند. طبق اعلام قبلی سازمان ملل دمای هوا در طی پنج ساله (۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷) شاهد افزایشی بیسابقه خواهد بود. افزایش میزان تولید گازهای گلخانهای در جهان یکی از دلایل این روند ذکر شده است. دلیل دیگر افزایش احتمالی گرمایش زمین پدیده جوی «ال نینیو» عنوان شده که پیشبینی میشود در ماههای آینده شکل بگیرد.
این پدیده طبیعی که هر دو تا هفت سال ظهور میکند، سبب میشود که آبهای منطقه حاره اقیانوس آرام گرمتر شود و گرمایش هوای این منطقه و در نتیجه افزایش دمای جو زمین را به دنبال داشته باشد. به گفته پتری تالاس، دبیر کل سازمان جهانی هواشناسی، پدیده جوی «ال نینیو» افزون بر تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای بشر دمای کره زمین را به میزان بیسابقهای افزایش خواهد داد. اگرچه کشورهای جهان به توافق رسیدهاند که سقف افزایش ۱،۵ درصدی گرمایش زمین رعایت شود، اما این میزان به گفته تالاس پیوسته پشت سر گذاشته و سقف تعیینشده شکسته میشود. سازمان جهانی هواشناسی در یکی از گزارشهای سال گذشته خود پیشبینی کرده بود که یکی از سالها در پنج سالِ منتهی به سالِ (۲۰۲۷) به احتمال ۹۸ درصد گرمترین سال ثبتشده در تاریخ خواهد بود.
وضعیت بغرنج ایران
در این میان، وضعیت کشوری نظیرِ ایران که در منطقه خشک و نیمه خشک کره زمین واقع شده، بحرانی و بغرنج است. بررسیهای آماری در ۳۰ سال گذشته، بیانگر وقوع تغییرات اقلیمی شدید در ایران است که این مساله با توجه به میزان تغییرات اقلیمی جهانی، نگرانکننده و هشداردهنده بوده و بر ضرورت تحقیق و سرمایهگذاری گسترده برای یافتن راهکارهای کاهش سرعت تغییرات اقلیمی در کشور میافزاید. یک کارشناس اقلیم در این باره میگوید: تغییر اقلیم در سراسر جهان به یک شکل و یک اندازه رخ نمیدهد، در ایران و در خاورمیانه تغییر اقلیم ۲ نمود اصلی خود یعنی گرم شدن و خشک شدن هوا را نشان داده است. در کشور ما هر ساله ۱.۱ میلی لیتر کاهش بارش در درازمدت مشاهده شده است در حالی که کل بارش سالانه در ایران ۲۵۰ میلیلیتر است. حسین اینانلو بیان کرد: در ایران طی ۵۰ سال گذشته که تغییر اقلیم به طور جدی آغاز شده ما ۵۰ میلیلیتر از بارش کشور را یعنی یک پنجم کل بارشها را از دست دادهایم که موضوع نگران کنندهای است و در مورد دما هر ساله به طور میانگین ۴ درجه سانتیگراد افزایش داشتهایم که این هم بسیار خطرناک است و نیز این موضوع را در مورد شکل بارشها باید به خاطر داشته باشیم که تا ۵۰ سال پیش ۲۵ درصد از بارندگی کشور برف بوده ولی امروز تقریباً ۱۵ درصد از بارشها به صورت برف است که تقریباً نیمی از بارشهای به صورت برف در ایران کاسته شده است و تأثیر بسیار منفی روی تغذیه رودخانهها در فصلهای گرم سال دارد. وی گفت: کاهش آب رودخانهها هم به دلیل کاهش بارشها و نیز افزایش دماست و در عین حال تبدیل بارش برف به باران روی مقدار آب آنها تأثیر میگذارد. از سوی دیگر این موضوع را نیز باید در نظر داشت که رژیم بارشی در ایران تغییر یافته است برای مثال اگر در گذشته بارش از ابتدای مهر ماه تا پایان اردیبهشت ماه به مدت ۸ ماه ادامه داشت امروز بارش بین ۶ تا ۵ ماه ادامه مییابد و یا میبینیم که وزش بادهای شدیدتر نسبت به گذشته را تجربه میکنیم، طول ساعات آفتابی نیز افزایش یافته چون ابرناکی آسمان کم شده و با این مثالها باید بگوییم که ابعاد تغییر اقلیم خیلی زیاد است.
مازندران، بهشتِ رو به زوال!
مازندران، پرآبترین استان ایران نیز از اثرات مخرب تغییرات اقلیمی در امان نمانده و کاهش میزانِ نزولات جوی و تجربه خشکسالیهای پیاپی حکایت از نفوذِ گرمایش زمین در قلبِ زمینهای این استان دارد. هنوز بهار به نیمه نرسیده، درجه حرارت هوا به ۳۰ درجه رسیده و این یعنی خیلی زودتر از سالهای قبل، واردِ فصلِ گرمِ سال شدهایم و تابستانی داغ و طاقتفرسا انتظار ما را میکشد! اکنون ایرنا گزارش میدهد که عزم دولت برای مدیریت چهارمین خشکسالی پیاپی در مازندران جدی است و برگزاری نشستِ مدیران ارشد مرتبط با حوزه آب و کشاورزی مازندران برای پیشگیری از بروز خسارات ناشی از تنشهای آبی طی سال جاری و به ویژه بهار و تابستان در نخستین جلسه شورای حفاظت از منابع آب و سازگاری با کمآبی سال ۱۴۰۳ که با ریاست استاندار مازندران برگزار شد را شاهدی بر این مدعا دانسته است. مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران در این جلسه با ابراز نگرانی از کاهش آورد رودخانههای استان در سال آبی جاری اظهار کرد: یکی از نگرانیهای ما کاهش آورد رودخانههای استان است. در حوضه هراز پارسال در این زمان ۱۶ متر مکعب بر ثانیه آورد داشتیم که امسال به ۱۳ متر مکعب رسیده است. حیدر داوودیان افزود: آورد رودخانههای استان از ابتدای سال آبی جاری -یکم مهر ۱۴۰۲- تا کنون در مجموع یکهزار و ۱۶۷ میلیون متر مکعب بود که نسبت به سال گذشته ۳۸ درصد افزایش را نشان میدهد، اما در مقایسه با دوره بلندمدت ۶ درصد کاهش دارد. وی خاطرنشان کرد: در بخش آبهای زیرزمینی هم متاسفانه افت تراز را شاهد هستیم. وضعیت منابع آب زیرزمینی استان نسبت به فروردین سال گذشته و شرایط نرمال به ترتیب ۳۸.۰۹ و ۱۹۱.۹۴ میلیون متر مکعب کاهش یافت. مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران اظهار کرد: ممنوعیت از انجام کشت دوم یکی از درخواستهای جدی ما برای جلوگیری از افزایش افت آبهای زیرزمینی است. برداشت آب از چاهها برای انجام کشت دوم در حال آسیب زدن به سفرههای زیرزمینی است و باید کشت دوم با استفاده از آبهای زیرزمینی در استان متوقف شود. داوودیان از کاهش چشمگیر سطح پوشش برفی در ارتفاعات استان نیز به عنوان یکی از چالشهای جدی منابع آبی مازندران در سالهای اخیر یاد کرد و گفت: سطح پوشش برفی استان در پایان فروردین ۱۳۹۸ حدود ۸ هزار و ۷۲۰ کیلومتر بود. اما امسال در همین روز به یکهزار و ۳۹۸ کیلومتر مربع رسیده است. این کاهش برای ما نگرانکننده است. زیرا برف در ارتفاعات ذخیره استراتژیک منابع آبی برای تابستان است. وی اظهار کرد: البته آببندانهای استان خوشبختانه وضعیت مطلوبی دارند و حدود ۹۸ درصد این مخازن پر شده است. با این حال در برخی نقاط استان با چالش مواجه خواهیم بود. طبق بررسیها در شبکه هراز ۱۸ هزار و ۳۰۰ هکتار تحت تنش داریم و در شبکه تجن نیز ۹ هزار و ۵۲۰ هکتار تنش آبی پیشبینی میشود. داوودیان افزود: با وجود شرایط مساعد ذخیره آب در سدها و آببندانهای استان، پیشبینی میشود که امسال حدود ۴۱۰ میلیون متر مکعب در کل استان کمبود آب کشاورزی داشته باشیم که معادل آب مورد نیاز ۳۲ هزار و ۷۸۰ هزار هکتار از کشتزارهای مازندران است. یعنی در ۳۲ هزار هکتار از کشتزارهای استان برا یتاأمین آب کشاورزی با چالش مواجهیم که در سه هزار هکتار از این مساحت امکان ارائه آب وجود ندارد. وی خاطرنشان کرد: امسال طبق برنامهریزیها و محاسبات ما امکان آبیاری سه هزار هکتار از کشتزارهای استان در دشت تجن وجود ندارد. به جز این سه هزار هکتار در همه نقاط استان برای نوبتبندی توزیع آب برنامهریزی شده است. برای دشت تجن چند برنامه احتمالی در نظر گرفتیم که بسته به شرایط برای اجرای این برنامهها و نوبتبندی آب تصمیم گرفته میشود. معاون اداره کل هواشناسی مازندران نیز در این جلسه از کاهش هفت درصدی بارندگی مازندران در سال آبی جاری نسبت به میانگین بلندمدت خبر داد و اظهار کرد: از اول مهر تا دیروز ۴۱۸ میلیمتر بارندگی داشتیم که نسبت میانگین بلندمدت هفت درصد کاهش و نسبت به پارسال ۴۵ درصد افزایش را نشان میدهد. احمد اسدی افزود: در بیشتر استانها بارش کاهشی بود و در ۶ استان بارش بیشتر از نرمال ثبت شد. در مازندران هم ۷.۳ درصد نسبت به بلندمدت کاهش بارندگی داشتیم. وی اظهار کرد: در هشت شهرستان تنکابن، آمل، سوادکوه، شمالی، سیمرغ، جویبار، ساری و گلوگاه میزان بارندگیها افزایش یافت و در سایر شهرستانها شاهد کاهش آمارها نسبت به دوره درازمدت هستیم. معاون اداره کل هواشناسی مازندران با بیان اینکه میانگین دمای استان نسبت به دوره بلندمدت در سال آبی جاری ۲.۵ درجه بیشتر شد، گفت: این افزایش دما افزایش تبخیر و مصرف آب را به دنبال دارد. پیشبینی میشود تا نیمه تیر امسال که فصل کاشت و داشت است نیز میانگین دمای هوای استان یک درجه بیشتر از نرمال باشد. سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران هم در این نشست با بیان اینکه بهتر بودن وضعیت نسبت به سال گذشته به معنای عادی شدن شرایط آبی استان نیست، گفت: پارسال بدترین سال آبی مازندران در ۵۰ سال گذشته بود. اگر در سال جاری کمی وضعیت بهتر شده به این معنا نیست که امسال مشکلی نداریم. بابک مؤمنی افزود: بهبود شاخصهای آبی در مازندران امسال منطقهای است و شامل همه نقاط استان نمیشود. از نگاه کارشناسی در حوضه تجن امسال هم شاید نتوانیم از طریق منابع آبی سد شهید رجایی، منطقهای مانند گهرباران یا زمینهای کشاورزی شهرستان جویبار را پشتیبانی کنیم. وی خاطرنشان کرد: در حوضه شهرستان میاندورود سال گذشته در حدود ۳ هزار و ۵۰۰ هکتار از کشتزارها کشت عادی نشد. امسال هم اگر چالش آبی داشته باشیم اثرات اجتماعی خواهد داشت. سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران خاطرنشان کرد: باید حساب مناطق بالادست را از مناطق پاییندست جدا کنیم. نزدیک به ۱۰ سال است که وضعیت نزولات جوی در بالادست نگرانکننده است. آب جاری شده در جلگه نباید ما را فریب دهد. مؤمنی گفت: پارسال ۷۵ درصد نزولات جوی ما در جلگه اتفاق افتاد. ضمن اینکه آورد رودخانههای ما کماکان نگرانکننده است و اگر این روند ادامه داشته باشد نمیتوانیم آب مورد نیاز بخشی از کشتزارها را تامین کنیم. وی با بیان اینکه بازچرخانی یکی از راههای کمک به تأمین آب کشاورزی در استان است، تصریح کرد: ما برای بازچرخانی به کمربند پمپاژ در استان نیاز داریم تا پیش از ورود آب کشتزارها به دریا حداکثر بهره را ببریم. مازندران، استانی استراتژیک است و آسیبهای خشکسالی در این استان، نه فقط متوجه مردم استان، بلکه متوجه سراسر کشور خواهد شد، چه آنکه مازندران، از گذشته تا به امروز، تامین کننده عمده نیاز کشور به محصولات غذایی بوده و هست و در نتیجه، تهدیدات خشکسالی، امنیت غذایی ایران را به خطر خواهد انداخت. به همین سبب، انتظار میرود که دولتمردان، با جذب حداکثری منابع و تمرکز بر روی بهبودِ وضعیتِ منابع آبی و اتخاذ تدابیرِ عالمانه و کارشناسانه، میزانِ آسیبها در این حوزه را به حداقل برسانند.
