مائده مطهری زاده
با رسیدن فصل سرما، بحث آلودگی هوا در شهرهای بزرگ حتی در طول سالهای اخیر در شهرهای کوچکتر مانند ساری و نکا و… به یکی از بحثهای داغ هر محفلی تبدیل میشود. متهم اصلی بروز این مشکل نیز چیزی نیست جز سوختی به نام «مازوت». کیفیت پایینِ سوختِ خودروهای فرسوده و موتورسیکلتها و البته نیروگاهها، صنایع کوچک و بزرگ، از جمله عواملِ آلودگی هوا در شهرها به واسطه سوختِ بشدت آلاینده مازوت است.
مازوت چیست؟
جستوجو در سایتهای تخصصی این حوزه نشان میدهد مازوت نوعی نفت کوره به شمار میآید که کیفیت پایین و ویسکوزیته بالایی دارد و در نیروگاههای حرارتی و موارد مشابه از آن استفاده میشود. در اروپا و ایالات متحده، ترکیب مازوت شکسته به گازوئیل تبدیل میشود. در گذشته، مازوت برای گرم کردن خانهها در شوروری سابق و شرق دور مورد استفاده قرار میگرفت چراکه آنها تجهیزات لازم برای تبدیل مازوت به سایر محصولات پتروشیمی را نداشتند. در کشورهای غربی به کورههایی که از مازوت استفاده میکنند، کورههای ضایعاتسوز نیز میگویند.
مازوت که به طور عمده توسط کشورهای روسیه، قزاقستان، آذربایجان، ترکمنستان و ایران تولید میشود برای گرم کردن بویلرها (دیگ بخار) جهت تولید بخار مورد استفاده قرار میگیرد چراکه این ماده، گرمای سوختن بسیار بالایی دارد. از عوامل مهم در درجهبندی این سوخت باید به محتوای گوگرد آن اشاره کرد که متاثر از منبع اصلی آن است. در حمل و نقل مازوت به طور معمول به این سوخت، «نفت کثیف» (Dirty Oil) میگویند و از آنجایی که ویسکوزیته بسیار بالایی دارد، پمپ کردن آن به تجهیزات خاصی نیازمند است.
مازوت را میتوان از جمله ترکیبهای نفت خام به شمار آورد که حاصل تقطیر جزء به جزء آن به هنگام پالایش نفت خام است و بعد از تبخیر بنزین و سایر فرآوردههای سبکتر، از نفت خام بدست میآید.
بر این اساس مازوت نوعی نفت کوره با کیفیت بسیار پایین به شمار میآید نفت کوره از جمله فرآوردههای نفتی است که در بسیاری از موتورها، چراغها، گرمکنها و کورهها مورد استفاده قرار میگیرد و همچنین به عنوان حلال نیز از آن بهره میگیرند. نفت کوره همانطور که گفته شد از نفت خام بدست میآید و برای استفاده در کاربریهای مختلف، آنرا پالایش میکنند.
ماجرای مازوت سوزی شهید سلیمی نکا از آغاز تا امروز
مازوتسوزی نیروگاه شهید سلیمی نکا اتفاق تازهای نیست. در این سالها دود و آلودگی این نیروگاه فقط به چشم اهالی نکا نرفته، بلکه راهش را کشیده و از یک سو به ساری و دیگر شهرهای مازندران رسیده و از سوی دیگر ردش را میتوان در میانکاله هم دید.
این نیروگاه مدتهاست به جای سوزاندن گاز، از نفت کوره یا مازوت استفاده میکند. اتفاقی که از دهه هشتاد در بسیاری از صنایع بیش از پیش رایج شد. اما نیروگاه نکا در این سالها سوختن مازوت را بیشتر و بیشتر کرد.
بهار سال ۹۵ بود که خبر آمد «خط انتقال سوخت مازوت نیروگاه نکا با شکایت اداره محیط زیست مازندران و بهدستور دادستان شهرستان پلمپ شده است». همان زمان رضا قاسمی، رئیس وقت اداره حفاظت محیط زیست شهرستان نکا اعلام کرد: «نشت مازوت از لولههای انتقال در محدوده روستاهای تازهآباد و نوذرآباد این شهرستان، سبب آلودگی خاک منطقه شده که پس از شکایت اداره حفاظت محیط زیست و با اخذ دستور دادستانی نکا، خط انتقال مازوت نیروگاه نکا تا اطلاع ثانوی پلمپ و تعطیل شد. با توجه به زمان طولانی استفاده از این خط لوله از سال ۱۳۵۴ تاکنون، پوسیدگی لولهها و بازسازی نکردن آنها، نشت مازوت سالهای قبل اتفاق افتاده بود.» توقیف اما چندان طولانی نشد و بار دیگر نیروگاه استفاده از مازوت را از سر گرفت. در این سالها شکایت هم از این بابت کم نبوده و البته هشدارهای سازمان محیط زیست هم همواره برقرار بوده. برای مثال، سال ۹۸ محمودعلی رکنی، معاون وقت حفاظت محیط زیست مازندران درباره تداوم آلایندگی ناشی از مصرف مازوت نیروگاه برق نکا هشدار داد و اعلام کرد که باید مصرف سوخت مازوت این نیروگاه به صفر برسد و فقط از گاز طبیعی استفاده شود. او همان زمان به تعداد بالای شکایت مردم محلی، کشاورزان و دوستداران محیط زیست از این نیروگاه اشاره کرد و گفت: «به نظر میرسد با بهرهبرداری از خط لوله ۴۲ اینچ انتقال گاز دامغان – کیاسر – ساری مشکلی در تامین گاز مصرفی مورد نیاز نیروگاه نباشد، اما شرکت ملی گاز در تامین کامل این انرژی به نیروگاه به دلایل مختلف خودداری میکند.» محمداسماعیل ابراهیمزاده مدیرعامل وقت شرکت گاز مازندران در سال ۱۳۹۶ به این موضوع اشاره کرده بود. وی در روز بهرهبرداری از خط انتقال یعنی ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ عنوان کرده بود: «با جریان روزانه ۴۰ میلیون متر مکعب گاز در خط لوله ۴۲ اینچ دامغان-ساری علاوه ایجاد پایداری در شبکه گاز خانگی، ۱۳ میلیون متر مکعب گاز مورد نیاز کارخانههای سیمان، صنایع چوب و کاغذ و نیروگاه نکا به عنوان واحدهای صنعتی مهم استان تامین و گاز مورد نیاز برای یک واحد پتروشیمی نیز ذخیره میشود.» طبق این اظهارات و البته سایر اظهارنظرهای مشابه مسئولان، تامین گاز نیروگاه نکا باید دستکم از سال ۱۳۹۶ بدون مشکل انجام میشد و واحدهای این نیروگاه با مازوت خداحافظی میکردند. گاز مورد نیاز نیروگاه نکا هم ۲ میلیون متر مکعب در شبانهروز است. با این حساب راهاندازی خط لوله گاز دامغان-ساری باید مشکلات تامین گاز نیروگاه نکا را از بین میبرد. اما در عمل چنین نتیجهای مشاهده نمیشود. زمستان آن سال که هیچ، گاز مورد نیاز نیروگاه نکا از این خط لوله ۴۲ اینچی در بهار و تابستان و پاییز هم به نیروگاه نرسید. برای مثال بهمن ۱۳۹۸ مدیرعامل وقت نیروگاه اعلام کرد که به دلیل کمبود گاز فعالیت ۲ واحد گازی و یک واحد بخار در سیکل ترکیبی این نیروگاه متوقف شد و تاکید هم کرد که مصرف بالای گاز، تامین گاز را برای نیروگاه سخت کرده و خط ۴۰ اینچ سمنان-ساری هم تاثیری در کاهش مصرف مازوت نیز نداشت.
پرسش اینجاست که آیا واقعا پروژه یکهزار میلیارد تومانی -با نرخ سال ۱۳۹۶- که قرار بود روزانه ۴۰ میلیون متر مکعب گاز به مازندران برساند نتوانست در این زمینه موفق عمل کند؟ یا برای مصرف مازوت در نیروگاه نکا اولویتهایی وجود دارد؟ نکته قابل توجه و جالب و عجیب اینجاست که مهر ۱۳۹۸ یعنی فقط سه ماه پیش از اظهارنظر مایلی رستمی مبنی بر کمبود گاز و تاثیر نداشتن خط انتقال گاز دامغان-ساری برای تامین گاز نیروگاه نکا، جعفر احمدپور که مدیرعاملی شرکت گاز مازندران را بر عهده داشت در یک نشست خبری خلافِ آنچه که مایلی رستمی در بهمن ۱۳۹۸ گفته بود را عنوان کرد. وی در پاسخ به پرسش خبرنگار ایرنا درباره امکان تامین گاز نیروگاه نکا گفته بود: «ما مشکلی نداریم و موضوع تامین انرژی گاز به عنوان سوخت اصلی نیروگاه یک تصمیم ملی بین ۲ وزارتخانه نیرو و نفت است. به نظر میرسد به دلیل وجود تحریم و فراهم نبودن شرایط برای فروش سوخت مازوت، این سوخت به ناچار باید در کشور مصرف شود. مرکز دیسپاچینگ (سامانه مانیتورینگ ایستگاههای تقلیل فشار توزیع و مصرف گاز) شرکت ملی گاز ایران درباره چگونگی مقدار تامین گاز این نیروگاه تصمیمگیری میکند. شرکت گاز مازندران آمادگی دارد تا گاز مورد نیاز نیروگاه را تامین کند. » به بیانی سادهتر دو مدیرعامل از یک دستگاه به فاصله سه ماه اظهارنظرهایی کاملا متضاد را درباره یک موضوع واحد مطرح کردند. در نهایت پاییز ۹۹، مدیر منطقه ۹ عملیات انتقال گاز از اتصال نهایی خط لوله ۴۲ اینچ دامغان – کیاسر – نکا به خطوط لوله ۳۰ اینچ شمال کشور خبر داد؛ اتصالی که البته هنوز نتوانسته گاز موجود برای نیروگاه نکا را تامین کند تا این نیروگاه دست از سوزاندن مازوت بردارد. ساخت نیروگاه به دهه ۵۰ برمیگردد. آن زمان اتریش کنسرسیوم بینالمللی با محوریت کشور آلمان، برای ساخت این نیروگاه تشکیل شد و آلمانیها راهی ایران شدند. برف سنگین دهه هشتاد و کمبود گاز، عاملی بود که پای نفت کوره یا مازوت برای سوزاندن صنایع به عرصه باز شود. مازوت هرچند حالا نزدیک به دو دهه است که در نکا میسوزد، اما دود آن به چشم پناهگاه حیات وحش میانکاله هم رفته است. میانکاله که درست در امتداد جریان دود و ذرات حاصل از مصرف سوخت مازوت نیروگاه شهید سلیمی نکا قرار دارد، با وجود اکوسیستم شکننده و تخریبهایی که در سالهای اخیر شاهدش بوده، بیش از پیش در حال رنج کشیدن است.
کیفیت مازوت مصرفی در نیروگاه برق نکا بسیار پایین است
حالا امروز مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران با اظهار اینکه بر خلاف نگاه عمومی، آلودگی هوا در این خطه وجود دارد، گفت: کیفیت مازوت مصرفی در نیروگاه برق نکا بسیار پایین است. عطاالله کاویان در جلسه شورای برنامه ریزی مازندران با بیان اینکه مصرف سوخت مازوت یک دستورالعمل ملی است و همه استانها به ناچار باید این سوخت را بسوزانند، افزود: با توجه به اثرات مخرب ناشی از مصرف مازوت، گسترش آلودگی هوا از شهرستان نکا تا محمودآباد نگران کننده شده است. وی تصریح کرد: بر اساس مطالعه ارزیابی مازوت سوزی نیروگاه نکا، آلودگی هوا در مناطقی از مرکز و غرب مازندران بسیار جدی است.
وی به وجود سه ایستگاه سنجش آلودگی هوا در شهرستان های نکا، چالوس و آمل اشاره کرد و بیان داشت: اکنون علاوه بر تأثیر منفی کیفیت مازوت سوزی در نکا و آلودگی هوا در منطقه، ریزگرد ناشی از فعالیتهای معدنی در محور هراز و سوادکوه نیز چالش دیگر آب و هوایی استان است. مدیر کل حفاظت محیط زیست مازندران گفت: طبق آمار روزهای پرخطر آلودگی هوای استان در حال افزایش است. نیروگاه نکا به عنوان بزرگترین واحد تولید برق در مازندران که از چهار واحد بخار هر یک با قدرت اسمی۴۴۰ مگاوات، سیکل ترکیبی شامل ۲ واحد گازی با توان اسمی ۳۷۵.۵ مگاوات و یک واحد بخار دیگر با قدرت ۱۶۰ مگاوات و همچنین ۲ واحد توربواکسپندر با قدرت اسمی هر یک ۹.۵ مگاوات تشکیل شده و ۶ درصد برق کشور را تولید میکند، نیروگاهی که چند سال است به منبع چهارفصل آلایندگی هوای مازندران تبدیل شده است.
کاهش حق آبه طبیعی تالابهای مازندران
کاویان بر لزوم بهره وری از انرژیهای آب و برق در مازندران تاکید کرد و گفت: اکنون به دلیل کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی، بسیاری از تالابهای مازندران حقآبه طبیعی خود را دریافت نمیکنند. وی ادامه داد: تالاب های مازندران در رشد اقتصادی و محیطزیست استان نقش محوری دارند. براساس تقسیم بندی تالابها به بینالمللی، جنگلی و آببندانی، مازندران افزون بر ۸۰۰ تالاب دارد که طبق گزارش شرکت آب منطقهای و محیط زیست به دلیل خشکسالی و برداشت بی رویه آب این تالابها در معرض خطرخشک شدن قرار دارند. تالاب بین المللی میانکاله در جنوب شرقی دریای خزر در شرق مازندران یکی از مهمترین تالابهای ایران و جهان است که در سالهای اخیر حدود ۲۰ درصد از مساحت این ذخیرهگاه خشک شد.
اثرات استفاده از مازوت بر سلامتی
در اثر سوزاندن سوختهای فسیلی حاوی گوگرد همچون مازوت، ترکیباتی موسوم به Sox منتشر میشوند که بخش بیشتر آنرا SO2 تشکیل میدهد SO2 گازی سمی است که برای سلامتی مضر است. این گاز، وزن بیشتری نسبت به هوا دارد و زمانی که غلظت آن در هوا به بیش از ۵۰۰ppb برسد، بوی بدی خواهد داشت که در این سطح، کشنده خواهد بود. این گاز در غلظتهای پایینتر، درد قفسه سینه، مشکلات تنفسی، قرمزی چشم و افزایش احتمال بروز بیماریهای قلبی و تنفسی را به همراه دارد. به طور کلی، غلظت معمول این گاز در اتمسفر کمتر از ۱۰ppb ذکر میشود که در این غلظت اثر مخربی بر سلامتی نخواهد داشت. اثر دوم سوزاندن مازوت و سایر سوختهای گوگردی، تشکیل سولفاتها و نیتراتها به شکل آئروسول یا ذرات بسیار ریز هوا است که «ذرات معلق» (Particulate Matter) موجود در هوا را سبب میشوند. این ذرات معلق با تشدید آلودگی هوا خطر آسم و حملات قلبی و تنفسی را افزایش میدهند.
اثر سوم سوزاندن مازوت از منبع انتشار آن فراتر میرود و در این حالت اکسیدهای گوگرد به دلیل واکنش در اتمسفر و فاز محلول در آب، به اسید تبدیل میشوند. این آئروسولهای اسیدی تحت شرایط خاص هواشناسی به باران اسیدی، برف و مه تبدیل خواهند شد. زمانی که آلودگی هوا ناشی از عملکرد و فعالیتهای انسانی نباشد، pH بارانهای اسیدی در حدود ۵.۵ خواهد بود که این میزان خاصیت اسیدی به دلیل وجود کربنیک اسید حاصل از واکنش بخار آب با دیاکسید کربن است.
این بارانهای اسیدی اثرات مخرب دیگری نیز بر جای میگذارند که از میان آنها میتوان به حل شدن فلزات سنگین در بارانهای اسیدی اشاره کرد و خاکها نیز دیگر توانایی نگهداشتن ریشه درختان را نخواهند داشت. در نتیجه با فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی، احتمال بروز سیل افزایش مییابد.
