مائده مطهری زاده

نخستین بار سال ۹۰ در تالاب عینک رشت شناسایی شد. یک گیاه‌شناس در این باره می‌گوید: نمی‌دانیم از کجا آمده است اما حدس می‌زنیم، با بذر برنج به ایران راه یافته باشد. اولین بار که این گونه را در مرداب عینک دیدم مرداب را کاملا پوشانده بود و هیچ گیاه دیگری در آنجا نبود. ولی با یک تمهید ساده توانستند آن را جمع‌آوری کنند. منظور مظفریان از تمهید ساده بسیج نیروها برای جمع‌آوری سنبل آبی از محیط‌های تالابی گیلان بود. تمهیدی که به ظاهر ساده می‌آمد اما در عمل با صرف وقت و هزینه زیاد میسر شد و هنوز هم این‌گونه از تالاب‌های گیلان ریشه کن نشده است.
سنبل آبی که از آن با عنوان «شیطان آبی» هم یاد می‌کنند، در تالاب‌های مازندران نیز جولان داده و می‌دهد و هم‌اکنون ظهور دوباره آن در تالاب آغوزبن بابل، نگرانی‌هایی را در میان دوستداران و فعالان محیط زیست به وجود آورده است. سنبل آبی یا شیطان آبی رنگ که از بین ۲۰۷ آب‌بندان شهرستان بابل در سال گذشته فقط در یک آب‌بندان روستای آغوزبن بابل مشاهده شده بود.
در آن مقطع زمانی با هماهنگی‌های انجام شده بین دستگاه‌های مرتبط شرکت آب منطقه‌ای، محیط زیست و سازمان جهاد کشاورزی مازندران جمع آوری آن در آب‌بندان ۴۰ هکتاری آغوزبن بابل انجام شد اما این گیاه وحشی دوباره در آب‌بندان این روستا قد کشید و زمینه نگرانی را برای شهروندان و کارشناسان محیط زیست فراهم کرد. بیشتر نگرانی صاحبنظران به این خاطر است با توجه به اینکه بابل به شهر تالاب‌ها و آب‌بندان‌ها در مازندران معروف است، اگر پای سنبل آبی در دیگر آب‌بندان‌های شهرستان باز شود به یک بحران تبدیل خواهد شد. با توجه به اینکه وسعت برخی از آب‌بندان‌های شهرستان بابل بیشتر از ۲۰۰ هکتار است نفوذ و تکثیر این گیاه می‌تواند برای شالیکاران بحران آفرین باشد.
ا‌راضی کشاورزی زیادی از طریق این ۲۰۷ آب‌بندان بابل آبیاری می‌شوند و با توجه به قدرت جذب زیاد آب، که سنبل آبی دارد در تامین آب زمین‌های شالیزاری اختلال ایجاد خواهد شد.
سنبل آبی گیاهی از خانواده سنبل است که به دلیل قدرت رشد و تکثیر بسیار بالا و همچنین‌ گلهای بنفش زیبای آن مورد توجه گردشگران و بعضا جابجایی به عنوان گیاه زینتی است و این ویژگی باعث می‌شود به سرعت به مناطق آبی سرایت کند و به دلیل قدرت جذب بالای آب در ریشه‌ها و ساقه‌های بهم تنیده غوطه ور آن، توانایی بالایی در نابودی اکوسیستم‌های آبی و تالابی دارد. متاسفانه در دنیا تاکنون روش مبارزه خاصی که فاقد آثار جانبی زیانبار برای اکوسیستم‌ها باشد برای سنبل آبی معرفی نشده و تنها راه موثر توصیه شده برای‌ مقابله با آن، مبارزه فیزیکی (جمع آوری) است. اما در بعضی موارد به دلیل گستردگی مناطق آلوده به این گیاه و دشواری و کند بودن روند اجرای شیوه مذکور، پاکسازی کامل از وجود این گونه مهاجم نیازمند عزم جدی سایر مسوولان و مردم است. در این پیوند این گونه گیاهی در آب‌بندانی در روستای آغوزبن که در یک کیلومتری شمال شهر بابل واقع شده و دارای ۶ هزار و ۵۴۰ خانوار و ۲ هزار نفر جمعیت است، جولان می‌دهد. سنبل آبی، گیاهی آبزی با نام علمی Eichhornia crassipes بومی مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی و آمازون است و خارج از محدوده بومی خود به عنوان گونه‌ای مهاجم شناخته می‌شود. این گیاه آزادانه در آب شناور است و تا حدود یک متر بالاتر از سطح آب رشد می‌کند. اندازه برگ‌های سنبل آبی بین ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر است و به صورت شناور روی سطح آب دیده می‌شود. هر ریشه این گیاه بین هشت تا ۱۵ گل می‌دهد که روی سطح آب می‌رویند و معمولا شش گلبرگ دارند که رنگ آنها بین صورتی و بنفش دیده می‌شود. آن‌طور که کارشناسان می‌گویند: این‌گونه هدر رفت آب تالاب را به‌دلیل شدت تبخیر و تعرقی که دارد، ۱۳ برابر افزایش می‌دهد. همین ویژگی، سنبل آبی را به قاتل مرداب‌ها تبدیل کرده است. اثرات مخرب دیگری هم به این‌گونه گیاهی نسبت داده می‌شود و همین اثرات سبب شده نام سنبل آبی در فهرست ده علف هرز مهاجم دنیا ثبت شود. طبق قانون، سازمان حفظ نباتات به‌عنوان دستگاه متولی مقابله با ورود گونه‌های گیاهی و جانوری مهاجم به کشور موظف است با کنترل محموله‌های گیاهی وارداتی به ایران از ورود این گونه مهاجم جلوگیری کند، اما معلوم نیست چگونه بذر یا گیاه سنبل آبی به ایران وارد شده که بعضا در نمایشگاه‌های گل وگیاه نیز به مشتریان عرضه می‌شود. ورود سنبل آبی به کشور، حیات اکوسیستم‌های تالابی ایران را تهدید می‌کند.
دکتر حسین آخانی، استاد گیاه‌شناسی دانشگاه تهران، درباره هشدار سرطان‌زا بودن سنبل آبی می‌گوید: گیاهانی با ترکیبات کارسینوژن وجود دارند که به دلیل تماس با پوست یا شیرابه‌های سمی که دارند باعث ایجاد سرطان پوست می‌شوند. اما گیاهان تزئینی در منازل، در نهایت ممکن است برای انسان آلرژی ایجاد کنند. سنبل آبی استفاده غذایی برای انسان ندارد و بنابراین می‌توانیم بگوییم خطر جدی برای سلامت ما ایجاد نمی‌کند. دکتر آخانی در ادامه، آسیب‌های این گیاه و گونه‌های مهاجم را برای طبیعت منطقه این گونه عنوان می‌کند: می توان گفت این گیاه و سایر گونه‌های مهاجم باعث ایجاد وضعیتی شبیه به سرطان در طبیعت می‌شوند و در اکوسیستم منطقه اختلال ایجاد می‌کنند. این گیاه‌شناس برجسته اضافه مي کند معمولا در مناطقی که دام‌ها چرای بی‌رویه دارند و علوفه‌های خوش خوراک تمام می‌شوند، گیاهانی که غالب می‌شوند، مواد سمی وارد بدن دام‌ها می‌کند و با تغذیه دام از آنها، آن مواد سمی وارد گوشت و شیر دام می‌شود. بنابراین ما باید بیش از هر چیز نگران چرای بی‌رویه دام‌ها باشیم که می‌توانند غیرمستقیم باعث ایجاد سرطان شوند.» در مجموع به نظر می‌رسد اگر گیاهی به صورت تزئینی در محل کار یا زندگی وجود داشته باشد، نمی‌تواند آسیب جدی برای انسان داشته باشد و فقط ممکن است گرده‌افشانی بعضی گیاهان زمینه‌ساز بروز حساسیت‌های پوستی شود. تعدادی از گیاهان نیز باعث ایجاد تورم در گلو یا روده و ایجاد مشکلات تنفسی برای انسان می‌شوند. اما تا به حال گزارشی از سرطان‌زا بودن گیاهان تزئینی و بخصوص سنبل آبی دیده نشده است. آنچه در مورد سنبل آبی نیاز به مراقبت دارد، جلوگیری از پراکنش این گیاه در اکوسیستم‌های آبی کشور است.