مائده مطهری زاده
چند روز دیگر، روز جهانی تالابهاست و به همین مناسبت هم قرار است در رامسر، همایشی بینالمللی با حضور مقامات استانی و کشوری و بینالمللی برگزار شود.
دوم فوریه سال ۱۹۷۱ میلادی، مقارن با سیزدهم بهمن ماه سال ۱۳۴۹ هجری شمسی بود که کنوانسیون رامسر در شهر رامسر تصویب شد. کنوانسیونی که بر حفظ و حراست از تالابهای جهان تاکید داشت و امروز ۱۷۲ کشور جهان و با مجموع ۲۵۰۳ تالاب بین المللی عضو این کنوانسیون بین المللی هستند.
این کنوانسیون که از آن با عنوانِ قدیمیترین معاهده بین المللی یاد میشود، در حالی در رامسر (ایران) به تصویب رسید که این روزها اگر سری به تالابهای ایران به ویژه مازندران بزنید، حالِ بسیاریشان خوب نیست و غمِ آب و آلودگی و … زندگی و زنده بودن آنها را در هالهای از ابهام قرار داده است.
این تالابهای زیبا عمدتا، میزبانِ میهمانانِ خارجی (پرندگان مهاجر) نیز هستند و متاسفانه، همین ناخوش احوالیِ عمیقشان، پرندگان مهاجر را هم فراری داده است.
وقتی شرایط محیطی برای زیست مهیا نباشد، ساکنینش کوچ میکنند؛ چه انسان باشد چه پرنده! در حال حاضر مناطقی در کشورمان هستند که به دلایل متعددی، زیستن در آن غیرممکن و خالی از سکنه شدهاند.
دلیل عمده هم کمآبی و بیآبیهای ناشی از سیاستهای نادرست است. متاسفانه در طول این سالها بی تدبیری برخی مسئولان امر، نه تنها به ذخیره و جمع آوری آب کمکی نکرده بلکه روز به روز به فقر منابع طبیعی افزوده است. البته درباره عملکرد مسئولان اگر هم انتقادی وجود داشته باشد و مطرح شود، ممکن است کسی آن را گردن نگرفته یا انکار کند اما زمانی که طبیعت به کمک میآید و این بیتدبیریها را اثبات میکند؛ دیگر حرفی برای گفتن نمیماند! منظور، پرندگانی است که هر ساله در این موقع از سال به ایران میآمدند اما طبق گزارش اعلام شده، حالا ۷۰ درصد همان پرندگان مهاجر، از آمدن به مازندران منصرف شدهاند. علت؛ پسروی آب دریای خزر که یکی از مسائل مهم محیط زیستی در ایران امسال است و از طرفی کاهش سطح آب تالاب میانکاله.
در خصوص پایین آمدن سطح آب در دریای خزر میتوان به بسته شدن دهانه رود ولگا از طرف روسیه اشاره کرد که مسئولان ابتدا تایید و سپس تکذیب کردند؛ فرافکنی و برخوردهایی که نشان داد سیاست و روابط دیپلماتیک بر حفظ محیط زیست و سلامتی انسان و جانداران ارجح است!
با هم نگاهی به پروسه قهر پرندگان میاندازیم با این اشاره که ۳۰ درصدی از آنها آمدهاند و این میتواند نماد افرادی باشد که هیچ چارهای ندارند و حتی در زمینهای بیآب و علف هم زندگی میکنند تا وقتی که دیگر توانی برایشان نمانده و جانشان را از دست بدهند.
کاهش ۷۰۰ هزار بالی پرندگان مهاجر به مازندران آسیبهایی را به محیط زیست منطقه وارد میکند که به باور کارشناسان افزایش انگل ها و آفت های گیاهی در عرصه های طبیعی یکی از این چالش ها است.
بعد از رسانه ای شدن خبر کاهش چشمگیر پرندگان مهاجر به مازندران، نخبگان و فعالان زیست محیطی مطالب تازه ای ارائه کردند و معتقدند تداوم این چالش می تواند در عرصه های طبیعی استان اثر منفی داشته باشد.
صاحبنظران می گویند، کاهش تعداد پرندگان مهاجر در بلند مدت به میزان و حتی کیفیت محصولات کشاورزی هم تاثیر می گذارد، چرا که افول مهاجرت پرندگان باعث کاهش رشد فیتوپلانکتون ها و مواد مغذی خاک می شود که کود دهی زمین را افزایش خواهد داد و همچنین سبب افزایش انگل ها و آفات گیاهی بر محصولات کشاورزی خواهد شد.
صاحبنظران زیست محیطی بر این نظرند که علاوه بر پسروی آب خزر و خشک شدن میانکاله که یکی از مهمترین علت کاهش پرندگان مهاجر به مازندران است، کشت دوم برنج، تغییرات اقلیمی جهان، صید بی رویه در سنوات گذشته و بزرگ شدن عرصه های شهری از جمله عوامل دیگر کاهش پرندگان مهاجر به مازندران است.
اما یکی از تالاب هایی که در استان در ارتباط با کاهش مهاجرت پرندگان همواره مورد بحث بوده، تالاب میانکاله است که از دهستان میانکاله در شهرستان بهشهر تا آشوراده در استان گلستان وسعت دارد. این منطقه به دلیل داشتن پهنه آبی مناسب با ذخایر غذایی غنی و آبزیان همه ساله پذیرای بیش از ۳۰ تا ۴۰ گونه از پرندگان مهاجر زمستان گذران و بیش از ۱۰۰ گونه از پرندگان بومی آبزی و کنارآبزی است.
این تالاب با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل میدهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیره گاههای زیست کره جهان از سوی سازمانهای جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت.
رئیس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران نیز در این باره گفت: در سال ۱۳۸۵ حدود یک میلیون بال پرندگان مهاجر زمستان گذران به مازندران مهاجرت کردند که این آمار به ۳۰۰ هزار بال در حال حاضر کاهش یافت. کوروس ربیعی با بیان اینکه، پسروی آب خزر و کاهش آب تالاب میانکاله و خلیج گرگان از مهمترین عوامل کاهش حضور پرندگان مهاجر در مازندران است، بیان کرد: حدود ۱۰۰گونه پرنده مهاجر که برای زمستان گذرانی به مازندران سفر می کردند همچنان ادامه دارد ولی تعداد آنها کاهش چشمگیری داشته است.
فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست از آمریکا و عضو کارگروه احیای میانکاله در این راستا کرد: در آخرین بررسی های انجام شده در خصوص میانکاله که در هفته گذشته انجام شد وسعت میانکاله در قسمت مازندران از ۵۵ هزار هکتار در سال ۱۳۷۳ به ۲۲ هزار هکتار در زمان فعلی کاهش یافته است که به عبارتی کمتر از نصف شده است. عزیر عابسی اظهار داشت: بدون تردید پسروی آب خزر تاثیرات زیادی برروی کاهش پرندگان زمستان گذران به این تالاب خواهد داشت.
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل اضافه کرد: کاهش آب میانکاله و تالاب های دیگر حاشیه خزر شوری آب را به همراه خواهد داشت و با توجه به اینکه رودخانه های بالادست برای مصارف کشاورزی و آب شرب استفاده می شود، شوری این تالاب ها بیشتر خواهد شد که بر روی کاهش مهاجرت پرندگان مهاجر نیز تاثیر گذار است.
این استاد صاحبنظر در حوزه محیط زیست کشور اظهار داشت: پسروی آب خزر زمینه ساز تغییراتی در منطقه خواهد شد و زمین ها دیگر حالت مرطوبی نداشته و گیاهان جدیدی هم رویش خواهد کرد.
جواد یعقوب زاده کارشناس محیط زیست گفت: یکی از دلایل کاهش پرندگان مهاجر به مازندران تغییر کاربری آببندان ها طبیعی است که به مزرعه پرورش ماهی تبدیل شده است.
وی افزود: به طور نمونه از مجموع ۲۰۸ آببندان شهرستان بابل تنها ۲۱ قطعه طبیعی مانده است و بقیه تغییر کاربری داده اند.
این فعال محیط زیستی اظهار داشت: پرنده مهاجر علاوه بر آب باید در آببندان ها پوشش های گیاهی وجود داشته باشد که برای خود آشیانه بسازد و تغییر کاربری آببندان ها زمینه کاهش این پرندگان مهاجر را فراهم می کند.
وی با بیان اینکه پرندگان مهاجر عامل حیاتی برای عملکرد اکوسیستم ها هستند، بیان کرد: از طریق پراکندن دانه، گرده افشانی، کنترل آفات و موارد دیگر از کاربردهای مثبت اکوسیستمی پرندگان مهاجر است.
یعقوب زاده اضافه کرد: گسترش گردشگری پرنده نگری می تواند درآمد سرشار اقتصادی برای مازندران و کشور به همراه داشته باشد که این امر با حفظ مهاجرت پرندگان مهاجر به مازندران فراهم می شود.
این کارشناس تصریح کرد: با سلسله نشست هایی که با چهره های دانشگاهی و علاقمندان برگزار می کنیم به خصوص در بنیاد علمی حریری بابل، تلاش می شود تا هشدارهای لازم در خصوص اهمیت حضور پرندگان مهاجر ارائه شود.
فلامینگوها از زیباترین پرندگان مهاجر زمستان گذران هستند که با آمدنشان، آسمانِ تالابها را زیباتر از همیشه میسازند و عکاسان بسیاری، تصاویر آنها را در آسمانها و تالابها به عنوان یکی از جذابترین قابهای طبیعی در دوربینهای خود ثبت کردهاند و حالا نکته غمبار ماجرا اینجاست که آنها هم با تالابهای مازندران قهر کردهاند.
سرشماری سال جاری پرندگان مهاجر در میانکاله نشان از کاهش ۱۵ هزار بالی پرنده مهاجر فلامینگو نسبت به سال گذشته دارد که سوز سرما، پسروی آب خزر و از دست رفتن محیط تغذیه سبب کاهش این گونه جانوری زمستان گذران در این تالاب شده است.
بر اساس سرشماری سالجاری هر چند همانند سال گذشته حدود ۸۰ هزار بال پرنده مهاجر در تالاب میانکاله فرود آمدند اما کاهش تعداد برخی از گونه های پرندگان همانند فلامینگو بسیار مشهود است. کاهش حضور پرندگان مهاجر به میانکاله که از ۱۶ سال گذشته آغاز شد همچنان ادامه دارد و بر اساس جدیدترین آمار تعداد فلامینگو ها در میانکاله در سرشماری سال ۲۰۲۳ حدود ۱۹ هزار بال بود که این آمار در سرشماری ۲۰۲۴ به حدود چهار هزار بال کاهش یافت.
رئیس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران به خبرنگار ایرنا گفت: سرشماری پرندگان مهاجر میانکاله طبق تقویم جهانی از اوایل ژانویه برابر با اواسط دی ماه شمسی آغاز شد که در سال جاری ۱۵ هزار بال فلامینگو نسبت به سال گذشته کمتر به تالاب میانکاله مهاجرت کردند.
کوروس ربیعی اظهار داشت: کاهش سوز سرما در مناطق شمالی خزر، پسروی آب خزر و کاهش سطح تالاب میانکاله به همراه از دست رفتن محیط تغذیه از دلایل اصلی کاهش فلامینگو در میانکاله است.
وی با بیان این مطلب که هر چند در سرشماری سال جاری همانند سال گذشته حدود ۸۰ هزار بال پرنده در میانکاله فرود آمدند، بیان داشت: روند کاهشی حضور پرندگان مهاجر به مازندران که از ۱۶ سال گذشته آغاز شد، ادامه دارد. وی ادامه داد: هر چند بارش های پاییزی در مازندران سبب آبگیری بخشی از اراضی خشک شده میانکاله شد اما این وسعت برای تغذیه دهی پرندگان با حفظ سطح آب فعلی سه سال زمان نیاز دارد. ربیعی با بیان این مطلب که آب به تنهایی علت جذب پرندگان مهاجر نیست، تصریح کرد: اگر تمام سطح خشک شده میانکاله پر از آب شود بین دو تا سه سال زمان نیاز است تا محیط تغذیه مناسب پرندگان در این تالاب ایجاد شود.
