مائده مطهری زاده
رودخانههای مازندران که از مهمترین عناصر محیط زیستی این استان محسوب میشوند و نقشی اساسی در اقتصاد بومی این استان یعنی کشاورزی و دامداری دارند، سالهاست که مورد بیمهری قرار گرفتهاند. اگر از خشکسالی به عنوان یکی از دلایل اقلیمی حال ناخوش رودخانهها در مازندران صرفنظر کنیم، از یک سو بیتوجهی شهروندان و مدیران واحدهای تولیدی و صنعتی به این عناصر مهم محیط زیست در حال آسیب زدن به آنهاست و از سوی دیگر اجرای طرحهای عمرانی به بهانه توسعه، رودخانههای مازندران را از ماهیت اصلی زیستمحیطیشان دور میکند.
اما همانطور که گفته شد، علاوه بر کاهش آبدهی به دلیل کمبارشی و شرایط اقلیمی، رودخانههای مازندران از عوامل انسانی هم بشدت تهدید میشوند. تجاوز به حریم و بستر رودخانه، برداشت بیرویه مخلوط و شن از رودهای استان، اجرای طرحهای عمرانی با توجیه توسعه پایدار در حاشیه رودخانهها و برخی اقدامت دیگر در حال از بین بردن ماهیت اصلی رودخانههای مازندران به عنوان یک زیستگاه مستقل هستند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند که از این زیستبومهای مستقل در مازندران اکنون صرفا آبراههای نصفه و نیمه باقی مانده است.
روزانه ۵۸ هزار تن زباله در کشور تولید میشود که در این میان سهم استان های مسافر خیز مانند گیلان، مازندران و گلستان بسیار نگران کننده است، در این سه استان هر حالت عادی روزانه حدود ۶ هزار تُن پسماند تولید میشود که در ایام تعطیلات تابستانی و نوروزی گاهی تا سه برابر بیشتر میشود که این فاجعهای برای محیط زیست شمال کشور است زیرا شیرابههای این حجم زیاله جنگل و طبیعت آن منطقه را نابود میکند و در نهایت وارد رودخانه با ورود به محصولات کشاورزی، زندگی و سلامت مردم را تحت تاثیر قرار میدهد.
طبق آمارهای موجود در این استان دستکم ۱۲۰ رشته رودخانه به طول حدود هفت هزار کیلومتر وجود دارد که آب این رودخانهها در مسیر عبور برای رسیدن به دریای خزر با ایجاد سردهنه کشاورزی توسط کشاورزان برای آبیاری زمینهای کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد. کاربریهای دیگری مانند پرورش ماهی هم در این بین مورد توجه قرار دارد.
مازندران استانی با محور تولیدی کشاورزی است که تقریبا کشت تمامی محصولات آن به بارندگی و ذخیره سازی آب بستگی دارد. طبق آمارهای رسمی تعداد بهره برداران بخش کشاورزی مازندران حدود ۵۰۰ هزار نفر است و هرگونه تغییر در بارندگی به صورت مستقیم بر زندگی و معیشت آنان و در نهایت بر امنیت غذایی کشور که مازندران نقش حدود ۱۲ درصدی در تولید ارزش افزوده آن دارد، اثرگذاری خواهد کرد.
پلاستیکها بلای جانِ رودخانهها
یافتههای مطالعه شماری از محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی ایران نشان میدهد پلاستیکهای خُرد یا میکروپلاستیکها در تمام نقاط مورد مطالعه رودخانههای منتهی به جنوب دریای خزر وجود داشته و فراوانی این آلایندهها در پاییندست بیشتر از بالادست است. میکروپلاستیکها یا پلاستیکهای خُرد به عنوان فراگیرترین زبالههای دریایی، ذرات پلاستیکی کوچک با قطر کمتر از ۵ میلیمتر بوده و منشا اولیه و ثانویه دارند. میکروپلاستیکهای اولیه در اندازه میکرومتری تولید میشوند؛ مانند موادی که در محصولات مراقبت شخصی و آرایشی استفاده میشود.
میکروپلاستیکهای ثانویه هم با تجزیه پلاستیکهای بزرگتر تولید میشوند. میکروپلاستیکها را می توان بر اساس شکل، اندازه، رنگ، نوع پلیمر و مورفولوژی به دستههای مختلفی طبقه بندی کرد. با افزایش سطح میکروپلاستیک، امکان جذب آلاینده هایی مانند هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای/ PAHs و مواد دارویی روی سطوح آبگریز میکروپلاستیکها افزایش مییابد. انسانها همیشه با محیطهای آب شیرین؛ مانند رودخانهها مرتبط هستند، رودخانهها همچنین نقش مهمی در انتقال پلاستیک به محیطهای دریایی دارند. برآورد میشود سالانه ۸ دهم تا ۲.۷ میلیون تن پلاستیک از طریق رودخانهها به دریاها و اقیانوسهای جهان وارد میشود. بنابراین، رودخانهها حدود ۸۰ درصد از زبالههای پلاستیکی را وارد اقیانوسهای جهان میکنند. همچنین تجمع میکروپلاستیکها در رسوبات رودخانه منجر به تشکیل کانونهای میکروپلاستیک میشود. این نقاط به عنوان منبع ثانویه برای میکروپلاستیکهای رودخانهای در نظر گرفته میشوند.
اگرچه مطالعات زیادی در سالهای اخیر در مورد آلودگی میکروپلاستیک در آبها و رسوبات ساحلی و فراساحلی دریای خزر انجام شده است، هنوز ناشناختههای زیادی در مورد آلودگی میکروپلاستیک در رودخانههای منتهی به جنوب دریای خزر وجود دارد. جمعی از محققان پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی ایران به سرپرستی دکتر احمد منبوهی عضو هیات علمی و رییس ایستگاه اقیانوس شناسی دریای خزر (نوشهر) و دکتر علی مهدی نیا معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی، پژوهش گستردهای برای نشان دادن وجود، تنوع و فراوانی آلودگی میکروپلاستیک در رودخانههای منتهی به جنوب دریای خزر انجام دادند.
بر اساس این پژوهش مشخص شد میکروپلاستیکها در تمام نقاط مورد مطالعه در رودخانهها (بالادست و پایین دست) وجود دارند.
به گفته مهدی نیا، میانگین غلظت میکروپلاستیکها در نقاط مورد مطالعه در دو فصل پرآب و کمآب به ترتیب ۴۰۶/۱ میکروپلاستیک در مترمکعب و ۴۰۷۰/۰ میکروپلاستیک در مترمکعب بوده است. منبوهی نیز میزان میکروپلاستیکها در پایین دست رودخانهها نسبت به بالادست رودخانهها را بیشتر اعلام کرد و گفت: ذرات پلیاتیلن سفید و شفاف به شکل قطعه و فیلم و طول کمتر از یک میلیمتر، رایجترین میکروپلاستیکها در آبهای رودخانههای منتهی به جنوب دریای خزر بودند. نتایج این تحقیق نشان داد میانگین غلظت میکروپلاستیک در آب رودخانه در دوره پرآب ۴۵/۳ برابر بیشتر از دوره کمآب بود. عواملی مانند فاضلاب و زبالههای خانگی، محلهای دفن زباله و فعالیتهای تفریحی-گردشگری، ماهیگیری و کشاورزی در امتداد رودخانهها، باعث ازدیاد میزان میکروپلاستیکها در نواحی پاییندست رودخانهها شده است.
این یافتهها که در مجله تحقیقات علوم محیط زیست و آلودگی Environmental Science and Pollution Research چاپ شده و در این نشانی در دسترس است، اطلاعات پایهای از میکروپلاستیکها در آبهای رودخانههای منتهی به جنوب دریای خزر، ارائه میکنند. با این حال، برای داشتن پروفایل دقیق از میکروپلاستیک، انجام پایش و نمونه برداری سالانه توصیه میشود.
معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران در همین راستا گفت که کم بارشی و کم شدن آب رودخانههای استان علاوه بر اینکه خشکسالی را ایجاد کرده اثرات و تبعات آن در بخشهای دیگر نمایان شده است. علی اکبر یداللهی افزود: کم آبی رودخانههای مازندران باعث شده تا آلایندههایی که در این بخش از محیط زیست وارد میشود بیشتر رخ نمایی کند.
وی ادامه داد: فاضلابهای خانگی، صنعتی و کشاورزی عمدهترین آلایندههای سرریز شده در رودخانههای مازندران هستند که همواره این موضوع مطرح شده است. معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران افزود: در زمان پُرآبی رودخانهها غالبا این آلایندهها همراه با جریان آب جاری و روانه دریا میشود و کمتر دیده میشود.
وی گفت: اما با کم شدن آب رودخانهها مواد آلاینده که به نسبت وزن سنگینتری از آب دارند در رودخانه باقی میمانند، علاوه بر اینکه بستر رودخانه چهره زشت و ناپسندی میگیرد باقی ماندن آن باعث تشدید آلایندگی و خطرات و تبعات زیستی و انسانی را دربردارد. یداللهی اضافه کرد: همانگونه که فاضلابها باعث آلودگی شناگاههای مازندران شده است و مشکلات پوستی و گوارشی را برای افراد ایجاد میکند فاضلابِ رودخانههای خشک وارد
چرخه غذایی نیز میشود. وی گفت: سالهای قبل که میزان دبی آب رودخانه بیشتر از زمان حاضر بود به نوعی ورود فاضلابها در رودخانهها نمایان نبود و موجب پنهان کاری دور زدن قوانین از سوی متخلفان بود به نوعی دوره بزن در رو این افراد به شمار میرفت. معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران اظهار داشت: تخلیه فاضلابها و آلایندهها داخل رودخانهها هموراه شبانه انجام میشد اما با شرایط خشکسالی فعلی رودخانهای وجود ندارد که این شرکتها و واحدها بتوانند از این طریق به خلاف خود ادامه دهند.
وی گفت: برای خروج از چنین وضعیتی حتی به شرکتها و واحدهای صنعتی و تولیدی پیشنهاد همکاری در اعطای زمین در شهرکهای صنعتی دادیم تا با انتقال به این محیطهای صنعتی با شیوههای مناسب و استاندارد آلایندهها را تصفیه کنند و دیگر وارد محیط زیست نشود. به گفته یداللهی حداقل ۳۰ درصد واحدهای صنعتی مازندران در حاشیه مسیر عبور رودخانهها قرار دارند اما بدلیل عدم ارتقا و اصلاح سیستمهای تصفیه فاضلابها به نوعی آلایندههای فعلی رودخانهها هستند. وی در خصوص میزان هزینه اصلاح و ترمیم این سیستمها گفت که به طور مثال یک شرکت بزرگ لبنی مازندران برای انجام این کار بعد از ۱۰ سال نصب این سیستم ۴۰ میلیارد تومان است. معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران گفت: سیستم فاضلاب واحدهای صنعتی هشت سیست دفع فاضلاب در آمل بوده که، صنعتی وارد میشود.
وی از نبود سیستم تصفیه فاضلاب شهری نیز به عنوان دیگر آلایندههای رودخانههای مازندران نام برد و گفت که ۱۸ مجوز سیستم تصفیه فاضلاب شهری صادر شده است که بعد از گذشت سالها در جویبار، ساری، بابل، نوشهر و چالوس راه اندازی شده است. یداللهی اضافه کرد: این موضوع جز دغدغههایی است که همچنان به وقت خود باقی ست.
