سرویس اجتماعی
چند سال قبل بود که آفت شب پره شمشاد سر و کلهاش در غرب مازندران و در دلِ جنگلهای کهن و زیبایی هیرکانی پیدا شد.
بسیاری از کارشناسان و دلسوزان و فعالان منابع طبیعی راهحلهای مشخص و موقتی را برای خلاصی از شرِ این آفتِ شمشادکُش ارائه دادند اما هیچکدام از این روشهای مبارزه سودی نبخشید.
شمشاد یکی از گونههای درختان پهن برگ و همیشه سبز جنگلهای هیرکانی است که دامنه انتشار این گونه در استانهای شمالی از آستارا در استان گیلان تا قرنآباد در استان گلستان واز نزدیک به سواحل دریا در پارک جنگلی سیسنگان تا ارتفاع هزارو۸۰۰ متری از سطح دریا در جنگلهای «لساکوتی» شهرستان تنکابن و «افراچال» ساری است.
از سال ۱۳۸۹ این گونه همیشه سبز و با ارزش جنگلهای شمال کشور به دلایل مختلفی مورد حمله آفات و بیماریهای مهاجم و مخربی قرار گرفت که منشاء خارجی داشته و به طور ناگهانی وارد کشور شده و در مدت زمان کوتاهی حیات و بقای این گونه را به مخاطره انداخته و سبب نابودی و خشک شدن بسیاری از آنها شده بود.
بیماری بلایت شمشاد سبب سوختگی و خزان سریع برگها و خشکیدگی سرشاخههای درختان و نیز درختچههای شمشاد و در نهایت منجر به خشک شدن کلی تودههای آلوده میشود و اثرات مخربی این بیماری در جنگلهای آستارا و سایر مناطق استان گیلان برجای گذاشت و تا سال ۱۳۹۳ در بخشی از مازندران و در نهایت به تمام مناطق کشور سرایت کرد.
آفت شب پره شمشاد میهمان ناخوانده ای که در اوایل سال ۱۳۹۵ تقریبا به طور همزمان در پارک بنفشه چالوس منطقه نمک آبرود و منطقه لوندویل آستارا مشاهده شد و با فعالیت برگ خواری شدید خود خسارتهای زیادی به بسیاری از رویشگاههای شمشاد در مناطق جلگهای و پائین بند شمال کشور وارد کرده بود.
طبق اسناد موجود از گستره حدود ۱.۹۴ میلیون هکتار از جنگل های شمال بنا به گفته مسئولان سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری بیش از ۴۲ هزار هکتار آن دارای پوشش گیاهی شمشاد است.
آفت شب پره در شمشادستان های غرب مازندران کنترل شده است
اوضاع به همین روال طی شد تا اینکه مدیرکل وقت منابع طبیعی مازندران – نوشهر اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۰ خبر از کنترل شدن آفت شب پره شمشاد در گستره جنگلهای شمشاد غرب استان را نوید داد.
وی با اشاره به اینکه در سال جاری فعالیت آفت شب پره مشاهده نشد، گفت: این آفت در شمشادستان ها کنترل شده است. عبدالرضا سنگاری در گفتگو با مهر درباره گزارش اقدامات اجرای کنترل آفات اظهار داشت: از ابتدای سال ۱۴۰۰ همزمان با پایش مناطق آلوده قبلی، شناسایی کانونهای بحرانی آفات مهم برگ خوار نظیر شب پره شمشاد، پروانه دم قهوهای، تخم انگشتری و سوسک برگ خوار ممرز انجام شد.
وی افزود: با پیگیریهای مداوم در خصوص تأمین اعتبار به منظور کنترل آفات و بیماریها خوشبختانه در همان سال (۱۴۰۰) با توجه به اعتبارات تخصیص یافته به اداره حفاظت و حمایت از محل صیانت، صندوق توسعه ملی، تملک استانی و ماده ۱۳ نسبت به انعقاد شش فقره قرارداد گیاه پزشکی در مناطق بحرانی و پایش شده اقدام شد. وی تصریح کرد: در این ارتباط برای کنترل آفت شب پره شمشاد در سطح ۶۰ هکتار، پروانه دم قهوهای بلوط در سطح ۲۰ هکتار، پروانه تخم انگشتری در سطح ۳۸۵ هکتار و شب پره شمشاد در سطح ۶۰ هکتار مجموعاً در سطح ۴۸۰ هکتار با اعتبار بالغ بر ۸۱۴ میلیون تومان به اضافه مبلغ ۴۵۲ میلیون تومان بابت خرید محلول برای کنترل آفات اقدام شد.
سنگاری یادآور شد: همچنین پایش های صورت گرفته از کانون آفات، توسط کارشناس گیاه پزشکی اداره کل مبنی بر اعلام دقیق زمان آغاز عملیات کنترل، بهترین زمان اجرای قرارداد در خصوص آفت پروانه تخم انگشتری در مناطق لاشک (کجور) در سطح ۲۳۰ هکتار، لوس و هلوپشته (رویان) در سطح ۱۲۰ هکتار و درجان، شهرستانک و سرن (سه هزار) شهرستان تنکابن در سطح ۳۵ هکتار به صورت مکانیکی و محلول پاشی آغاز شده که عملیات اجرایی در مناطق فوق ادامه دارد.
مدیرکل منابع مازندران – نوشهر درباره آفت پروانه دم قهوهای بلوط گفت: براساس پایش و بررسیهای انجام شده محلول پاشی از ۱۱ اردبیهشت ماه در ارتفاعات دلیر شهرستان چالوس در سطح ۲۰ هکتار عملیاتی شد و در مورد آفت سوسک برگخوار ممرز با توجه به پایش انجام شده و وضعیت بیولوژی آفت از نیمه دوم اردیبهشت نسبت به اجرای عملیات محلول پاشی در سطح ۱۵ هکتار در منطقه گرسماسر شهرستان رامسر اقدام شد.
سنگاری ادامه داد: در خصوص آفت شب پره شمشاد همانند سنوات گذشته مطابق دستورالعمل سازمانی نسبت به انعقاد قرارداد با پیمانکار به منظور اجرای پنج مرحله عملیات محلول پاشی اقدام شد، لیکن با عنایت به بازدیدهای مستمر هفتگی از وضعیت بیولوژی آفت توسط کارشناس گیاه پزشکی اداره کل از تاریخ چهارم اسفند ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰، خوشبختانه تاکنون هنوز فعالیت آفت مشاهده نشده است.
وی افزود: با توجه به حجم وسیع و گسترده فعالیت آفات برگ خوار در حوزه این اداره کل در سالهای اخیر و بالاخص آفت پروانه تخم انگشتری که در کلیه مناطق میان بند و بالابند حوزه اداره کل فعال است و این اداره کل در تلاش است تا با جذب اعتبارات بیشتر (در سال آینده) نسبت به برنامه ریزی و اجرای عملیات کنترل در مناطق وسیعتری اقدام کند.
جوانه زدنِ شمشادها
اگرچه حدود ۷۰ درصد درخت شمشاد جنگلهای هیرکانی به دلیل آفت شب پره کاملا خشک شد، اما رییس اداره حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری از کنترل آفت پس از ۶ سال و زنده شدن بارقه امید سبز شدن این گونه که عروس همیشه سبز جنگلهای شمال نام دارد، خبر داد. امین وطن دوست، گفت: بازدیدهای به عمل آمده از سطح شمشادهای آسیب دیده و حتی جوانه زده به صورت خودرو در مناطقی از پارک جنگلی سی سنگان، چهاردانگه ساری و مناطق بهشهر و گلوگاه نشان میدهد که ردپایی از این آفت دیده نشده و در واقع این آفت از بین رفته است. وی توضیح داد: علاوه بر اینکه بارندگیها و سرما بر کنترل آفت شب پره تاثیر دارد، اما عملیات محلول پاشی حدود ۹۰ هکتار از درختان شمشاد در چهار نقطه از جنگل های زیر پوشش منابع طبیعی منطقه ساری خطر گسترش آلودگی آفت شب پره از بین رفته است. وطن دوست با اظهار اینکه شمشاد گونه ای دیر رشدی است، ادامه داد: هم اکنون در این نقاط شاهد سبز شدن جوانه های شمشاد هستیم که با توجه به رشد سالانه حدود یک سانتی متر سال ها زمان خواهد برد تا این جوانه ها به درخت تنومند تبدیل شوند. رییس اداره حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران منطقه ساری تصریح کرد: عملیات گشت و سرکشی روزانه از تمامی رویشگاه های شمشاد به منظور پیش آگاهی و در صورت لزوم کانون کوبی مناطق انجام می شود.
تولید نهال بذری شمشاد
وی گفت: با توجه به خطر طغیان آفت شب پره علیه شمشاد و انقراض این گونه درخت مهم هیرکانی، سازمان منابع طبیعی و آبخیز داری برنامه تولید نهال شمشاد به روش های مختلف تکثیر جنسی (بذر) غیر جنسی (قلمه) و انتقال نهال از عرصه های طبیعی در سطح محدود در دستور کار نهالستان ها قرار گرفت. رییس اداره حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران منطقه ساری ادامه داد: هر سال با جمع آوری بذر شمشاد در منطقه سنگده ساری وانتقال آن به مرکز بذر هیرکانی آمل ،بذرهای سالم انتخاب و برای تولید نهال به لاجیم سواد کوه انتقال داد میشود. وی گفت: هم اکنون ۱۳۰ هزار اصله نهال شمشاد در ۱۳ هکتار مزرعه بذر هیرکانی آمل کاشته شده است، طبق برنامه این نهالها تا پاکسازی کامل جنگل از آفت پروانه برگخوار شمشاد و قارچ در مزرعه نگهداری و حفاظت میشود.
وی ادامه داد: امیدواریم علاوه بر سبز شدن شمشاد های خشک شده، با گسترش نهالکاری این گونه مهم هیرکانی، عروس همیشه سبز جنگل های شمال به شرایط گذشته بازگشت کند.
شمشاد هیرکانی با نام علمی بوکسوس هیرکانا (Buxus hyrcana) درختی همیشه سبز و بومی جنگل های هیرکانی در شمال ایران است که در فهرست گونه های گیاهی در خطر انقراض اتحادیه بین المللی حفظ طبیعت (IUCN) قرار دارد.
این گونه درخت به عنوان پناهگاه حیات وحش و نماد میراث جنگل های شمال ایران قلمداد می شود و بهترین رویشگاه آن در ارتفاع ۲۰ تا ۴۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد ولی تا ارتفاع حدود یک هزار و ۲۰۰ متری در مناطق مختلف جنگلی استان های گیلان، مازندران و گلستان نیز می روید. رییس اداره حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران منطقه ساری بر لزوم رعایت تمامی مقولات قرنطینه ای واردات چوب از ۲ بندر امیر آباد و نوشهر تاکید کرد و گفت: واردات چوب با پوست همواره دغدغه جدی انتقال آفت و بیماری به استان های شمالی است.
وی با بیان اینکه علاو بر آفت شب پره، چندین آفت از جمله پروانه ابریشم باف ناجور، پروانه تخم انگشتری و بیماری خشکیدگی درختان سوزنی برگ جنگل های هیرگانی را تحت تاثیر شدیدی قرار داده است، بیان داشت : امسال مبارزه مکانیکی محلول پاشی علیه آفت پروانه ابریشم باف ناجور در سطح ۲۵۰ هکتار در منطقه گلوگاه و بهشهر انجام شده است.
جنگل های شمال کشور که به جنگل های ناحیه رویشی هیرکانی یا خزری، جنگل های مرطوب و جنگل های صنعتی شمال شهرت یافته اند هم چون نوار سبزی حاشیه جنوبی دریای خزر و نیم رخ شمالی رشته کوه البرز از آستارا تا گلیداغ را به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر، عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر و ارتفاع ۲۸۰۰ متر از سطح دریا پوشانده اند. با توجه به آنکه این جنگل ها همچون کمربندی از درختان خزان کننده دوره سوم زمین شناسی را تشکیل می دهند به همین خاطر در زمره ی کهن ترین جنگل های جهان محسوب می شوند.
تاکنون ۸۰ گونه ی درختی (به طورعمده پهن برگ)، چهارگونه سوزنی برگ بومی و ۵۰ گونه درختچه ای در این جنگل ها شناسائی شده که اغلب آنها از تیپ های آمیخته ی راش، ممرز، بلوط، افرا و توسکا هستند. جنگلهای هیرکانی دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچهای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی است و از آستارا در شمال استان گیلان تا گُلیداغ در شرق استان گلستان گسترش دارد.
