وزیر جهاد کشاورزی چندی پیش اعلام کرد، هر کشاورزی که الگوی کشت را رعایت کند، آب‌بهایش ۵۰ درصد کاهش می‌یابد و اگر نرخ بهره‌وری را ۵۰ درصد بالا ببرد، آب‌بهای او صفر می‌شود.
این در حالی است که همین امروز که این گزارش نوشته می‌شود، چیزی قریب به ۷۵ تا ۸۰ درصد از هدررفتِ آب، سهم بخش کشاورزی است و بسیاری از استان‌های کشور نیز یکی پس از دیگری به دردِ بی درمانِ بی آبی دچار می‌شوند!
سید جواد ساداتی‌نژاد در ادامه سخنانش اظهار داشت: سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی کشور ۷/۱۱ درصد است که عامل اصلی سرمایه‌گذاری پایین و ۴ درصدی در بخش کشاورزی محسوب می‌شود.
وی درباره اجرای طرح الگوی کشت و نحوه اصلاح آن نیز تصریح کرد: بهترین ابزار برای اصلاح و تغییر الگوی کشت، قیمت خرید محصولات کشاورز است. برای نمونه دولت سیزدهم با تعیین قیمت کیلویی ۱۱ هزار و ۵۰۰ تومان برای خرید تضمینی گندم میزان این خرید را ۳ میلیون تن افزایش داد و از ۵/۴ تن در سال قبل به ۵/۷ میلیون تن رساند. سال آینده همین سیاست را ادامه خواهیم و در تولید گندم برای نان به خودکفایی و تولید پایدار خواهیم رسید.
وی اضافه کرد: یکی دیگر از اثرات قیمت را در حوزه تولید برنج و جو مشاهده کردیم. چرا که کاهش تولید کود موجب شد که تولید برنج و جو به ترتیب ۲۰ و ۳۵ درصد افزایش داشته باشد.
وزیر جهاد کشاورزی همچنین با اشاره به بسته‌های تشویقی دولت برای اصلاح الگوی کشت گفت:‌ بر این اساس برای کسانی که الگوی کشت را رعایت کنند، بخشودگی در پرداخت آب‌بهای کشاورزی در نظر گرفته‌ایم. به این ترتیب که هر کشاورزی که الگوی کشت را رعایت کند، آب‌بهایش ۵۰ درصد کاهش می‌یابد و اگر نرخ بهره‌وری را ۵۰ درصد بالا ببرد، آب‌بهای او صفر می‌شود.
«خبرشمال» در همین رابطه با یک استاد و کارشناس مدیریت منابع آب گفت‌وگو کرده است که در ادامه می‌آید.
بابک مومنی مهندس آب و هیدرولوژی و کارشناس مدیریت منابع آب و عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور مرکزی مازندران – ساری، در این باره می‌گوید:« به نظر بنده می‌شود ارفاق‌هایی در این زمینه انجام داد اما اینکه آب‌بها را به صفر برسانیم، از بین بردن ارزش و جایگاه آب است. امروز دنیا سالهاست که از نگاه اقتصادی و مدیریتی به مساله آب عبور کرده و به نگرش و رویکرد امنیت آب و سازگاری با کمبود آب رسیده است. بنابراین، اینکه به هر دلیلی و به بهانه طرح‌های تشویقی بخواهیم قیمت آب را نیم‌بها یا رایگان کنیم، در واقع پاک کردن صورت مساله است. راهبرد اصلی مدیریت منابع آبی، افزایش بهره‌وری از منابع آب و کاهش تلفات آب در بخش کشاورزی یا به طور کلی در سیستم مدیریت جامع آب کشور دو رویکرد دارد. اول رویکرد سخت افزاری و دوم رویکرد نرم افزاری.»
به گفته مومنی، در سخت افزار باید بدون تعارف، زمینه تحویل حجمی آب را به کلیه متقاضیان بخش آب کشور فراهم کنیم اما این در حالی است که متاسفانه اکنون در بخش‌های مختلف اصلا مشخص نیست که هر واحد چه مقدار آب مصرف می‌کند و از همه اسفبارتر اینکه ملاک ما برای تحویل آب، مقیاس سطح است.
این کارشناس مدیریت منابع آب توضیح می‌دهد: در کشور ما وضعیت به این شکل است که به طور تقریبی، تخمین می‌زنند که یک زمینِ ۱۰ هکتاری چقدر آب می‌تواند نیاز داشته باشد و بر همان اساس، آب را تحویلِ متقاضی می‌دهند در صورتی که این سیستمِ سنتی، روش نادرستی بوده و در تمام کشورهایی که به ارزش واقعی آب، پی برده و تنگنای آبی را درک کرده‌اند، منسوخ شده است. در کشورهای توسعه یافته تاکید بر این است کهN مقدار موجودی آب استحصال شده است و N تومان هم قیمت دارد، حالا شما به عنوان مصرف کننده، هر چقدر آب نیاز دارید ابتدا مبلغ‌ آن را می‌پردازید و سپس به همان اندازه به شما تحویل می‌شود و حال شما این میزان آب را در هر بخشی که می‌خواهید می‌توانید مصرف کنید.
وی ادامه داد: امروز در بسیاری از کشورهای جهان، آب را محور قرار می‌دهند اما متاسفانه مسوولان مربوطه در وزارت نیرو و جهاد کشاورزی به این موضوع دقت کافی ندارند و هنوز مصرف‌کننده برایشان دارای اهمیت بیشتری است. به این ترتیب باید اذعان کرد که ما امروز دقیقا برعکس سیاست‌های جهانی آب حرکت می‌کنیم و به جای ارزش گذاری واقعی برای آب، همچنان آب را به ساز مصرف ‌کننده کوک می‌کنیم و تا زمانی که این چنین به منابع پایه نظیر آب و خاک می‌نگریم، مطمئنا نمی‌توانیم در مدیریت منابع آب موفق باشیم!
به بیانِ مومنی، مسلم است که باید جهت نگاه را برگردانیم به سمتِ ماده ارزشمندی که در مضیقه و بحران قرار گرفته است و اینکه به کشاورز دستور بدهیم که فلان محصول را با فلان فرمولِ کشت بکارد تا به اصطلاح از مزیتِ آبِ مجانی بهره‌مند شود، به این معناست که دستِ کشاورز را باز گذاشته‌ایم تا به هر شکل و شیوه و راندمانی که می‌تواند آب را مصرف کند، حال آنکه واجب است امروز از راهکارهای تسکینی گذر کنیم.
مومنی خاطرنشان کرد: بدیهی است که کالای مجانی دارای ارزش و اعتباری نزد مصرف کننده نیست. در تمام دنیا این یک اصل اثبات شده است که انسانها برای چیزی که بهای آن را می‌پردازند، قدر و ارزش بیشتری قائل‌اند. بنابراین اینطور می‌توان نتیجه‌گیری کرد که چنانچه مصرف کننده بابتِ ماده اولیه تولید یک محصول، بهای بیشتری بپردازد، محصول اقتصادی‌تر و با ارزش افزوده بالاتری را تولید می‌کند.
مومنی سخنِ خود را با طرح یک پرسش اینطور ادامه داد که تا چه زمانی می‌خواهیم با مساله الگوی کشت به شکل دستوری برخورد کنیم و باز شکست بخوریم و بعد اضافه کرد: خدمتِ دوستان‌مان در وزارت کشاورزی، هشدار می‌دهم که در سیاست‌گذاری‌های آبی خود دیگر از روش‌های شکست خورده استفاده نکنند و به جای این روش‌های امتحان پس داده و غیرنتیجه‌بخش، به اصول و راهکارهای دنیای مدرن روی بیاورند.
از نظرِ این کارشناس مدیریت منابع آب، اگر می‌خواهیم منابع را درست مصرف کنیم، هیچ راهی به جز واقعی سازی قیمت منابع، پیش روی ما نیست. به این ترتیب، وقتی بهای کامل، درست و واقعی منابع را دریافت کردیم، می‌توانیم مابه ازای آن خدمات فنیِ خوبی را در اختیار قرار دهیم که کشاورز، صنعتگر و متقاضی آب، محصول با کیفیت بالاتری تولید کرده و قادر باشد از محل ارتقای محصول و بازار پسند کردن آن، بهای منابع پایه را پرداخت کرده و سود مناسبی را نیز کسب کند، وگرنه با این ساختار یارانه‌ای و بی توجه به ارزش منابع پایه، نرخ بهره‌وری به همین شکل تاسف‌باری خواهد بود که امروز شاهد آن هستیم.
مومنی ادامه داد: چطور است که در زمینه نهاده‌های دامی، دولت به سمت واقعی‌سازی قیمت رفته و معتقد است که نهاده باید به قیمت واقعی به تولیدکننده ارائه شود و در عوض تولیدکننده با ارتقای تکنولوژی و افزایش کمیت و کیفیت تولید، ارزش افزوده و سود حاصل از کالا و خدمات خود را افزایش دهد. دولت در آنجا ضامنِ نرخِ بهره‌وری پایین تولیدکننده نیست و سوال اینجاست که چگونه است، در مورد منابعی که باید وارد شوند چنین نگرشی وجود دارد اما در مورد منابع پایه به ویژه آب که امروز در کشور بشدت در تنگنا و محدودیت قرار داریم، تصمیم دولت حول محورِ یارانه‌ای و رایگان کردن می‌چرخد؟! بدیهی است که ارزش آب و خاک ما از سبوس و جو و ذرت و کنجاله‌ای که از خارج از کشور وارد می‌شود بسیار بیشتر است و تا به این درک ساده از وضعیت خودمان نرسیم اوضاع به مراتب بدتر از این خواهد شد.
وی ادامه داد: اما در خصوص رویکرد نرم افزاری بهتر است مساله را با ذکر یک مثال، روشن کنم. شما فرض کنید که به روزترین و مدرن‌ترین خودروی دنیا را در اختیار یک راننده ناشی قرار داده‌اید، به نظر شما او چه بر سرِ خودرو و خودش خواهد آورد؟ البته طبیعی هم هست، چون قابلیت بکارگیری از این ماشین روز را ندارد و آموزش‌های لازم را در این باره ندیده است.
مومنی تصریح کرد: من سالهاست فریاد می‌زنم که اینهمه فارغ‌التحصیل رشته مدیریت منابع آب و کشاورزی چه زمانی قرار است بکارگیری شوند؟ فقط کافی است کمی مهارت و کارِ اجرایی و عملیاتی به آنها تعلیم داده شود تا آنها بتوانند در میدانِ عمل، مدیریت بهره‌وری و تحویل را انجام دهند.
او سپس خطاب به وزیر جهاد کشاورزی ادامه داد: آقای وزیر جهاد کشاورزی به من بگویید ما اکنون در سراسر کشور چند میراب در اختیار داریم که با ادبیات و علم آب آشنایی داشته و آبیاری علمی بلد باشند؟ بحث اصلی اینجاست که اینهمه کارشناس مدیریت منابع آب در دانشگاه‌ها تربیت شده‌اند، شما فرصتِ مهارت آموزی در میدان را در اختیارشان قرار دهید تا آنها بتوانند علم تئوریک خود را در عمل اجرایی کنند و تحولی در تحویل آب در سطح مزارع بوجود بیاورند.
به عقیده مومنی، هرچقدر هم که پروژه‌های مختلف تجهیز و نوسازی و بهسازی و یکپارچه سازی اراضی را در پیش بگیریم، مادام که در تحویل آب درست عمل نکنیم و کشاورز نداند که چه میزان آب مورد استفاده واقعی اوست، راه به جایی نخواهیم برد.
مومنی اضافه کرد: کشاورزِ ما امروز هیچ تصوری از نظام تحویل آب و اصطلاحاتی نظیر لیتر بر ثانیه ندارد و این یک ضعف بزرگ است و ما تا زمانی که مدیریت تحویل آب را به عنوان یک تخصص، به رسمیت نشناسیم، وضعیتِ هدررفتِ آب روز به روز وخیم‌تر خواهد شد.
مومنی سپس تاکید کرد: مدیریت کشاورزی در تمامی شئون، نه یک مدیریت سخت و شکننده، بلکه یک مدیریت پویا و انعطاف‌پذیر است.
مومنی گفت: نمی‌شود که همه اراضی کشور را تنها با یک نسخه به صورت دستوری و با نگاه از بالا به پایین مدیریت کرد. مدیریت کشاورزی و منابع آب در گوشه گوشه ایران با هم متفاوت است، زیرا میزانِ منابع پایه در اختیار در هر کجا متمایز از سایر مناطق است.
این کارشناس مدیریت منابع آب و عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور افزود: با توجه به سیاست‌های آمایش آب‌محور و سازگاری با کم آبی، امروز باید منطبق با سیاست‌های مدرن جهانی از جمله با نگاه امنیت آبی عمل کنیم.
وی گفت: مسلما هر منطقه نیازهای آب محور و راهبردنگاری‌های مخصوص به خود را می‌طلبد. نمی‌شود که عده‌ای در مرکز بنشینند و برای همه ایران یک نسخه واحد تعریف بکنند! مقامات و مسوولان مرتبط با حوزه منابع آب باید به این درک برسند. به این درک روشن و واضح و عقلانی که مدیرانی را در سطح منطقه، استانها و حوضه‌های هیدرولوژیکی مختلف بگمارند که متناسب با داشته‌های آن حوضه‌، مدیریت منابع آب (تحویل و توزیع آب) را در پیش گیرند. اما متاسفانه آقایان هنوز هم به سیاق دویست سال قبل، به صورت دستوری و با نگاه از بالا به پایین در پایتخت نشسته‌اند و نسخه می‌پیچند. اصلا آیا الگوی سامانه‌های نوین آبیاری و شرایط پیاده‌سازی سامانه‌های نوین آبیاری، در استانی مانند مازندران، با همین استان مجاور خودش، گلستان، قابل مقایسه است؟ مطلقا اینطور نیست. در استان گلستان، حداقل مالکیت زمین، چیزی نزدیک به ۱۰ هکتار است حال آنکه در مازندران متوسط مالکیت به ۷/. هکتار می‌رسد.
ما در مازندران با کشاورزی و باغداری کاملا خرد سر و کار داریم و نمی‌توانیم مدیریت منابع (آب، خاک و نهاده‌ها) را حتی با استان همسایه‌مان یعنی گلستان مقایسه کنیم.
یکی از تنگناهای اساسی دنیای امروز کافی نبودن آب برای مصارف گوناگون اعم از شرب، صنعت، کشاورزی و محیط‌های طبیعی است. نیاز روز افزون انسان به آب از یکسو و کمبود آن از سوی دیگر به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان، باعث افزایش بهره برداری از منابع آب، به خصوص منابع آب زیرزمینی شده است. منابع آب‌های زیرزمینی نیز در این میان از حساسیت فوق العاده‌ای برخوردار است که متاسفانه مورد استفاده بی‌رویه قرار می‌گیرد. بنابراین، ضروری است منابع آب زیرزمینی به طور جدی‌تر مدیریت شده و بر نحوه مصرف آن نظارت بیشتری شود.
اما متاسفانه آنطور که از سخنان وزیر جهاد کشاورزی برمی‌آید، به رغمِ مشاهده‌ی وضعیت اسفناک کشور در منابع آب، این دولت نیز قرار است همچنان راه اسلاف خود را و بلکه خسارت‌بارتری را در پیش گیرد.