سرویس اجتماعی
در میان موجودات زنده دریای خزر فک خزری تنها پستاندار و یکی از آشناترین موجودات دریای خزر است که بر طبق اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت جزو گونههای در معرض خطر محسوب میشود.
فک خزری با نام علمی (Pusa caspica) و نام انگلیسی (Caspian seal) از زیباترین موجودات کره زمین است که در آبهای شور دریاچه خزر زندگی کرده و تنها برای جفت گیری در فصل زمستان راهی نواحی برف و یخ شمالی این دریاچه بزرگ میشود. در فصل پاییز و قبل از زمان مهاجرت به سمت شمال، شما میتوانید در مناطق محدودی از ایران این گونه خاص و منحصر به فرد را تماشا کنید. متاسفانه در طی سالهای اخیر، به دلیل صید بیرویه صیادان و از بین رفتن شرایط مساعد زیستی این پستاندار در خزر شاهد کاهش تعداد این گونه از فکها شدهایم. طول فک خزری در صورت رشد کافی به حدود ۱ متر و نیم و وزنی در حدود ۸۰ کیلوگرم خواهد رسید. بیشتر اهالی شمال کشورمان به فُک خزری نام سگ آبی را دادهاند. در این سالها مرکز حفاظت از فک خزری در ایران که از سال ۲۰۱۰ فعالیت خود را شروع کرده، به آموزش صیادان و ماهیگیران در این زمینه پرداخته است. اگر میخواهید به تماشای این گونه بروید باید با این مرکز تماس برقرار کنید.
مرکز حفاظت از فک خزری توسط خانم لنی هارت موسس مرکز بازتوانی و تحقیقاتی فک هلند، دکتر محمد مصطفی شاهی فردوس و دکتر امیر صیاد شیرازی در جزیره آشوراده تاسیس گردید. این مرکز فعالیت خود را در سواحل بندر ترکمن شروع و به توسعه فعالیت خود در طی این سال ها پرداخته است. به نحوی که در ابتدای سال ۲۰۱۸ می توان از دستاوردهای این گروه را مداوا و رهاسازی ۸۳ فک را در این دریا نام برد.
فک خزری موجودی است که نیاز به آبهای خنک و سرد دارد و در این مورد بسیار گونه حساسی است. زمانی که آب دریا گرم میشود به اعماق شنا میکند تا بتواند با سرمای آبهای اعماق دمای بدن خود را متعادل نگه دارد. این پستاندار در طول زندگی خود به جز زمان جفت گیری در آب زندگی میکند و تنها برای استراحت گاهی به ساحل میآید. تحرک او در خشکی بسیار کم است اما در آب بسیار ماهرانه و زیبا شنا میکند. از نکات جالب راجع به این پستاندار اهمیت وجود او در چرخه دریای خزر و اکوسیستم آن است. مدفوع این جاندار باعث ایجاد یک چرخه و اکوسیستم در دریای خزر شده است که اگر نابود شوند نیز این چرخه از بین خواهد رفت. فک خزری که در واقه گونهای از سرده فکهای قطبی هستند، در بیم انگشتان دست و پایشان پردهای دارند که توانایی شنا کردن این جاندار گوشت خوار را در دریا برای شکار بالا میبرد. فکها بی گوش هستند پس چگونه صدای همدیگر را میشنوند؟ این گونه همانند دیگر پستانداران شناگر درون دریا با ارتعاش امواج و از طریق سبیلهای خود ارتباط برقرار کرده و میشناسد.
دو سال قبل بود که هر روز خبری از کشفِ یک یا چند لاشه فک خزری در سواحل مازندران نگرانیها را از بابتِ نزدیک شدنِ این گونه به فاجعه انقراض بیش از پیش افزایش داد.
در بررسی علل و عواملِ این اتفاقاتِ تلخ، موارد زیادی مطرح بود.
از آلودگی دریای خزر و کشف یک بیماری ویروسی تا شکار بی رویه و هجوم شانه داران و حتی انجامِ مانور نظامی در دریای خزر همه و همه از جمله مواردی بود که توسط کارشناسان برای پیدا کردنِ علتالعللِ مرگِ فکها بررسی شد.
به هر روی آنچه مشهود است، حال تنها پستاندار دریای خزر همانند دریای خزر خوب نیست و هر روز تلفاتی از «فوک خزری»، این گونه روبه انقراض گزارش میشود.
حال تنها پستاندار دریای خزر همانند این دریا خوش نیست و هر روز تلفاتی از این گونه رو به انقراض گزارش میشود، طی سال جاری لاشه ۱۰ قلاده فوک تلف شده از آبهای دریا به ساحل کشیده شد و افزایش شمار تلفات، آهنگ حیات تنها پستاندار دریای خزر را خزان کردن است. پارسال لاشه ۲۰ قلاده فوک خزری از آب بیرون کشیده شد و امسال نیز هنوز سال به نیمه نرسید، لاشه ۱۰ قلاده فوک که بومیها به آن سگ آبی میگویند، در ساحل خزر پیدا شد. بررسیهای کارشناسان حکایت از آن دارد که طی دهههای گذشته بیش از ۹۰۰ هزار قلاده فوک خزری از بین رفته است و روند انقراض این پستاندار در سالهای اخیر پرشتاب شده است.
بررسیهای دامپزشکی مسمومیت یا ابتلای به آنفلوانزا را از جمله دلایل مرگ فوک های خزری مطرح میکنند و با این حال بررسیهای نهایی این حادثه در دست اقدام است. رهاسازی زباله و گرفتارشدن در تورهای ماهیگیران از دیگر عواملی است که سگهای آبی را در معرض تهدید و انقراض قرار داده است و به گفته کارشناسان برای کاهش بحرانهای خزری باید برنامهریزی شود.
محمد معصومی فعال حوزه محیط زیست در مازندران با اشاره به پیدا شدن لاشه چندین فوک طی سال جاری در نوار ساحلی خزر گفت: شکار و کشتن فوک توسط صیادان از جمله عوامل مرگ آنهاست زیرا تصور میکنند که فوک رقیب آنها در کاهش میزان صید ماهیان کیلکا محسوب میشود. وی با اظهار اینکه فوک در میان بومیها و ماهیگیران به سگ آبی معروف است ادامه داد ماهیگیران و صیادان با دیدن آن با چوب و چماق به این جانور حمله میکنند و آن را میکشند.
وی ادامه داد: هرچند با اطلاع رسانیهای صورت گرفته امروزه دانش بومیان و صیادان نسبت به نجات گونه فوک صیادی افزایش یافته است، گفت: طی سالهای اخیر شاهد نجات گونههای زیادی از فوکهای گرفتار شده در تور صیادان و ماهیگیران بودیم. مشاهده لاشه فوکهای تلف شده طی سال جاری در ساحل مازندران نشان میدهد که بر روی بدن این فوکها آثاری از جراحت و زخمی شدن دیده نمیشود از این رو باید عامل مرگ آنها را در مسائل دیگری جستجو کرد.
کوروس ربیعی رئیس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران با اشاره به کشف لاشه ۱۰ قلاده فوک خزری طی سال جاری در ساحل استان گفت: بررسی علت مرگ این فوکها در دست اقدام است.
وی تأثیر کاهش تراز آب دریای خزر و یا ابتلاء به بیماریها را از جمله گزینههای تلف شدن این گونه بیان کرد که نیازمند بررسی است.
متأسفانه طی دهههای اخیر روند انقراض این گونه جانوری سرعت گرفته است
یک کارشناس محیط زیست در مازندران با بیان اینکه دریای خزر زیستگاه فک خزری به شمار میرود، اظهار داشت: متأسفانه طی دهههای اخیر روند انقراض این گونه جانوری سرعت گرفته است.
محسن جعفری شکار این گونه به ویژه در سواحل شمالی خزر و کشورهای حاشیه از یک سو، بروز بیماریها و ویروس را از دیگر دلایل کاهش شمار گونه جانوری فک در سالهای اخیر برشمرد و گفت: نقش آسیبهای فیزیکی، برخورد با شناورها و گرفتارشدن در تور صیادان نیز در کاهش جمعیت این گونه بی تأثیر نبوده است. وی با تاکید بر اینکه باید برنامههایی برای شناورها در نظر گرفته شود تا هنگام مشاهده این گونه خزری رفتار مناسبی داشته باشند و از برخورد و آسیب آنها جلوگیری شود، تدوین این برنامه را امری ضروری دانست. وی با اشاره به مرگ دسته جمعی فکهای خزری در سالهای بین ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷ براثر شیوع ویروسی بین فکها بیان کرد: آلودگیهای نفتی، سموم کشاورزی و نفوذ فاضلابهای کشاورزی، صنعتی و خانگی در کاهش شمار تنها پستانداران خزری تأثیر به سزایی داشته است.
آلودگیهای نفتی، سموم کشاورزی و نفوذ فاضلابهای کشاورزی، صنعتی و خانگی در کاهش شمار تنها پستانداران خزری تأثیر به سزایی داشته است
این کارشناس با عنوان اینکه در حاشیه شمالی خزر و در کشورهای اطراف سهمیه شکار فک درنظر گرفته میشود، ادامه داد: صدور مجوز شکار حدود ۲۰ هزار قطعه فک در کشورهایی نظیر قزاقستان از دیگر عواملی است که فرایند انقراض را سرعت داده است. وی تنویر افکار عمومی و اطلاع رسانی به صیادان و ارائه آموزشهای لازم به آنان را در صیانت از گونه خزری فک مؤثر دانست و گفت: باید صیادان و ماهیگیران بدانند که فک رقیب آنان نیست و اگر در دام آنان گرفتار و زخمی شد برای نجات آن تلاش کنند. آمار و ارقام نشان از کاهش ۹۵ درصدی گونه فک خزری نسبت به دهه قبل را نشان میدهد و به اذعان کارشناسان، حفاظت از زیستگاه فک خزری باید در دستور کار پنج کشور حاشیه خزر قرار گیرد. طرحی که همچنان روی میز و کاغذ مانده است. طی سال جاری، تلفات غیرعادی فک خزری در سواحل خزر در مازندران و گیلان و گلستان گزارش شد و فقط در دو استان مازندران و گیلان ۲۰ قلاده فک تلف شدند.
حال دریای خزر نیز همانند گونههایش خوب نیست و پس روی و عقب نشینی آب دریا اثرات زیست محیطی زیادی را در کرانه ساحلی ایجاد کرده است.
کارشناسان محیط زیست سال گذشته هنگام افزایش تلفات فکهای خزری احتمال کشته شدن بخشی از آنها در مانور نیروی دریایی روسیه در دریای خزر، ابتلای این گونه به بیماری آنفلوانزای پرندگان یا بیماری ناشناخته، افزایش میزان آلودگی آبهای خزر، برخورد با قایقهای موتوری تفریحی، گرفتار شدن در تور صیادان و مسائلی از این دست را مطرح کرده بودند. اگر چه مرگ تعدادی از فکهای خزر بر اثر برخورد با قایقهای موتوری تأیید و در بررسیها زخم ناشی از انفجار در بدن یکی دو قلاده مشاهده شده بود، ولی درباره مرگ دست کم نیمی از آنها هیچ توضیحی وجود نداشت. فک خزری یک گونه پستاندار دریایی کمیاب است که تنها در دریای خزر و رودخانههای منتهی به آن مانند ولگا و اورال در روسیه زندگی میکند. اینگونه تنها پستاندار دریای خزر بهشمار میآید و به دلیل صید بیرویه و به هم خوردن شرایط زیستی و کاهش شدید جمعیت نیازمند حمایت بینالمللی است. فک خزری به عنوان یکی از کوچکترین اعضای خانواده فکهای دنیا در سالهای اخیر با کاهش شدید جمعیت مواجه شد و در آخرین رده بندی جانوران در خطر نابودی اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (آی یو سی ان IUCN) به عنوان یک گونه در خطر انقراض جهانی معرفی شده است. جمعیت این گونه که زمانی بیش از یک میلیون قلاده بود، طی سه دهه اخیر به خاطر شکار بی رویه صیادان کشورهای حاشیه شمالی دریای خزر بشدت کاهش یافت و به کمتر از یکصد هزار قلاده رسید. مرکز حفاظت از فک خزری ایران آن زمان احتمال وجود بیماری میکروبی را مطرح و اعلام کرده بود که طی تماس با افرادی که در آلمان و هلند بر روی فک خزری تحقیق میکنند مرگ چند قلاده فک خزری به علت بیماری آنفولانزای فوق حاد پرندگان تأیید شد.
