مائده مطهری زاده
بعد از عید نوروز و چهارشنبه سوری، جشن شب یلدا (میلاد خورشید) از جمله جشن‌های ملی ایرانیان است که علی‌رغمِ تغییرات و تحولاتِ جامعه ایرانی هنوز گرامی داشته می‌شود.
ایرانیان در زمانِ آریایی‌ها و حکومتِ هخامنشیان، از شادترین مردم دنیا بوده‌اند، چنانکه در هر ماه و به هر بهانه‌ای جشنی برگزار کرده و دورهمی‌هایی برپا می‌داشتند، اما متاسفانه سالها‌ست که از همه آن جشن‌ها جز یادی در تاریخ و تقویم‌ها باقی نمانده و همین سه جشن ملی هم که از پسِ سالیان دوام آورده‌اند، سال به سال، کم‌رونق‌تر و سردتر می‌شوند.
جامعه‌شناسان معتقدند که این رنگ باختگی و جداافتادگی ایرانیان از آداب و رسوم پیشینیان، نتیجه تغییرِ نسل‌ها و نیازها و تغییر سبک زندگی‌ و البته عدم فرهنگ‌سازی درست توسط نهادها و مراکز فرهنگی کشور است و البته اقتصادِ بیمار و متورم کشور نیز تا حد زیادی بر این بی رونقی و سردی دامن زده است.
شب یلدا، (شب چلّه) شبی است که ایرانیان در آن شب، پیروزی نور بر تاریکی و تولد خورشید را جشن می‌گیرند.
ایرانیان باستان با این اعتقاد که در سپیده دم شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها طولانی‌تر می ‌شوند و تابش نور ایزدی جهان را فرامی‌گیرد، آخرین شب پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید نامیدند و از آن زمان تاکنون، برای آن جشنی برپا می‌شود و به همین دلیل، در آیین زرتشتی، نیز به دهمین ماه سال، دی، به معنای دادار و آفریننده می‌‌گفتند که در واقع، ماه تولدِ خورشید بود. از گذشته‌های دور، ایرانیان شب یلدا یا شب چله را تا سپیده صبح در گرد آتش، به جشن و پایکوبی می‌گذراندند و با میوه‌هایی هم چون انار، خرمالو، هندوانه، سیب و بِه از میهمانان خود پذیرایی می‌کردند. آیین این شب، تناول انواع آجیل مخصوص، انار، هندوانه و شیرینی و میوه‌های متنوع است که همه جنبه‌ نمادین دارند و نشان فراوانی، برکت، تندرستی و شادکامی هستند.
در این شب تفأل به دیوان حافظ شیرازی مرسوم است و بزرگان جمع با داستان‌سرایی و متل‌گویی، کوچکتر‌ها را بر سر ذوق می‌آورند و با حکایت‌هایی از گذشتگان آشنا می‌کنند. در مازندران نیز همچون سایر نقاط کشور، شب یلدا گرچه لطف و صفای گذشته را ندارد اما همچنان برگزار می‌شود.

یلدا دیگر صفای قدیم را ندارد
یکی از شهروندان ساروی هم با تایید این مطلب به «خبرشمال» می‌گوید: از حدود ۴۰ سال پیش تا به الان که حدود ۵۰ سال سن دارم، یلدا رفته رفته، کمرنگ و کمرنگ‌تر شد.
خوشروز اضافه می‌کند: جشن یلدا در گذشته‌ها بسیار مفصل و زیبا برگزار می‌شد و همه قوم و خویش‌ها هر سال منزل یکی از اقوام جمع می‌شدند، ولی متاسفانه این دورهمی‌های شیرین و دلچسب در گذر زمان، رنگ باخته و دیگر از آن تکاپو و حال و هوای یلدایی سال‌های دور خبری نیست و می‌‌شود گفت دو موضوع تغییر سبک زندگی و مسائل و مشکلات اقتصادی در این امر دخیل بوده و به خصوص مشکلات مالی، کار را به جایی رسانده است که سفره‌های یلدا هر سال کوچک‌تر از سال قبل می‌شود. این شهروند ادامه می‌دهد: متاسفانه دیگر از آن صفا و صمیمیت قبل، اثری به جا نمانده و باید این حقیقت تلخ را پذیرفت که با فوتِ قدیمی‌ترها، جشن‌ یلدا هم به محاق رفته است. خوشروز می‌گوید: کوچکترها و نسل جدید هم در حال حاضر، ترجیح می‌دهند یلدا را در فضای مجازی گرامی بدارند و به هیچ وجه یلدا را به شکلی که ما در کودکی و نوجوانی و جوانی تجربه کردیم نه لمس کردند و نه دوست دارند به سبک و سیاقِ گذشته درک کنند. او به خاطره دوران کودکی و نوجوانی خود اشاره می‌کند که پدرش شب‌های یلدا حتما تفالی به حضرت حافظ می‌زد و با تنبکی که داشت، ترانه‌ای خوانده و محفل یلدایی فرزندان را گرم می‌کرد و این در حالی است که امروزه فرزندان ما حتی نمی‌توانند شعر حافظ را از رو، درست و بی غلط بخوانند! وی در پایان گفت: به نظر من، نبود فرهنگسازی و عدم نهادینه شدنِ فرهنگ‌ها و خرده فرهنگ‌ها باعث شده است تا امروز شاهدِ افول و رکودِ آیین‌ها و جشن‌های زیبای ایرانی باشیم.

همین یلدای فانتزی را هم قدر بدانیم و نگذاریم یلدا فراموش شود
کلبادی فرهنگی بازنشسته هم در این باره می‌گوید: یلدا به همان اندازه که از اصالت خود دور شده، هم نوا با تغییر سبک زندگی ایرانیان، دستخوش تغییراتی هم شده است. انتخابِ تمِ یلدایی و تهیه انواعِ دسرها و کیک‌های روز، به جایِ خوراکی‌های مرسومِ شب یلدا در قدیم، از آن جمله است که جشنی مانند یلدا را به شکل فانتزی و سمبلیک تغییر داده است.
این معلم ادبیات، با بیان اینکه در گذشته بزرگترها با شور و شوق خاصی خوراکی‌های شب یلدا نظیرِ پشت زیک و بهاردانه و … را از روزها قبل، با چیزهایی که از دلِ طبیعت می‌گرفتند مانند شیره انگور و شیره انجیر آماده می‌کردند، معتقد است که جوان‌ترها هنوز هم به گرامی داشتنِ سنن گذشته علاقه‌مند هستند منتهی به روش خودشان. مثلا برخی‎هایشان ترجیح می‌دهند شب یلدا را در کافه‌ها کنار دوستان و همسالانشان بگذرانند تا همراه بزرگترها و اقوام. او لبخندی می‌زند و ادامه می‌دهد: البته ناگفته نماند برخی‌هایشان هم از اینکه سفره یلدا را بزرگترها آماده کنند و آنها میهمان سفره شب یلدا باشند استقبال هم می‌کنند. کلبادی می‌گوید: یا مثلا قدیم‌ترها، کرسی‌، وسیله گرمایشی منازل در زمستان بود و شب یلدا که از راه می‌رسید، همان کرسی، با حفظِ کاربری به میزِ رنگینِ شب یلدا تبدیل می‌شد؛ اما اکنون حالتِ تزیینی پیدا کرده و فقط از این شب یلدا به آن شب یلدا رونمایی می‌شود. تفاوت دیگری هم که این فرهنگی بازنشسته به درستی از آن یاد می‌کند، آنکه قدیم‌ترها همه میهمانِ خانه بزرگترها بودند، اما حالا همان بزرگترها هم دوست دارند خودشان جایی میهمان باشند تا میزبانِ کوچکترها.
کلبادی معتقد است البته همین که یلدا به هر شکلی گرامی داشته شود و از خاطر و خاطره ایرانیان نرود، باز هم جای شکرش باقی است و نباید بگذاریم همین یلدای سمبلیک و فانتزی هم از دست برود.
به گفته او، نقشِ رسانه‌ها را نیز نباید در این باره نادیده گرفت، چنانکه در این روزها و شبها هرچقدر تکاپوی بازار و شهرها، حال و هوای یلدا را دارد اما در رسانه ملی اساسا حرفی از یلدا نیست و حتی در تصمیمی خلق‌الساعه و غیرکارشناسی، نام شب یلدا را هم به روزِ ترویج فرهنگ میهمانی و پیوند با خویشان تغییر داده‌اند که همه اینها در کم رونق شدن جشن یلدا تاثیرگذار بوده است.
آنطور که این معلم ادبیات بازنشسته می‌گوید: همین گرامی داشتن، جشن‌ها و آداب و سنن است که به پویایی و شادابی و نشاط جامعه کمک می‌کند وگرنه جامعه افسرده و خمود می‌شود.

قدرت خرید مردم به شدت کاهش یافته است
یک فروشنده میوه و مرکبات نیز می‌گوید: وقتی ما انار را کیلویی ۳۹ تومان می‌خریم؛ آن را با درصدی می‌فروشیم تا سود کنیم؛ بنابراین ما مقصر گران فروشی نیستیم و قیمت محصولات ما بنا بر کیفیت شان متفاوت است؛ یلدا برای ما مثل باقی سال است حتی برخی از صاحبان صنوف کمتر از سود متعارف اقلام خود را به فروش می‌رسانند؛ اما باز هم قیمت آن برای خریداران و مردم بالاست چون توان و قدرت خرید مردم کم شده است وگرنه تغییر چندانی در نرخ‌های بازار میوه و تره بار نداریم. مسوولان ما باید سطح نظارت خود را بالاتر ببرند و نگذارند که اصلاً گرانی رخ دهد ما اگر ارزان‌تر میوه را تهیه کنیم قطعاً با سود کمتر و با فروش بیشتری به دست مصرف کننده می‌رسانیم؛ ولی متاسفانه همیشه نظارت‌ها و بازرسی‌ها از خرده فروشی‌ها صورت می‌گیرد؛ دولت باید کاری کند که اصلاً گرانی رخ ندهد.
یک فروشنده آجیل نیز می‌گوید: امسال انتظار داشتیم بر خلاف سالهای کرونا، شاهد وضعیت بهتری در بازار شب یلدا باشیم اما هنوز بازار فروش آجیل مناسب نیست.
وی با اشاره به افزایش قیمت ۱۰ تا ۱۵ درصدی آجیل نسبت به سال گذشته می‌افزاید: امسال به دلیل گرانی، قدرت خرید مردم کم شده و حجم خریدها پایین آمده است. وی اضافه می‌کند: استقبال و خرید مردم خیلی پایین آمده است. ما ناچاریم از سود خود بگذریم تا مشتری را حفظ کنیم. سال گذشته چند روز مانده به شب یلدا در حدود ۵۰۰ کیلو آجیل فروختیم اما الان فروش ما در حد معمولی است. به طوری که ۶۰ تا ۷۰ درصد کاهش مشتری داشتیم. این فروشنده با بیان اینکه آجیل مورد نیاز خود را به طور مستقیم از تولید کننده و بدون واسطه خریداری می‌کند از افزایش قیمت‌ها گلایه مند است و می‌گوید: هر روز مجبور است برای هرکیلو آجیل ۱۰تا ۱۵ هزار تومان بیشتر پرداخت کند و از سوی دیگر مردم هر اقبالی برای خرید نشان نمی‌دهند و درصد سود ما پایین آمده است. این فروشنده تاکید می‌کند: فقط ۱ درصد مردم قدرت خرید دارند و ۹۹ درصد مابقی با مشکل و به میزان کم خرید می‌کنند. برخی هم به خرید جنس ضعیف و یا مخلفات بو داده محلی روی آوردند. افزایش قیمت آجیل مردم را به سمت خرید حداقلی و به میزان بسته‌های ۵۰ گرمی کشانده و دیگر کمتر کسی توان خرید آجیل در حجم بالای یک کیلو دارد. این نکته در چند مغازه آجیل فروشی در سطح شهر، به خوبی قابل مشاهده و عیان است. یک فروشنده آجیل که در بساط خود بسته‌های کوچک ۵۰ گرمی آجیل نیز برای فروش گذاشته می‌گوید: طی یک ماه گذشته فقط یک نفر اقدام به خرید یک کیلو آجیل کرده است و اگر این بسته‌های کوچک نباشد کسی قادر به خرید آجیل نیست.

رزمایش ویژه شب یلدا برای نظارت هرچه بیشتر بازار
در همین ارتباط، اسماعیل هادی‌نژاد کیاسری سرپرست معاونت نظارت و بازرسی اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان مازندران در گفت‌وگوی اختصاصی با «خبرشمال» گفت: به هنگام فرارسیدن مناسبت‌های مختلف، بازار هم با حجم زیادی از تقاضاها مواجه می‌شود و مردم برای تأمین مایحتاج خود به بازار هجوم می‌آورند و می‌طلبد مدیران نظارت ویژه کنند ضمن این‌که پایش‌ها و نظارت ما در طول سال انجام می‌شود اما نظارت ما در این مقطع از سال، ویژه است.
وی در همین زمینه افزود: برای ایام ۲۸ و ۲۹ آذرماه، اداره‌کل صمت استان رزمایش ویژه شب یلدا را اجرایی و عملیاتی می‌کند. هادی‌نژاد کیاسری ادامه داد: این طرح نظارت ویژه صبح و عصر روز ۲۸ و ۲۹ آذرماه بر قیمت کالاهای اساسی ازجمله مواد غذایی، میوه و تره‌بار و آجیل و خشکبار انجام خواهد شد ضمن این‌که بحث تأمین و توزیع هم مورد پیگیری بود و با بنکدارها و عوامل توزیع جلسه گذاشتیم و از آنان خواستیم کالاها را به بازار برسانند و البته این کار انجام شد. سرپرست معاونت نظارت و بازرسی صمت استان همچنین گفت: برای نظارت بر قیمت و پایش بازار هم این رزمایش را در دست اجرا داریم. هادی‌نژاد کیاسری همچنین گفت: از توزیع‌کنندگان و عرضه‌کنندگان توقع داریم در این ایام که مردم به این اقلام نیاز دارند، نسبت به رعایت سود قانونی و متعارَف اقدام کنند و اگر فردی سود قانونی را رعایت نکرد، قطعاً تیم نظارتی برخورد قانونی خواهد داشت. وی همچنین از مردم و شهروندان خواست: با مجریان طرح مانند گذشته همکاری کنند و اگر تخلفاتی ازقبیل گرانفروشی، عدم درج قیمت، عرضه جنس فاقد کیفیت و موارد مشابه را دیدند، حتماً به همکاران ما چه در مرکز استان یا در شهرستان‌ها اعلام کنند. سرپرست معاونت نظارت و بازرسی اداره‌کل بازرسی و صمت استان مازندران همچنین از انجام گشت‌های مشترک با اداره‌کل تعزیرات حکومتی، نیروی انتظامی و دانشگاه علوم پزشکی خبر داد و در پایان گفت: همکاران ما از ساعت ۷ و نیم صبح تا ۱۹ هر روز آماده گرفتن گزارش‎های مردمی در این زمینه هستند ضمن اینکه پیام‌گیر سازمان با شماره ۱۲۴ گزارش‌های مردمی را برای پیگیری ثبت می‌کند. از شنیده‌ها و دیده‌ها کاملا پیداست که یلدا، جدای از آنکه عطر و بو و صفای قدیم را ندارد، به دلیلِ موجِ افسار گسیخته گرانی‌ها، سفره‌‌اش نیز هر ساله کوچک و کوچکتر می‌شود. امروزه، جوانان نیز برای گرامیداشتِ جشن کریسمس و هالوین و ولنتاین بسیار بیشتر از برپایی هرچه باشکوهتر جشن یلدا و عید نوروز و چهارشنبه سوری، از خود شور و اشتیاق نشان می‌دهند و همه این اتفاقات، دست به دست هم داده است تا زنگِ خطرِ غروبِ یک جشن اصیلِ ایرانی به صدا درآید. جشنی که تولد خورشید و غلبه نور بر تاریکی را نوید می‌داد اما امروز خود در چنگالِ نیروهای تاریکی اسیر شده و ماموریتی غیرممکن را می‌طلبد تا یلدا را از بلعیده شدن توسط اژدهای فراموشی نجات دهد.