یکی از عناصر اساسی توسعه پایدار کشاورزی و روستایی مهار عوامل بیماریزای گیاهی است. یکی از اقدامات مدیریت این عوامل کنترل بیولوژیکی است که یکی از مؤثرترین شیوهها به شمار میرود و مقرون به صرفه است. کشاورزی پایدار باید از نظر اکولوژیکی مناسب، از نظر اقتصادی توجیه پذیر و از نظر اجتماعی مطلوب باشد. کشاورزی […]
یکی از عناصر اساسی توسعه پایدار کشاورزی و روستایی مهار عوامل بیماریزای گیاهی است. یکی از اقدامات مدیریت این عوامل کنترل بیولوژیکی است که یکی از مؤثرترین شیوهها به شمار میرود و مقرون به صرفه است. کشاورزی پایدار باید از نظر اکولوژیکی مناسب، از نظر اقتصادی توجیه پذیر و از نظر اجتماعی مطلوب باشد.
کشاورزی پایدار باعث پیچیدگی اکوسیستم زراعی میشود، کارایی چرخش عناصر غذایی در این نوع کشاورزی افزایش مییابد و از خورشید به عنوان منبع اصلی انرژی برای به حرکت درآوردن سیستم بهرهبرداری مطلوب، استفاده میکند.
افزایش تولید و عملکرد گیاهان به دنبال استفاده بیش از حد از کودها و سموم شیمیایی حاصل میسر است، غافل از اینکه مصرف این مواد شیمیایی عواقب خطرناکی برای محیط زیست و جوامع انسانی به بار میآورد. امروزه در دنیای کشاورزی و زراعت دیگر جایی برای سموم کشاورزی وجود ندارد. ولی متاسفانه شاهد هستیم با توجه به علوم جدید و رشد تحقیقات در کشاورزی هنوز از سموم کشاورزی برای نابودی آفات و علفهای هرز استفاده میشود، در حالی که این سموم شیمیایی دشمنان خاموش خاک و قاتلان سلامتی میلیونها انسان هستند.
عدم آلودگی محیط زیست، کنترل پایدار آفت در اکوسیستم و در چرخه مواد و آب از محاسن استفاده از عوامل بیولوژیکی است. همچنین از معایب آن میتوان، تحت تأثیر قرار ندادن تمام آفات، مشکلات نگهداری طولانی مدت آن و طولانی بودن زمان استفاده از آن اشاره کرد.
مازندران پایلوت مبارزه بیولوژیک در شمال کشور
استان مازندران از استانهای اصلی کشاورزی در کشور محسوب میشود و بدیهی است که به دلیل کشت عمده محصولات کشاورزی، بیشترین میزان مصرف سموم شیمیایی را نیز داشته باشد.
موضوعی که بارها از سوی کارشناسان و متخصصان و به ویژه دانشگاه علوم پزشکی استان مورد تاکید جدی قرار گرفت؛ چه آنکه گفته میشود یکی از علل عمدهی افزایش آمارِ بیماریهای گوارشی از جمله سرطان معده و روده همین میزان بالای مصرف سموم کشاورزی است.
حالا رنجبر سرپرست سازمان حفظ نباتات کشور در جلسه اخیر ستاد گیاهپزشکی استان، اعلام کرد، دو استان در کشور پایلوت مبارزه بیولوژیک در محصولات کشاورزی هستند که مازندران در این میان به عنوان استان پایلوت مبارزه بیولوژیک در شمال کشور انتخاب شده است. او افزود: مازندران یک استان دارای شرایط ویژه در تولید محصولات کشاورزی است که این استان را به استان امنیت غذایی کشور تبدیل کرده است.
رنجبر از تولید محصول سالم برنج در کشت اول و دوم بدون استفاده از هیچگونه سموم شیمیایی خبر داد و گفت: زمینه تولید محصولات سالم در کشور وجود دارد و اگر کشاورزان از آخرین یافتهها و دستاوردهای تحقیقاتی محققان استفاده کنند شاهد تولید انواع محصولات سالم خواهیم بود. او افزود: پایش کیفیت سموم مصرفی، پایش فروشگاههای سموم شیمیایی، پایش زمان مصرف سموم و جایگزینی سموم کمخطر از مواردی است که در دستورکار سازمان حفظ نباتات کشور قرار دارد. رنجبر از تعدد فروشگاههای توزیع سموم شیمیایی در استان گلایه کرد و گفت: باید به دنبال افزایش تعداد کلینیکهای گیاهپزشکی در استان باشیم و از این طریق مصرف سموم را کاهش دهیم چراکه سلامت جامعه در گرو کاهش مصرف سموم شیمیایی است. سرپرست سازمان حفظ نباتات گفت: در رویکرد سازمان حفظ نباتات کشور به دلیل اهمیت بیش از پیش به سلامت محصولات کشاورزی مبارزه بیولوژیک اولویت نخست قرار گرفت.
حسین رنجبراقدم، سرپرست سازمان حفظ نباتات کشور با اشاره به رویکرد جدید و برنامه محوری این سازمان گفت: سازمان حفظ نباتات کشور خواستار این است که از ظرفیت بسیج و سپاه در ترویج و آموزش و رزمایش برای مبارزه با آفات حوزه کشاورزی استفاده کند.
نگاه و نظرِ کارشناسان
به گفته کارشناسان و متخصصان دانش کشاورزی، اثرات زیست محیطی شامل آلودگی آب، خاک، هوا و باقیمانده سموم در محصولات کشاورزی تولیدی و مقاومت عوامل خسارتزا از جمله آفات، بیماریها و علفهای هرز در مبارزه شیمیایی بسیار مهم بوده درحالی که در مبارزه بیولوژیک هیچ یک از این موارد مشاهده نمیشود.
همچنین در مبارزه بیولوژیک از موجود زنده از جمله قارچ، باکتری و حشره جهت کنترل عوامل خسارتزای گیاهی و جانوری استفاده میشود در حالی که در مبارزه شیمیایی از مواد شیمیایی جهت کنترل عوامل خسارتزا بهرهگیری میشود.
اما متاسفانه کشاورزان به منظور جلوگیری از خسارت آفات مهم و درجه یک ترجیح میدهند از سموم شیمیایی به جای مبارزه بیولوژیک استفاده کنند؛ البته به گفته برخی کارشناسان، در صورتی که جمعیت آفات بالاتر از سطح زیان اقتصادی باشد استفاده از سموم شیمیایی توصیه میشود چراکه مبارزه شیمیایی تأثیر سریعتری نسبت به روشهای دیگر دارد و برای کشاورز قابل لمس است.
همچنین در دسترس بودن سموم شیمیایی از دلایلی است که کشاورزان را به سمت خود جلب میکند.
با ارائه کلاسهای آموزشی، ترویجی در راستای تولید محصول سالم و استفاده از روشهای جایگزین به جای مبارزه شیمیایی، تشویق و ترغیب مصرف کنندگان به استفاده از محصولات سالم و گواهی شده، ایجاد غرفه در میادین تره بار و نقاط مختلف شهرها که نسبت به عرضه و توزیع محصولات گواهی شده برابر ضوابط و استانداردهای تعیین شده و تبلیغ از سوی رسانهها، تعیین قیمت مناسب محصولات گواهی شده که باید بیشتر از قیمتهای تضمین شده برای سایر محصولات عادی باشد تا برای تولیدکننده ایجاد انگیزه شود میتوانیم محصول سالم و ارگانیک را ترویج دهیم. آنگونه که متخصصان امر و مهندسان کشاورزی میگویند، به طور کلی برای کنترل یک آفت، از چند روش کنترل، نظیر شیمیایی، بیولوژیکی، زراعی و غیره به طور توأم استفاده میشود و تأکید بر این است که با بهکارگیری تمام روشهای ممکن سازگار با یکدیگر بتوان جمعیت آفت را در یک برنامه واحد، کنترل و از زیان اقتصادی آن جلوگیری نمود تا عوارض ناشی از این عمل به حداقل برسد.
نکته مهم در مدیریت کنترل آفات علاوه بر حفظ و حمایت دشمنان طبیعی، تقویت آنها نیز هدف میباشد تا پس از اعمال کنترل تلفیقی، جمعیت باقیمانده توسط عوامل کنترل کننده تحت کنترل درآیند. لذا وجود مقدار کمی آفت خسارت زیر آستانه اقتصادی برای بقای دشمنان طبیعی لازم است و لذا حذف کامل آفت از نظر اکولوژیکی صحیح نبوده و اصلا دنبال نمیشود. مشکلات کاربرد سموم، افزایش مقاومت آفات، طغیان دوباره آفات، جایگزینی حشره با حشره دیگر (طغیان آفت ثانویه) و باقی ماندن سموم در محیط زیست میباشد، درنتيجه در روش مديريت تلفيقي آفات (Integrat pest management) IPM استفاده از مبارزه بيولوژيك و مبارزه شيميايي در زمان مشخص ميباشد تا از سموم شیمایی كمتر استفاده شود.
استانهای شمالی به ویژه مازندران از جمله استانهای تولیدکننده محصول برنج هستند. روشهای مختلف کنترل آفات مهم برنج در ایران، امروزه روشهای مختلف زراعي، مکانيکي، بيولوژیکي و شيميایي به نحوی تلفيق ميشوند که تاثير کنترل را به حداکثر برساند. این روشها عبارتند از: کنترل زراعي و مکانيکي و فيزیکي، کنترل بيولوژیکي، کنترل شيميایي.
شخم زدن مزارع برنج بعد از برداشت موجب کاهش جمعيت علفهای هرز، در نتيجه موجب حذف غذا و پناهگاه اکثر آفات ميشود. کاشت همزمان مزارع برنج، تقسيط مقدار کودهای ازت (نيتروژنه) در دو تا سه مرحله، زیرا اگر همه کودهای اَزُته در اوایلِ رشدِ گياه مصرف شود این کار باعث رشد بيشتر و نرم شدن بافتهای گياه برنج در نتيجه نفوذ لاروها ساقه خوار به داخل ساقه گياه به راحتي امکانپذیر ميشود. مبارزه مکانيکي در مزرعه همزمان با وِجين اول و دوم علفهای هرز با جدا نمودن پنجههای آلوده به ساقه خوار و انهدام آنها، بازدید از خزانههای برنج تا چنانچه پروانهها تخمریزی کرده باشند برگهای آلوده قبل از نشاء کنده و منهدم شوند. کاشت ارقام زودرس و ميانرس معمولا به یک بار سمپاشي نياز است. برای ارقام کاشت دیررس، چون نسلهای دوم و سوم آفت ساقهخوار ایجاد تداخل ميکنند و با توجه به دوره کارنس سم هر دو هفته یکبار سمپاشي لازم است. مدیریت ساقههای بریده در زمان برداشت، ساقههای بریده شده در معرض آفتاب قرار ميگيرند. این عمل باعث مرگ لاروهای ساقه خوار برنج ميشود. سوزاندن کاه و کلش موجب کاهش جمعيت لاروهای زمستان گذران ميشود. تناوب کشت، با توجه به اینکه حدود نيمي از سال مزارع برنج بدون کشت و کار باقي ميماند، به منظور بهرهوری مناسب از اراضي برنجکاری، کشتِ گياهاني نظير کلزا، شبدر، باقلا، سيب زميني، کاهو، سير و نخودفرنگي در تناوب زراعي با برنج قابل توصيه است. این کار باعث بهبود وضعيت اقتصادی – اجتماعي
کشاورزان میشود.
