مائده مطهری زاده
طرح کاشت یک میلیارد درخت، در حالی به جد از سوی دولت پیگیری میشود که میلیونها اصله درختِ منحصربفرد و بومی ایران در طول سالیان اخیر، بنا به دلایل مختلفی از جمله آتشسوزی، طرحهای توسعهای، صنایع چوب، تولید زغال، ویلاسازی، راه و جادهسازی، قاچاق چوب و … از بین میروند.
این امر به طور جدی مورد توجه و انتقاد کارشناسان و متخصصان حوزه جنگل قرار گرفته است که اگر دولت میخواهد برادری خود را به درختان و جنگلهای ایران ثابت بکند، بهتر است فکری برای حفظ و نگهداشتِ همین درختان بومی ایران کند و آنگاه دیگر نیازی به کاشت درختان جدید و غیربومی نیست. همزمان با طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت و سالروز شهادت میرزا کوچکخان جنگلی روز شنبه یازدهم آذرماه کاشت نهال در بیش از هفت هکتار از عرصههای ۱۱ شهرستان حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری شروع شده است. مدیرکل منابع طبیعی، مراتع و آبخیزداری مازندران – ساری از تولید هفت میلیون و ۱۳۲هزار اصله نهال در نهالستانهای استان خبر داد و گفت: همزمان با شروع سراسری کاشت درخت، طبق برنامه از روز شنبه ۱۱ آذر، ۱۰ هزار اصله نهال بین مردم این استان برای غرس توزیع شده است. سید علی علوی در حاشیه آغاز طرح کاشت درخت در محل صنایع چوب و کاغذ مازندران افزود: ملاک و اولویت در این طرح احیا و غنیسازی، حفظ پوشش طبیعی، حفظ کاربری اراضی منابع طبیعی، مقابله با بیابانزایی و سپس توسعه است. وی با اظهار اینکه باید از زمینهای کم بازده به خصوص حاشیه جادهها، آببندانها، خیابانها و پارکهای شهری بیشترین بهره را ببریم، تصریح کرد: در راستای توسعه طرحهای زراعت چوب و توسعه فضای سبز، نهالهای جنگلی اعم از پهن برگ و سوزنی برگ در سه منطقه ارتفاعی پایین بند، میان بند و بالا بند در هفت نهالستان حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری منطقه ساری تولید و طبق برنامه تا پایان سال بین مردم توزیع خواهد شد.
این در حالی است که طی روزهای گذشته چندین هکتار از زیباترین مناطق جنگلی در دو استان گیلان و مازندران، در آتش سوختند و خاکستر شدند و همه ماهه نیز اخبار زیادی مبنی بر کشفِ دهها تن چوب قاچاق جنگلی در استانهای شمالی و سایر نقاط ایران منتشر میشود. در اواخر آبان ماه نیز یک فیلم کوتاه از قطع سه اصله درختِ چنار حدودا ۲۰۰ ساله در منطقه سرآستان (سرآسو) خرم آباد، انتقادات شدیدِ فعالان و دلسوزان حوزه محیط زیست را در پی داشته است. دوستداران طبیعت پس از انتشار تصاویر قطع سه اصله درخت چنار قدیمی در خرم آباد، خواستار پیگیری دستگاههای ذیربط شدند که منابع طبیعی در خصوص پاسخ داد. در متن پاسخ روابط عمومی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان لرستان آمده است: احتراما در خصوص انتشار کلیپ قطع درخت چنار، به استحضار میرساند با عنایت به اخذ مجوزهای لازم در خصوص تامین آب پایدار شهر خرم آباد توسط شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران و درخواست صدور مجوزهای لازم از طرف دستگاه مذکور، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان وفق بند ب ماده ۱۲ قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی، اقدامات قانونی لازم را به عمل آورده و با عنایت به درخواست مجری سد به شماره ۲۸۶/ک/۶۲ مورخ ۱۴۰۲/۸/۳ مبنی بر تملک اراضی مخزن سد و شروع عملیات اجرایی و واقع شدن تعداد سه اصله درخت چنار که به صورت دست کاشت توسط مالکین عرفی کاشته شده و مانع انجام عملیات عمرانی احداث پروژه گردیده بود، اداره منابع طبیعی شهرستان خرم آباد حسب دستورالعملها و طی فرآیند قانونی اقدام به صدور مجوز قطع و سایر مراحل قانونی نموده است. در ادامه آمده است: بدیهی است اجرای پروژههای عمرانی و عمومی اثراتی بر منابع طبیعی بر جای خواهد گذاشت که تلاش بر آن است با همکاری دستگاههای اجرایی استان، آسیب پروژهها به حداقل میزان رسیده و نحوه جبران خسارات به صورت شفاف مشخص و کلیه ملاحظات زیست محیطی اعمال و به نحوی عمل شود که کمترین آسیب ممکن به عرصههای ملی خصوصا جنگلها و مراتع وارد شود. این اخبار به غیر از قطع درخت به دلیلِ ویلاسازیها و طرحهای توسعهای نظیرِ سدسازی و گازرسانی و … است. حال بنگرید، این یک بام و دو هوا را که از یک سو، درختانِ بومی ایران به هزار و یک دلیل نابود میشوند و از سویی دیگر، دولت با هزار و یک مدل تبلیغِ و مانورِ رسانهای مشغولِ اجرای طرحِ کاشتِ یک میلیارد درخت در سراسر کشور است!
۸ میلیون هکتار از جنگلهایمان در صد سال اخیر از بین رفته
محمد درویش، فعال حوزه محیط زیست نیز چندی پیش درباره قابلیت اجرایی شدن طرح کاشت یک میلیارد درخت به «انتخاب» گفت: یکی از مهمترین طرحهای محیط زیستی که از ابتدای پیروزی انقلاب تا الان مطرح شده است همین طرح یک میلیارد درخت است، یعنی مهمتر از این طرح در محیط زیست نداریم چون که در طولِ چهار دهه گذشته تاکنون حدود دو میلیارد درخت را از دست دادهایم و بهترین کار جبران آن است و امیدواریم که بتوانیم یک این کسری دو میلیارد را که در چهار دهه اخیر رخ داده است و کسری شش میلیارد درختی که در صد سال اخیر رخ داده است را جبران کنیم؛ ما هشت میلیون هکتار از جنگلهایمان را در صد سال اخیر از دست دادهایم و اولویت اساسی باید حفظ جنگلها برای حفظ اکسیژن باشد و با توجه به اینکه در منطقهای قرار گرفتیم که نسبت به اقلیم آسیب پذیر است باید جبران کنیم. وی در ادامه درباره تجربههای دولت در این انجام چنین طرحهای محیط زیستی افزود: شکی در حمایت از این نهضت وجود ندارد؛ آن چیزی که نگرانی ایجاد میکند این است که الزامات موفقیت این طرح با مردم در میان گذاشته نشده است و جزئیات آن نیز اعلام نشده است. به هر حال اگر بریده روزنامهها را در همین چهار دهه اخیر مطالعه کنید میبینید که نزدیک به دو میلیارد درخت در طول چهار دهه اخیر، در ایران کاشته شده است، یعنی سازمان جنگلها و محیط زیست و شهرداریها و افراد مستقل تقریبا همین تعداد درخت کاشتهاند اما این درختها کجا هستند؟ بخاطر اینکه آنها با جامعه محلی تعامل نکردهاند و برای دامداری که آنجا دام میچراند و بعد از کاشت نهال آن دام نهال را از بین میبرد، جایگزینی تعریف نشده است و این پول و بودجهها عملا به هدر میرود و سرمایه اجتماعی نیز در مورد این ادعاها از بین میرود. این تجربه باعث میشود ما نسبت به این طرحها خوشبین نباشیم. دولتی که صد هکتار درخت در چهل سال را نتوانسته است به سرانجام برساند حالا چگونه میخواهد یک میلیارد درخت بکارد؟ درویش درباره فرصت جبران چالشهای محیط زیستی و انگیزه مسئولین اجرایی برای چنین طرحهایی گفت: هنوز فرصت هست، من امیدوارم سازمان منابع طبیعی با جمع آوری تمام صاحب نظران در این حوزه و تشکیل یک اتاق فکر و افراد ذی نفوذی که سرمایه اجتماعی محسوب میشوند، بتواند کارگروهی فراهم کند که ضمن بیان مشکلات این طرح و دلایل شکست احتمالی این طرح به سمتی برود که این طرح را از شکست نجات دهد. ما تجربههای موفقی توسط مردم داشتهایم که توانستهاند درخت کاریهای موفق داشته باشند و سازمان محیط زیست باید این تجربیات را تکثیر کنند، این دوستان این تجربه را از پشت میزهای پر زرق و برق میبینند و صرفا حرف میزنند؛ واقعیت این است که راه زیادی بین حرفهای قشنگ و کارهای قشنگ وجود دارد. دولتمردان ما سالهاست از ساده زیستی صحبت میکنند اما حاضر نیستند خودروهای شخصیشان را رها کنند و با حمل و نقل عمومی تردد کنند، چنین دولتمردانی نمیتوانند دم از ساده زیستی بزنند.
۶ نوع جنگل ایران در معرض خطر نابودی
به اعتقاد محققان حوزه محیط زیست، در ایران ۶ نوع جنگل وجود دارد که به دلیل خشکسالی و بیتوجهی به اصول بهرهبرداری، این جنگلها در حال نابودی هستند. شادروان پروفسور پرویز کردوانی پدر کویر شناسی ایران و محقق حوزه محیط زیست در یکی از آخرین مصاحبههایش با بیان اینکه در ایران ۶ نوع جنگل وجود دارد، گفت: این جنگلها شامل جنگلهای هیرکانی، جنگلهای بلوط غرب ایران، جنگلهای دریایی حرا و چندل (مانگرو) ، جنگلهای ارسباران، جنگلهای خشک داخلی و جنگلهای مصنوعی میشود که همه آنها در معرض خطر نابودی قرار دارند. در جدیدترین اخبار و گزارشها که در اواخر مردادماه ۱۴۰۲ در ایرنا انتشار یافت، متاسفانه ۶ هزار اصله درخت بلوط به بهانه جادهسازی در «تنگ بولحیات» منطقه دشت ارژن از بین رفته که بهطور قطع میتوان گفت هیچ جایگزینی برای آن وجود نخواهد داشت و مشخص نیست پاسخ این تخریب بزرگ به طبیعت ایران بر عهده کیست؟ آیا به راستی برای تعریض جاده و یا حتی جاده نوین در این منطقه راه دیگری برای آن وجود نداشت و یا به سبک و سیاق گذشته سادهترین روش برای آن انتخاب شده است؟ گفته میشود، در ۷۰ سال گذشته هفت میلیون هکتار از جنگلهای زاگرس از بین رفته و در حال حاضر تنها پنج میلیون هکتار جنگل در زاگرس باقی مانده است، این چنین که به نابودی جنگلها و مراتع کشور کمر همت بستهایم متاسفانه تا ۵۰ سال آینده تمامی جنگلها و در ۸۰ سال آینده تمامی مراتع را از دست میدهیم.
اهمیتِ حفظِ جنگلها از نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی
«تخریب جنگلها، ضرر به ملّت و ضرر به منافع ملّی است»؛ این جمله، بخشی از بیانات رهبر معظم انقلاب درباره اهمیت حفظ جنگلها و منابع طبیعی است که مسئولیت همه ما و به ویژه مسئولان سه قوه را برای حفاظت از این نعمت الهی، سنگینتر میکند. ایشان در بخشی از بیاناتشان در این باره میفرمایند:«…تأکید میکنیم، همیشه هم تأکید کردهایم که تخریب جنگلها، تخریب محیط زیست و نابود کردن رویشهای گیاهی و درخت و سبزه روی زمین، تخریب منابع ملّی است و ضربه به منافع عمومی جامعه است؛ همه بدانند، این که یک بخشی از جنگل را تخریب کنند، ویران کنند برای اینکه فرض کنید یک ساختمانی، یک مرکزی بسازند، این قطعاً به ضرر است. در یک موارد اضطراری البتّه اشکال ندارد، امّا به طور طبیعی این بدون شک ضرر به ملّت و ضرر به منافع ملّی است». رهبر انقلاب طی سالهای اخیر، بارها تاکید کردند که: روی مسئله تخریب جنگلها حساس باشید. فشار به جنگلها زیاد است. جنگلها، منابع طبیعی و مراتع را باید حفظ کرد. ما امروز از ناحیه بیاعتنایی به جنگل، بیاعتنایی به مرتع، عدم توجّه درست به پوشش گیاهی در سراسر کشور خسارتهایی را متحمّل میشویم… . در حفظ مراتع و حفظ جنگلها بایستی جدّاً کوشید. دستگاههای ذیربط، از جمله دستگاههای ناظر مثل دستگاه قضایی، در مورد تعرّض به جنگلها بایستی کمال اهتمام را داشته باشند. یک عده سوداگر به جان جنگلها میافتند… . یک عدّه سوداگر و دنبال سود مادّی، فکر منافع ملّی را نمیکنند، به جان این مراتع یا جنگلها یا بقیّه ثروتهای طبیعیِ اینچنینی میافتند و [فقط] سود خودشان را در نظر میگیرند. بنابر همه این گزارهها و سخنان، هیچ توجیه عقلی و اخلاقی برای نابودی این حجم از درختان و جنگلهای ایران وجود ندارد و در روزگاری که تبر به دستان پادشاهی میکنند، کاشت یک میلیارد درخت از سوی دولت، تلخترین طنزِ محیط زیستی کشور محسوب میشود.
