زمین زیر پای ما به آرامی در حال فرورفتن است و هربار تکهای از این تن بیمار را در خود میبلعد. تحقیقات نشان میدهد که اکنون ایران دومین کشور جهان از لحاظ نرخ فرونشست و سومین کشور ازنظرمساحت تحت تأثیر این پدیده است.
به گفته رئیس اداره ترازیابی دقیق و تداخل سنجی راداری سازمان نقشه برداری کشور و بر اساس آخرین نتایج بررسیهای تخصصی، دامنه فرونشست به ۱۶کلانشهر و ۸۰۰ شهر کشورمان رسیده است.
حالا کمیسیون آب، کشاورزی و منابع طبیعی مجلس از تدوین قانون فرونشست در برنامه کمیسیون آب و کشاورزی در سال ۱۴۰۳ بهعنوان یکی از راهکارهای حل این بحران در کشور خبر داده است. این درحالیاست که در قانون برنامه هفتم توسعه هیچ اشارهای به مسأله فرونشست نشده است. طبق اعلام اتحادیه اروپا، چهارمیلیمتر فرونشست زمین در سال طبیعی است، اما میانگین فرونشست در ایران ۱۵برابر این نرخ است، چراکه به گفته علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در برخی از مناطق کشور مثل استان کرمان و البرز این میزان حتی به ۴۰سانتیمتر در سال هم رسیده است. آماری که عمق فاجعه فرونشست زمین در ایران را نشان میدهد؛ فاجعهای که از دهه ۵۰ تاکنون گریبانگیر این مرز و بوم شده است و هربار با یک حادثه جدید، خودی نشان میدهد! ماجرای فرونشست زمین همراه با افت سطح آبهای زیرزمینی در آبخوانهای کشور ید طولایی دارد و نقطه آغاز آن به رشد جمعیت، توسعه صنعت و کشاورزی و افزایش نیاز غذایی مردم از اواسط دهه ۵۰ بازمیگردد. به گفته بیتاللهی، این عارضه از دهه ۵۰ بهصورت خفیف و ملایم در بعضی از پهنههای محدود شکلگرفت، اما جهش این پدیده از سال ۷۳ به بعد آغاز شد و اجرای طرحهای کشاورزی گسترده و حفاریهای بیرویه چاهها، نیاز آبی بسیاری در کشور ایجاد کرد که تامین این نیاز خود به ایجاد یکمیلیون حلقه چاه در کشور منجر شد و بهتبعآن بهصورت بیرویه و غیراصولی آبهای زیرزمینی استخراج شدند.
وی ادامه میدهد: ادامه آن وضعیت و عدم چارهاندیشی سبب شد تا اکنون به یک مرحله بحرانی برسیم و هرسال شاهد کاهش یک تا پنج متری سطح آبهای زیرزمینی باشیم. نکته غمانگیزتر ماجرا اینجاست که در طول این چند دهه که ما درگیر این چالش هستیم، متاسفانه اقدام ملموسی هم مشاهده نشده ، درحالیکه شهری مثل توکیوکه درسال۱۹۶۵، ۱۲سانتیمتردرسال فرونشست داشته در سال۲۰۰۰ این عددرا به صفر رساندهاند.
آمارهای مختلفی در خصوص رتبه ایران از نظر میزان و وسعت پهنههای فرونشستی وجود دارد. برخی آمارها حکایت میکند که ایران رتبه دوم جهان از نظر نرخ «فرونشست زمین» و رتبه سوم جهانی از نظر «وسعت مناطق تحتتأثیر فرونشست» را دارد. بااینحال بیتاللهی از وخیمتر بودن اوضاع خبر میدهد و میگوید: در مقایسه جهانی انجامشده در حوزه فرونشست زمین، تنها کشوری که مقادیر فرونشست آن فقط در یک پهنه از ایران بالاتر بود یک ایالت در هندوستان است، اما غیر از آن هیچ کشور دیگری وجود ندارد که مانند ایران تمامی استانهای آن درگیر این مسأله باشد. بنابراین از نظر تعداد و پراکندگی پهنههای فرونشستی که در تمامی استانهای کشور وجود دارد ایران رتبه نخست در جهان را دارد که متاسفانه تراکم جمعیت و مناطق مسکونی متعدد نیز دقیقا در همین مناطق شکل گرفته است.
با یک مرور سطحی در حوادث و اتفاقات اخیر مثل فرونشست زمین در گرگان و سقوط یک خودرو به چالهای در زمین، فرونشست اصفهان و تخلیه شهرک مسکونی، فرونشست زمین در میدان ونک تهران و وحشت مردم و مصدومیت یک نفر و دو روز پیش نیز تکرار این حادثه در محله چیذر پایتخت و تخلیه چندین واحد مسکونی میتوان به این واقعیت پی برد که تهدید فرونشست زمین حالا از هر زمانی جدیتر شده است.
وضعیتِ فرونشست در ایران، چنان افسارگسیخته شده است که حتی، استانهای شمالی نیز در معرضِ خطر قرار دارند.
در حالی که در گذشته گمان میشد، شهرهای شمالی ایران به دلیل بارندگی و وضعیت مطلوب آب و هوایی، هرگز به این درد دچار نمیشوند!
گفته میشد همه استانهای کشور به جز گیلان در معرض خطر فرونشست قرار دارند و این در حالی است که چندی پیش، مدیرکل زمین شناسی و اکتشافات معدنی گیلان، برداشت بی رویه از آب چاههای زیر زمینی را تهدید و مخاطره زمین شناسی گیلان در آینده اعلام کرد.
در حالی که رییس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه و شهرسازی، با اشاره به عقب نشینی آب دریای خزر، میزان فرونشست در سواحل مازندران را ۹ سانتیمتر در سال اعلام کرد و گفت: به تدریج این رشد فرو نشست به استان گیلان هم سرایت میکند، مدیرکل زمین شناسی گیلان این تهدید را برای استان در سالهای آینده متصور ندانست و تأکید کرد: برداشت بی رویه از اب چاههای زیر زمینی ممکن است همین فرونشستها را در گیلان رقم بزند. شاید تا سالها قبل تصور اینکه وخیمترین مرحله بیابانزایی و آخرین بخش از فرآیند مرگ زمین روزی در مازندران هم رقم بخورد دشوار بود و زمانی تصور بروز تنش آبی در این استان را نمیشد باور کرد؛ اما اکنون پس از چند سال تنش آبی و بحران خشکسالی در مازندران اما هشدارها و گفتمان چند سال اخیر مسوولان امر حاکی از این است که پای فرونشست به مازندران باز شده است.
مدیرکل وقت حفاظت محیط زیست مازندران گفت که برخی مطالعات انجام شده نشان میدهند که فعلا در شرق استان وضعیت به گونهای است که نشانههای فرونشست را داریم. اما در دشت هراز و بابل هنوز نشانهها را ندیدیم. با این حال فعلا جلگه فعالی که آب از آن برداشت میشود و جایگزین نمیشود از دشت هراز به سمت شرق استان است. یعنی دشت هراز نیز ممکن است در صورت کمتوجهی به هشدارها در معرض خطر قرار بگیرد. عطاالله کاویان فرونشست را پدیدهای ناشی از برداشت زیاد آبهای زیرزمینی و خالی شدن حفرههای بین سازندها و رسوبات یا خاک بیان میکند که وقتی آب زیادی از منابع زیرزمینی برداشت کنیم و فضایی که آب در آن وجود داشت خالی شود، لایههای خاک رفتهرفته روی هم مینشیند. هر جایی که برداشت آب زیرزمینی از مقدار شارژ منابع آبی بیشتر باشد سطح سفره زیرزمینی پایین میرود. سفره هم که پایین برود خطر فرونشست تقویت میشود. از سویی دادههای مجموعههای مرتبط در حوزه خشکسالی و بارشهای مازندران بیانگر وضعیت نه چندان مناسب بارندگی است یعنی به نوعی به حرکت خزنده خشکسالی اشاره میکنند. دادههای دریافتی مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور نشان میدهد که با پیشروی غول خشکسالی در مازندران، اکنون بخشهای وسیعی از این استان سرسبز درگیر خشکسالی شدید تا بسیار شدید است. پهنه بندی خشکسالی هواشناسی در سطح مازندران بر اساس شاخص استانداردهای جهانی، دوره ۱۲۰ ماهه منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۲ که ناظر بر تنش آبهای زیرزمینی که غالب سطح استان تحت تأثیر انواع درجه خشکسالی است اما در مناطق شرقی، ساحل و ارتفاعات مرکز و ارتفاعات غرب خشکسالی بسیار شدید استان را تحت تأثیر قرار داد و تنها در قسمت کوچکی از ساحل شهرستانهای رامسر و تنکابن نشانههایی از ترسالی ضعیف مشاهده میشود.
دادههای دریافتی از این مرکز گزارش میکند که ۳۰.۸۳ درصد از مجموع مساحت مازندران درگیر خشکسالی بسیار شدید، ۲۹.۰۴ درصد درگیر خشکسالی شدید، ۲۱.۷۹ درصد درگیر خشکسالی متوسط و ۹.۲۴ درصد مساحت این استان نیز درگیر خشکسالی خفیف است؛ بیشترین منطقه در مازندران که درگیر خشکسالی بسیار شدید است با ۸۹.۷۸ درصد از مجموع مساحت شهرستان مربوط به بهشهر است و گلوگاه با ۸۹.۲۰، فریدونکنار با ۸۷.۴۹، نکا با ۶۲.۰۷، رامسر با ۵۶.۷۸ و جویبار نیز با ۵۵. ۱۵ درصد از مجموع مساحت در جایگاه بعدی قرار دارند.
در همین رابطه مدیر کل مدیریت بحران استانداری مازندران با اشاره به اینکه موضوع فرونشست زمین در این استان واقعیتی است که نمیتوان از آن چشم پوشی کرد، گفت که مناطق شرقی مازندران در معرض فرونشست قرار دارد. حسینعلی محمدی شیرکلایی در این باره افزود: نمودار فیزیکال این مناطق نشان میدهد که به سمت فرونشست میرویم اما شدت این نرخ تا بدان حد نیست که حفره یا گودالی ایجاد کند.
وی ادامه داد: با توجه به خشکسالی در شهرستانهای شرق مازندران از جمله نکا، بهشهر و گلوگاه باعث شده تا این مناطق به سمت نرخ فرونشست حرکت کنند.
به گفته مدیر کل مدیریت بحران استانداری مازندران، مناطق شرقی استان بیش از سایر مناطق در معرض فرونشست قرار دارد و مابقی نقاط استان از فریدونکنار به بخشهای دیگر به نسبت کمتری از شرق مازندران در معرض فرونشست قرار دارد .
وی در خصوص اقدامات و راهکارهای انجام شده در این حوزه اظهار کرد: برای بررسی علم و کارشناسی این موضوع دانشگاه علمی فناوری مازندران که در بهشهر قرار دارد به عنوان «قطب جامع فرونشست» شناسایی و معرفی شد که برای این مرکز ماموریتهایی تدوین و برنامه ریزی شده است.
محمدی شیرکلاهی افزود: ایجاد میز تخصصی فرونشست برای اتحاذ تدابیر و پیشنهادات علمی و مدون لازم ماموریت ایجاد شده برای این مرکز است.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
