مائده مطهری زاده
طی روزهای گذشته معاون معاون وزیر جهاد کشاورزی و رییس سازمان شیلات ایران با اظهار اینکه در تولید غذا از ۲۶ میلیون تُن اول انقلاب اکنون به بیش از ۱۳۵ میلیون تُن، یعنی ۵۰۰ درصد رشد یافت، گفت: ایران معین تامین غذای کشورهای همسایه است.
سید حسین حسینی همزمان با هفتمین روز از دهه فجر و آیین افتتاح ۷۱ طرح جهاد کشاورزی مازندران در ساری افزود: مازندران هم در پایداری انقلاب، هم در دفاع مقدس و هم در امنیت غذایی بسیار خوش درخشیده است. رییس سازمان شیلات کشور تصریح کرد: ۱۲ درصد تولید مرغ کشور مربوط به مازندران است و اگر کشاورزان و تولید کنندگان به خصوص کشاورزان مازندران نباشند، نمیتوان کشور را اداره کرد. معاون وزیر جهاد کشاورزی گفت: باید غذای ۱۱۰ میلیون نفر را در سال ۱۴۱۱ تامین کنیم و ایران معین تامین غذای کشورهای همسایه هم هست. وی اظهار داشت: اگر دنبال تولید پایدار هستیم باید از منابع موجود نهایت استفاده را ببریم و توسعه تحولی دانش بنیانی داشته باشیم. حسینی بیان داشت: در حوزه شیلات فقط ۳۵ هزار تن تولید داشتهایم اما اکنون یک میلیون و ۳۵۲ هزار تُن تولید داریم که شامل ۷۵۱ هزار تُن صید و ۶۰۱ هزار تُن آبزی پروری است. وی تصریح کرد: مازندران با ۱۱۰ هزار تُن تولید محصولات شیلاتی رتبه اول کشور را دارد. همچنین مازندران تفکر مولد بودن دارد و نباید زمینهای کشاورزی آن در معرض تهدید و تخریب قرار گیرد. اینکه استان مازندران تامین کننده بخش بزرگی از نیاز کشور به محصولات غذایی و کشاورزی است بر کسی پوشیده نیست. اما این استان سرسبز و حاصلخیز امروز برای دفاع از عنوانِ قهرمانی خود در این زمینه باید با نیروهای مهاجم و متخاصمِ فراوانی که از هر سو به او حملهور شدهاند بجنگد. تغییر اقلیم، خشکسالی، خشکیدن و شور شدن سفرههای آب زیرزمینی به دلیل حفر چاههای غیرمجاز، عدم مدیریت و توزیع مناسب منابع آبی از یک سو و استفاده از سیاستهای کاذب و نخ نما شده ذخیرهسازی آب (ساخت سدهای متعدد بر روی رودخانهها)، تغییر کاربری اراضی و ویلاسازی و حالا خشکیدن دریاچه خزر و همزمان به صدادرآمدنِ زنگِ خطرِ فرونشست در استان از مهمترین موانع و مشکلات بر سر راهِ حفظِ جایگاهِ مازندران در حوزه امنیت غذایی و تامینِ منابع غذایی کشور است.
اگر شرایط اقلیم و آب و هوا به همین روال تداوم بیاید باید این هشدار را داد که دیگر استان تامین کننده غذای کشور نخواهد بود
رییس وقتِ سازمان جهاد کشاورزی مازندران، اردیبهشت ماهِ امسال، صراحتا با بیان اینکه «نقش محوری امنیت غذایی مازندران به خطر افتاده است» اظهار داشت: اگر شرایط اقلیم و آب و هوا به همین روال تداوم بیابد و نتوانیم الگوی کشت را متناسب با شرایط عملیاتی کنیم، نقش محوری این خطه در تامین و امنیت غذایی کشور به مخاطره میافتد. حسن عنایتی در گردهمایی سراسری معاونان بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استانهای کشور در بابلسر افزود: سال گذشته سال سختی را از لحاظ تولید بخش کشاورزی پشت سر گذاشتیم .
وی با بیان اینکه بخش کشاورزی به اقلیم وابسته است و سال سختی را پیش رو داریم و مازندران پر باران به خطه کم باران تبدیل شد، ادامه داد: اگر شرایط اقلیم و آب و هوا به همین روال تداوم بیاید باید این هشدار را داد که دیگر استان تامین کننده غذای کشور نخواهد بود.
مازندران که همواره از آن بهعنوان یکی از مناطق پرآب فلات ایران یاد میشود، چندین سال است که گرفتار تنشهای آبی شده است. این استان پس از ۲ سالتر سالی، بار دیگر در شرایط خشکسالی شدید قرار گرفته، بهطوری که بهگفته مسئولان و کارشناسان، سال آبی پشتسرگذاشته شده یکی از خشکترین سالهای آبی مازندران در ۱۰ سال اخیر بوده است.
مهمترین دلیل بروز این وضعیت نیز کاهش بارندگیها و پیرو آن کمشدن حجم آب رودهای مازندران است. به این موضوع باید افزایش دمای هوا در زمستان و بهار و ذوبشدن زودهنگام برف ارتفاعات بهعنوان یکی از منابع تأمین آب استان را نیز اضافه کرد.
استان مازندران با تولید ظرفیت ۷۲ نوع از تولیدات محصولات کشاورزی به مقدار هفت میلیون و ۵۰۰هزار تن، حدود ۱۱درصد از ارزش افزوده بخش کشاورزی کشور را در اختیار دارد. استان مازندران با داشتن ۴۶۰ هزار هکتار زمینهای زراعی و باغی سالانه ۷۲ نوع محصول کشاورزی را تولید میکند که با تولید بیش از ۹۵۰ هزار برنج سفید، ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تُن مرکبات و ۸۰ هزار تُن آبزیان رتبه نخست کشور را دارد. کاهش ۴۰ درصدی بارندگی، ۵۰ درصدی روان آبهای رودخانههای دائمی و همچنین کم شدن حدود ۶۰ درصدی ذخایر آبی پشت سدها و آببندانهای مازندران، باعث بروز تنش آبی در این استان شده است بهگونهای که مناطق شرقی با کمبود شدید آب در بخش کشاورزی مواجهاند و همین امر نیز شرکت آب منطقهای را بر آن داشت تا طرح نوبت بندی منابع آبی استان را حدود یک ماه زودتر آغاز و جهادکشاورزی نیز اخطار کم آبی صادر کند.
کاهش بارندگی و تغییر الگوی بارش، کم شدن دبی آب رودخانهها، پایین رفتن ایستایی آبهای زیرزمینی و پیش روی جبهه آب شور به جبهه آب شیرین در سواحل نشانههای پیش روی خشکسالی در استان مازندران است.
بر اساس آمارهای رسمی، توان بالقوه آب مازندران در حد ۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب است که از این مقدار چهار میلیارد و ۹۰۰ میلیون مترمکعب آبهای سطحی و بقیه آبهای زیرزمینی است. به طور میانگین سالانه حدود یک میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب آب در بخش آبهای سطحی و یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون مترمکعب در بخش آب زیرزمینی بهرهبرداری میشود و بقیه آب سطحی طی سال به صورت هرز به دریا میریزد.
آمارهای هواشناسی و شرکت آب منطقهای مازندران از کاهش بارندگی در ارتفاعات و دشتها و تغییر الگوی بارندگی از نم نم باران به بارشهای سیل آسا و در اصطلاح علمی بارانهای غیرموثر در مازندران نشان میدهد که خشکسالی در استان رخنه کرده است.
میزانِ امکانات برای مقابله با هجوم زمین خواران در مازندران کفایت نمیکند
رییس وقتِ سازمان جهاد کشاورزی مازندران همچنین در نشست مشترک با پلیس امنیت اقتصادی فراجا استان در سال گذشته نیز با بیان اینکه همکاری خوبی با پلیس امنیت اقتصادی استان در راستای تأمین امنیت غذایی جامعه داریم، افزود: مازندران استان مهم کشور در امنیت غذایی است و تنوع محصولات کشاورزی در مازندران بسیار بالاست.
عنایتی گفت: بستر تولید در مازندران مقوله با ارزشی است که حفظ و نگهداری از آن کار بسیار دشواری است و با هجوم جمعیتی مواجه هستیم که مازندران را برای سکونت انتخاب کردند و به اراضی کشاورزی، دولتی و ملی تجاوز کرده و تغییر کاربری میدهند. وی ادامه داد: جهاد کشاورزی در مقابله با تغییر کاربری از امکانات و نیروهای کافی برخوردار نیست و پاسخگوی این حجم از هجوم زمینخواران نیست. وی خاطرنشان کرد: امنیت و اقتدار غذایی مسئله اول کشور و دنیاست و همه وظیفه داریم برای مخاطره نیفتادن امنیت غذایی گام در عرصه بگذاریم و بستر تولید را حفظ و حراست کنیم. عنایتی ادامه داد: با توجه به شرایط موجود دنیا، اولویت بسیاری از کشورها حفظ و تأمین امنیت غذایی و تأمین کالاهای اساسی غذایی است و ما برای امنیت غذایی نیازمند مشارکت و تلاش همه اجزا و ارکان به ویژه نیروی انتظامی و پلیس امنیت هستیم.
اراضی کشاورزی مازندران آخرین سنگر برای حفظ امنیت غذایی کشور است
سرپرست وقتِ امور اراضی کشور نیز سال گذشته با اشاره به تغییر کاربری قابل توجه و گسترده اراضی ملی زراعی و باغی در سالهای اخیر در استان گفت: اراضی کشاورزی مازندران آخرین سنگر برای حفظ امنیت غذایی کشور است. صفدر نیازی در کارگروه فراقوهای مبارزه با زمین خواری در ساری افزود: حفظ اراضی کشاورزی مازندران با توجه به تغییر کاربریهای گسترده زمینهای باغی و زراعی کشور از نان شب واجبتر است و همه ما باید نسبت به رفع این چالش اقدامات لازم را انجام دهیم.
وی خاطر نشان کرد: اکنون مازندران ۴۱ درصد از برنج کشور را تامین میکند و در صورت تداوم تغییر کاربری و کاهش تولید در این حوزه، امنیت غذایی نقاط مختلف ایران به خطر خواهد افتاد. سرپرست وقتِ سازمان امور اراضی کشور با تاکید بر تغییر کاربریهای گسترده در مازندران گفت: ۳۶۴ هزار پزشک، چهار میلیون و ۲۰۰ هزار خانوار تهرانی، ۲۲ میلیون خانوار شهری ایران و ۲۰۰ دستگاه ملی و دولتی، همگی میخواهند حداقل یک مسکن یا مجتمع در مازندران داشته باشند که این موضوع یک تهدید اساسی است و باید با جدیت و افزایش هماهنگیها مقابل پدیده ویلاسازی و تغییر کاربریها در این استان ایستاد. نیازی تصریح کرد: امروزه سلبریتیها با تبلیغات گسترده در فضای مجازی برای خرید و فروش ویلا نقش غیر قابل انکاری در تخریب اراضی ملی مازندران دارند که با نگاه فراقوهای باید جلوی این آسیب را گرفت. وی افزود: قوانین خوبی در مقابله با زمین خواری داریم اما در اجرا ناتوان هستیم که باید با تخصیص اعتبارات و رفع محدودیتها، برای تحقق آیین نامهها و مصوبات در این حوزه بکوشیم. سرپرست وقتِ سازمان امور اراضی کشور گفت: نظارت ماهوارهای عرصههای ملی در دستور کار است و بزودی این طرح در مازندران در گام اجرایی قرار خواهد گرفت که با این راهبرد به طور حتم مقابله با زمین خواری در این استان شدت خواهد گرفت. نیازی با عنوان اینکه حال اراضی کشاورزی ایران به هیچ عنوان خوب نیست افزود: یک هکتار اراضی شالیزاری مازندران میتواند امنیت غذایی حدود ۶۰ تا ۷۰ نفر را در کشور تامین کند که باید با عزم ملی برای رفع مشکلات تغییر کاربری اراضی ملی و حفظ منابع خدادادی بکوشیم.
عدم مدیریتِ درستِ منابع آبی
اما بغیر از خشکسالی و تغییر اقلیم که نفسِ زمینهای حاصلخیز مازندران را به شماره انداخته ، عدم مدیریتِ درستِ منابع آبی و بهره گیری از روشهای منسوخ شده جهانی برای ذخیرهسازی آبهای سطحی نظیرِ ساخت سد، گلوی کشاورزی مازندران را نشانه رفته است. سدهایی که اصصلاحا برای دلخوشکُنَکِ کشاورزان مازندرانی و با شعارهای پرطمطراقِ مسوولان آب منطقهای و وزارت نیرو بر روی رودخانهها ساخته میشوند، غافل از آنکه همین سدها بلای جانِ محیط زیست و کشاورزی خواهند بود، که اگر این چنین نبود، کشورهای توسعه یافته، این روزها هرگز به فکرِ تخریبِ سدهای خود نمیافتادند! البته که سدهای مازندران، استفاده مشاء دارد و ردپای نیازهای آبی (صنعتی و کشاورزی) سایر استانهای همجوار کاملا مشهود و ملموس است! به این اوضاعِ قمر در عقربِ منابع آبی اضافه کنید، حفر چاههای غیرمجازی که آب را در پیکره منابع آبی زیرزمینی خشکانده و سببِ پیشروی آب شور دریا در این سفرهها شده است. شرایط آبی استانهای شمالی به حد بحران رسیده است، ۴۰۰ درصد از سفرههای آب زیرزمینی خشک شدهاند، بهرهبرداری از ذخایر آب زیرزمینی، هدررفت آبهای سطحی بهدلیل نبود زیرساختها و کشت بالای محصولات «آببر» که برخیها دوبار در سال کشت میشوند، از حد مجاز فراتر رفته است.
افزایش فرونشست در مازندران با عقبرفت آب خزر
اما این پایانِ ماجرایِ دست و پنجه نرم کردنِ کشاورزی مازندران با مشکلات و موانع نیست و خطرِ فرونشست زمین به دلیلِ پسروی آب دریای خزر را نیز باید به لیستِ سیاهِ معضلات و مصائب اضافه کرد.
چنانکه رییس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه و شهرسازی اخیراً اظهار کرد: میزان فرونشست در سواحل مازندران در حالی به ۹ سانتیمتر در سال رسیده که ۵ سال گذشته فرونشست در این منطقه صفر بوده و الان به فرونشست ۹ سانتیمتر در سال در این منطقه رسیدهایم. در ۵ سال گذشته اصلا با پدیده فرونشست در استان مازندران مواجه نبودیم و به تدریج این رشد فرونشست به استان گیلان هم سرایت میکند. فرونشست زمین درباره افزایش گستره فرونشست در ایران اظهار داشت: موضوع این است که در محدودههایی با وضعیت آبی مناسب مانند استان مازندران متاسفانه شاهد وجود و رشد فرونشست هستیم و متاسفانه عقب رفت آب دریای خزر باعث شده که در استان پر آب استان مازندران و در برخی از گسترههای این استان به سمت دریا به بالای ۹ سانتیمتر در سال رسیده است. وی ادامه داد: آب دریا که عقب میرود، سطح آب زیر زمینی پایین میآید و یک بالانسی با آب اشباع ایجاد میکند و وقتی آب عقب رفت داشته باشد یعنی آب سطح دریا پایین رفته و با پایین رفتن سطح آب دریا، سطح آب زیرزمینی نوار ساحلی پایین میرود و از آنجایی که نوار ساحلی محیط ریزدانگی است اثر ملموس بر روی سطح زمین میگذارد و فرونشست را ایجاد میکند. بیتالهی با بیان اینکه تمام ساختمانهای واقع شده در نوار ساحلی مازندران و همچنین بندر امیرآباد در معرض خطر هستند، گفت: البته خوشبختانه به سمت ارتفاعات امکان فرونشست وجود ندارد چراکه جنس لایههای زمین در این منطقه از سنگ است و در محیط سنگی فرونشست وجود ندارد، اما به سمت محدودههای خاکی و نرم ساحلی با پایین رفت آب، فرونشست شدیدتر میشود و این موضوع عمومیت دارد و تنها به یک بندر و یک ناحیه محدود نمیشود.
وی افزود: اگر این روند عقب رفت آب دریای خزر ادامه پیدا کند، تبعات فرونشست را به طور جدی در چند سال آینده در این منطقه میبینیم و در حال حاضر آثار آن را در خطه گیلان به صورت لکههای مجزا میبینیم که رفته رفته در این منطقه هم فرونشست گسترده خواهد شد.
بیتالهی تاکید کرد: متاسفانه گویا این موضوع ادامهدار خواهد بود و انتظار میرود در آینده میزان عقب رفت آب دریای خزر بیشتر شود. موضوع دیگر این است که هیچ وقت نتوانستیم شرایط اقلیمی را به خوبی پیشبینی کنیم و براساس آن برنامهریزی داشته باشیم. البته که پیشبینی در این حوزه به راحتی هم انجام نمیشود. وی گفت: اگر فرونشست را بحران ملی ندانیم به بیراهه رفتیم و ممکن است برای انجام هر اقدامی دیر شود و زمان را از دست داده باشیم. اکنون با همه این اوصاف، معلوم میشود سخنان معاون وزیر جهاد کشاورزی در موردِ جایگاهِ مازندران در تامین امنیت غذایی کشور و فراتر از آن امنیت غذایی منطقه تا چه اندازه متزلزل و شکننده است!
