سرویس اجتماعی
غمِ تغییرات اقلیمی عمیقتر از آن است که به راحتی بتوان از آن عبور کرد! شاید تا همین چند سال پیش اگر میگفتیم روزی خواهد آمد در استان سرسبز ما که به طور همزمان میزبانِ دیو خشکسالی و اژدهای سیلاب خواهیم بود، کسی باور نمیکرد و پوزخندی از سرِ تمسخر میزد، اما آنچه امروز در مازندران شاهد آن هستیم، تعبیرِ همان کابوس وحشتناکی است که دیرزمانی بود توسط کارشناسان، متخصصان و فعالان دلسوز محیط زیست نسبت به آن هشدار داده شده بود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران چندی پیش در همین راستا با اشاره به پدیده تغییرات اقلیمی گفت: امسال با خشکسالی در زراعت برنج روبرو بودیم.
حسن عنایتی کلیجی در این باره اظهار کرد: برای تأمین غذا در استان باید با جدیت بیشتری تلاش کنیم و نگاه و نگرش ما در کشاورزی باید تحقیقاتی و این جلسات باید اولویت نخست ما باشد.
وی با اشاره به اینکه در سیاست کلان وزارت جهاد کشاورزی، شورای تحقیقات بالاترین مرجعی است که نیازمندیهای بخش کشاورزی در این شورا احصاء میشود، افزود: دبیرخانه شورای تحقیقات باید طرحها را بررسی کند و به جلسه شورای تحقیقات آورده تا تصمیم گیری مناسب انجام شود.
عنایتی خاطرنشان کرد: امروزه با پدیده تغییرات اقلیمی مواجه هستیم که یک پدیده آن خشکسالی برای بخش کشاورزی است و باید فعالیتهای تحقیقاتی در این زمینه صورت گیرد تا پایداری و استمرار تولید حفظ شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران بیان کرد: تولید ما در استان در امتداد بازار است.
این مسئول با بیان اینکه منابع آبی یکی از تهدیداتی است که در آینده با آن مواجه هستیم که جزو چالشهای جدی حوزه کشاورزی است، گفت: اثرات کمبود منابع آبی را در حوزه برنج مشاهده میکنیم و نمونه بارز خشکسالی را امسال در زراعت برنج شاهد بودیم.
سال آبی پشتسرگذاشته شده یکی از خشکترین سالهای آبی مازندران در ۱۰ سال اخیر بوده است
اکنون دادههای مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی نشان میدهد که میانگین بارش سال زراعی ۱۴۰۲- ۱۴۰۱ منتهی به شهریورماه امسال در مازندران ۴۷۴ میلی متر بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت که ۶۶۴ میلی متر بود، حدود ۲۹ و نسبت به مدت مشابه سال زراعی گذشته که ۵۳۰ میلی متر بوده، حدود ۱۰ درصد کاهش داشت.
مازندران که به واسطه برخورداری از نعمت خدادادی فراوان از جمله جنگل و دریا مقصد بسیاری از مسافران و داخلی در ایام مختلف سال است، اکنون با بحران خشکسالی دست و پنجه نرم میکند و این واقعه روز به روز در حال گسترش و اکنون به یک بحران جدی تبدیل شده است.
همگان مازندران را با جنگلهای سرسبز و زیبا و دریای خزر آن میشناسند و شاید باورش برای مردم کمی سخت و دشوار باشد که این استان همانند بسیاری از مناطق مختلف کشورمان، چند سالی است که دچار پدیده خشکسالی شده است واقعهای که تداوم وضعیت فعلی میتواند عواقب و ضربات جبران ناپذیر زیادی را نیز به همراه داشته باشد.
مازندران که همواره از آن بهعنوان یکی از مناطق پرآب فلات ایران یاد میشود، چندین سال است که گرفتار تنشهای آبی شده است. این استان پس از ۲ سالتر سالی، بار دیگر در شرایط خشکسالی شدید قرار گرفته، بهطوری که بهگفته مسئولان و کارشناسان، سال آبی پشتسرگذاشته شده یکی از خشکترین سالهای آبی مازندران در ۱۰ سال اخیر بوده است.
مهمترین دلیل بروز این وضعیت نیز کاهش بارندگیها و پیرو آن کمشدن حجم آب رودهای مازندران است. به این موضوع باید افزایش دمای هوا در زمستان و بهار و ذوبشدن زودهنگام برف ارتفاعات بهعنوان یکی از منابع تأمین آب استان را نیز اضافه کرد. کارشناسان می گویند وضعیت آبی مازندران مساعد نیست. هرچند که نشانههای خشکسالی و تنش آبی در سراسر مازندران دیده میشود، اما مناطق شرقی این استان بیشتر از سایر نقاط در معرض تنش آبی قرار دارند.
کاهش بارندگی و تغییر الگوی بارش، کم شدن دبی آب رودخانهها، پایین رفتن ایستایی آبهای زیر زمینی و پیشروی جبهه آب شور به جبهه آب شیرین در سواحل، نشانههای بروز پدیده خشکسالی و گسترش دامنه نفوذ آن طی یک دهه گذشته در استان مازندران است.
طبق دادههای آماری مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، میانگین بارش باران در فصل تابستان امسال در مازندران ۷۶ میلیمتر بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۳۰میلیمتر بوده حدود ۴۱ درصد کاهش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۶۱ میلیمتر بوده حدود ۲۴ درصد افزایش داشته است.
طبق گزارش این مرکز، میانگین بارش در شهریورماه امسال در مازندران ۲۴ میلیمتر بود که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۶۰ میلیمتر بوده حدود ۶۰ درصد و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۲۶ میلیمتر بوده حدود هشت درصد کاهش داشته است.
میانگین دمای هوای سال زراعی ۱۴۰۲- ۱۴۰۱ منتهی به شهریورماه گذشته در مازندران ۱۲.۱ درجه سلسیوس بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۱.۴درجه سلسیوس بوده حدود ۰.۷ درجه سلسیوس افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۱۲.۰ درجه سلسیوس بوده ۰.۱ درجه سلسیوس افزایش داشته است.
میانگین دمای هوا در فصل تابستان امسال در مازندران ۲۱.۰ درجه سلسیوس بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت که ۲۰.۱ درجه سلسیوس بوده، ۰.۹ درجه سلسیوس افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۲۲.۴ درجه سلسیوس، بوده ۱.۴ درجه سلسیوس افزایش داشته است.
گزارش مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور نشان میدهد که میانگین دمای هوای شهریور امسال در مازندران ۱۸.۸ درجه سلسیوس بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت که ۱۹.۲ درجه سلسیوس بوده حدود ۰.۳ درجه کاهش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۲۱.۵ درجه سلسیوس بوده ۲.۷ درجه سلسیوس کاهش داشته است.
بر اساس خروجیهای مدل اقلیمی پژوهشکده اقلیم شناسی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارش باران از نیمه مهر تا نیمه دیماه امسال در مازندران در محدوده نرمال و میانگین دما نیز در طی این مدت نرمال تا کمی بیش از نرمال پیشبینی میشود.
سال زراعی از اول مهر شروع میشود و تا ۳۱ شهریور سال بعد ادامه مییابد. وضعیت آبی مناطق مختلف کشور برای برنامهریزی کشاورزی بر اساس میزان بارندگی در سال زراعی ارزیابی میشود و به همین دلیل هم میزان کاهش یا افزایش بارندگی برای کشاورزان و متولیان این بخش دارای پیام خاصی است.
شدت خشکسالی در دهههای آینده نسبت به گذشته افزایش خواهد یافت
مهدی زارع، زلزلهشناس و رئیس شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم در این باره چندی پیش طی مقالهای نوشت: مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارش باران در فروردین ماه امسال در مازندران را ۵۱.۹ میلیمتر اعلام کرد که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۵۲.۷ بوده، ۲ درصد کاهش نشان داد. میانگین بارش هفت ماهه سال آبی منتهی به فروردین ماه ۱۴۰۲ در مازندران ۲۸۹ میلیمتر اعلام شده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت – حدود ۴۴۹ میلیمتر – حدود ۳۶ درصد کاهش و نسبت به مدت مشابه سال آبی ۱۴۰۰-۱۴۰۱ – ۴۱۱ میلی متر- حدود ۳۰ درصد کاهش داشته است. کاهش بارندگی در ارتفاعات و دشتها و تغییر الگوی بارندگی از نم نم باران به بارشهای سیلآسا و در اصطلاح علمی بارانهای غیرموثر در مازندران نمادهای مهم از آثار تغییر اقلیم در استان مازندران است.
به گفته زارع، توان بالقوه آب مازندران در حد ۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب است که از این مقدار چهار میلیارد و ۹۰۰ میلیون مترمکعب آبهای سطحی و بقیه آبهای زیرزمینی است. سالانه حدود یک میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب آب در بخش آبهای سطحی و یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون مترمکعب در بخش آب زیرزمینی بهرهبرداری میشود. استان مازندران با داشتن ۴۶۰ هزار هکتار زمینهای زراعی و باغی سالانه ۷۲ نوع محصول کشاورزی تولید میکند که با تولید بیش از ۹۵۰ هزار برنج سفید، ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تن مرکبات و ۸۰ هزار تن آبزیان رتبه نخست کشور را دارد. کاهش بارندگی و تغییر الگوی بارش، کم شدن دبی آب رودخانهها، پایین رفتن ایستایی آبهای زیرزمینی و پیش روی جبهه آب شور به جبهه آب شیرین در سواحل از تبعات تغییر اقلیم در این منطقه است.
آنطور که زارع میگوید، کاهش ۴۰ درصدی بارندگی، ۵۰ درصدی روان آبهای رودخانههای دائمی و همچنین کم شدن حدود ۶۰ درصدی ذخایر آبی پشت سدها و آببندانهای مازندران، باعث بروز تنش آبی دراین استان شده است بهگونهای که مناطق شرقی با کمبود شدید آب در بخش کشاورزی مواجهاند و همین امر نیز شرکت آب منطقهای را برآن داشت تا طرح نوبتبندی منابع آبی استان را حدود یک ماه زودتر آغاز و جهادکشاورزی نیز اخطار کم آبی صادر کند. سه استان شمالی گیلان، مازندران وگلستان چهار درصد از نظر مساحت و ۱۲ درصد از نظر جمعیت کل ایران را در بر میگیرد. در کشور در حال توسعهای مانند ایران، خانوادههای روستایی اغلب از طریق کشاورزی و کار در بازارهای محلی امرار معاش میکنند و بیش از ۶۰ درصد از جمعیت روستایی به کشاورزی متکی هستند. ایران که بیش از ۸۵ درصد مساحت آن را بیابان خشک تشکیل میدهد (۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی) جزو مناطق کم بارش جهان است در ۵۰ سال گذشته ۲۷ رویداد اقلیمی سخت را تجربه کرده است. خشکسالی و سیل که منجر به تخریب محصولات کشاورزی و کمبود مواد غذایی همراه با آسیب اقتصادی و آسیبپذیری شدید خانوارهای روستایی شده است. پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۵۰، ایران ۳۵ درصد کاهش متوسط بارندگی و ۲.۶ درجه سانتیگراد افزایش دما را تجربه خواهد کرد. این تغییرات منجر به حوادث شدیدی مانند خشکسالیهای شدید و طولانیمدت و سیلابهای متعدد خواهد شد. به عنوان مثال، در بهار سال ۱۳۹۸ سه دوره بارندگی شدید متوالی، ۱۴۰ رودخانه ایران را طغیان کرد و سیل در ۷ حوضه از ۱۲ حوضه رودخانه در ایران رخ داد که منجر به کشته شدن ۷۸ نفر و آسیب رساندن به بیش از ۲۰۰۰ شهر و روستا (در ۲۶ استان از ۳۱ استان) شد. تقریباً ۱۶.۶ میلیون نفر به طور غیرمستقیم تحت اثر قرار گرفتند، ۲.۵ میلیون نفر مستقیماً تحت اثر قرار گرفتند و خسارت تقریباً ۶.۷ میلیارد دلار برآورد شد.
براساس اظهارات این پژوهشگر مطرح زمین شناسی کشور، یکی از حوزههایی که مستقیماً تحت اثر این سیلاب سراسری قرار گرفت، حوضه دریای مازندران در شمال ایران بود. استان مازندران به دلیل شرایط اقلیمی خاص، پراکندگی خوب محصولات کشاورزی و دشتهای وسیع در این منطقه، منطقهای کشاورزی با بیش از ۶۰۰ هزار (هکتار) محصول کشاورزی است و حدود ۷۵ درصد شالیزارهای ایران را در خود جای داده است. بنابراین منطقه نقش مهمی در تولید بیش از ۳۷ درصد برنج کشور دارد. ارزیابی پارامترهای هواشناسی الگوی بارش مازندران حاکی از کاهش بارندگی کلی در فصول خاص است. با توجه به اشتغال کارگران کشاورزی در تولید برنج، معیشت ساکنان این استان از یک سو به آبهای سطحی و زیرزمینی موجود در منطقه و افزایش تبخیر و تعرق در نتیجه افزایش دما و خشکسالی وابسته است و افزایش دماهای کمتر از ۱۲-۱۸ درجه سانتیگراد، به طور چشمگیری بازده این محصول مهم راهبردی را کاهش خواهد داد. بنابراین، رویدادهای تغییر اقلیم، مانند خشکسالی، که منجر به تغییرات در توپولوژی و فیزیولوژی برنج و کاهش فصل رشد میشود در این استان بسیار مهم است.
اثر تغییر اقلیم بر خشکسالیهای سواحل جنوبی دریای مازندران در دورههای آتی مطالعه شده و نشان میدهد که شدت خشکسالی در دهههای آینده نسبت به گذشته افزایش خواهد یافت. این افزایش برای شرق دریای مازندران شدیدتر است. تغییر اقلیم منجر به افزایش فراوانی و شدت خشکسالی در منطقه مورد مطالعه میشود. سواحل غربی دریای مازندران بیشتر از سواحل شرقی آن تحت اثر جریانهای شمالی سامانه پرفشار سیبری قرار دارند و در صورت استقرار پرفشار بر روی دریا، بارشها در غرب دریای کاسپین بالاتر از منطقه شرقی آن خواهد بود. پدیده گرمایش جهانی منجر به تضعیف سیستم فشار قوی سیبری به طور کلی شده است. مهاجرانی که از مناطق خشکسالی مرکزی ایران میآیند، در حال خرید زمین در داخل و اطراف شهرهای منطقه در مناطق هموار بودهاند. در سه دهه اخیر مهاجرت از مناطق خشک استانهای مرکزی ایران، مانند سمنان، اصفهان، کرمان و یزد به استانهای حاشیه جنوبی کاسپین رخ داده است. طبق سرشماری سال ۸۵، ۴۴ درصد جمعیت در یکسوم شمالی کشور و این استانهای خوش آبو هوا زندگی میکردند. استان های اول به عنوان نقطه عزیمت مهاجران خوزستان، سیستانوبلوچستان، یزد، کرمان و اصفهان بودهاند که با مسئله آب و خشکسالی درگیر بودهاند. مهاجرت انبوه به مناطق شمالی ایران از مناطقی که با خشکسالی دست و پنجه نرم میکنند موجب تغییر بافت جمعیتی کشور و تغییرات مهم در به دلیل تغییر اقلیم، گرم شدن زمین و بحران آب موجب میشود تا حدود ۵۵ میلیون نفر از جمعیت ۸۶ میلیون کشور در سال ۱۴۰۲ (حدود ۶۴) که در مناطق کم آب مرکزی کشور زندگی میکنند، به تدریج ناچار به مهاجرت به سواحل کشور شوند.
