سرویس اجتماعی
فصل گاوبانگی به دوره جفت گیری مرالها گفته میشود که از نیمه شهریور تا نیمه مهرماه به مدت یک ماه ادامه دارد و حیات و بقای این گونه گوزن در خطر انقراض تا حد زیادی به آن وابسته است.
گاوبانگی اصطلاحی است که به دوره جفت گیری مَرالها یا گوزن قرمز خزر گفته میشود. این دوره از اواسط شهریور ماه هر سال آغاز میشود و تا نیمه مهرماه به مدت یک ماه ادامه پیدا میکند. در این دوره مرالهای نر با برآوردن آوایی بلند مرالهای ماده را به مراسم جفت گیری و مرالهای نر را به مبارزه دعوت میکنند. این صدا بسیار بلند است و از فواصل بسیار دور هم شنیده میشود و به دلیل شباهتش به صدای گاو به گاوبانگی شهرت پیدا کرده است. مادهها با شنیدن صدای گاوبانگی از دل جنگلها بیرون میآیند و برای جفت گیری به چمنزارها میآیند. البته این کار باعث میشود تا مرالها در دیدرس شکارچیان قرار بگیرند و به راحتی شکار بشوند. نرهای دیگری هم که صدای گاوبانگی را شنیدهاند برای مبارزه و شکست رقیب و تعیین قلمرو به چمنزار میآیند. بین نرها اغلب جنگهای شدیدی در میگیرد که گاهی به فرارِ نر ضعیفتر و گاهی به زخمی شدن شدید یا حتی مرگ یکی از نرها منجر میشود. نری که پیروز مبارزه شده و قویتر بوده میتواند جفت گیری کند و حد و حدود قلمرو خود را تعیین کند. همچنین اگر مرال نر صدای گاوبانگی مرال نری غریبه را داخل قلمروش بشنود به سرعت به آن سمت میرود تا او را از قلمروش بیرون کند.
گوزن قرمز خزر که بیشتر به نام مرال شناخته میشود یکی از گونههای گوزن قرمز است و همان طور که از نامش هم مشخص است در حاشیه دریای خزر یا کاسپین زندگی میکند. این گونه از گوزن در مناطق جنگلی بین دریای سیاه و دریای خزر و به ویژه جنگل های هیرکانی امتداد دریای خزر ایران زندگی می کنند. مرال یا گوزن قرمز خزری گاهی به نام های گوزن نجیب یا گوزن قرمز شرقی هم نامیده می شود. مرال ها از گونه های تحت حفاظت در جنگل های شمال هستند و نسل آن ها به دلیل شکارهای غیرقانونی و بی رویه وتخریب زیستگاه به شدت در معرض خطر نابودی قرار دارد.
ورزا چمر
نعرههای سرخوشانه مرالها یا همان گوزنهای قرمز که نمادی از تنوع زیستی در جنگلهای هیرکانی است، اکنون و در فصل گاوبانگی بیش از هر زمان دیگری به گوش میرسد و کمین شکارچیان نیز در طی این ایام، تهدید بزرگی برای این گونه جانوری ارزشمند محسوب میشود.
گاوبانگی که در اصطلاح محلی به آن «ورزا چمر» نیز میگویند، به فعالیت پر سر و صدای گوزنهای نر همزمان با فصل جفت گیری برای تعیین قلمرو گفته میشود.
گوزنهای نر برای تعیین قلمرو به جنگ با دیگر نرها میروند و با ایجاد صدایی شبیه صدای گاو اهلی، گوزنهای ماده را در محدوده قلمرو خود جمع میکنند. در فصل گاوبانگی اگر گوزن نر صدای گوزن نر دیگری را در محدوده قلمرو خود بشنود با سرعت به سمت صدا حرکت میکند تا گوزن مهاجم را از قلمرو خود خارج کند و همین بانگ پی درپی مرالهای نر، ردیابی آنها را برای شکار آسانتر میکند. شکارچیان فرصت طلب اما به همین میزان قانع نمیشوند بلکه با تقلید بانگ گوزنهای نر به وسیله دمیدن در شاخ گوزن یا کدو، گوزنهای نری را که به دنبال فراری دادن رقبا از قلمروشان هستند به طرف خودشان میکشانند و بانگشان را همراه با نطفه زادآوری با شکلیک گلوله خفه میکنند. مرالهای ماده در فصل گاوبانگی پس از آنکه مرال نر با قرار گرفتن در بلندی بانگ سر میدهد تا قلمروش را تعیین کند، در فضای باز جنگل جمع میشوند تا وارد حرمسرای حریفی شوند که بقیه رقبا را از قلمروش خارج میکند و این زمان یکی از فرصت طلبانه ترین موقعیتها برای برخی از شکارچیان است تا عیششان را با گرفتن قربانی از حرمسرای تشکیل نشده، کامل کنند. ماه شهریور که فرا میرسد، جنگلهای هیرکانی شمال پر میشود از بانگ مرالهای نری که برای تعیین قلمرو، حریف و برای تشکیل حرمسرا، جفت میطلبند، بانگهایی که گاهی نه در تقابل با حریف همجنس که با شلیک گلوله شکارچیانی بی احساس خفه میشود. گاوبانگی گوزنهای قرمز که در اصطلاح محلی نیز به آن «ورزاچمر» نیز گفته میشود، در جنگلهای هیرکانی همه ساله از نیمه دوم شهریو ماه آغاز میشود و تا پایان نیمه اول مهر ماه ادامه دارد. مرال یا گوزن قرمز، نماد تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی و از گونههای حمایت شده در جنگلهای شمال است که قلمرو آن از شمال غرب تا ارسباران و از شمال شرق تا بخشهای از خراسان شمالی امتداد دارد.
وی، مناطق هزار جریب بهشهر، نکا، پناهگاه حیات وحش دودانگه و چهاردانگه و منطقه حفاظت شده البرز مرکزی در نوشهر، چالوس و نور با ۲۹۰ هزار هکتار را از مهمترین زیستگاههای مرال در مازندران عنوان کرد و گفت که پراکنش این گونه ارزشمند در ارتفاعات چالوس و کلاردشت، کجور نوشهر و نور در مقایسه با دیگر مناطق بیشتر است. رئیس اداره نظارت بر امور حیات وحش اداره کل بهزیستی مازندران، برآورد جمعیتی از گونههای مرال این استان طبق آخرین سرشماری را بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ راس اعلام کرد و گفت که کار تکثیر مرال مازندران در پناهگاه سمسکنده ساری و چالدره تنکابن در حال انجام است. ربیعی با بیان اینکه پناهگاه حیات وحش سمسکنده در سالهای اخیر در راستای حفاظت از مرالها عملکرد بسیار موفقی داشته است، افزود: برنامه حفاظت از مرالها در این پناهگاهها با تدابیر سختگیرانه تر و به صورت شبانه روزی در فصل زایش اجرایی میشود. سایت تکثیر در اسارت گوزن قرمز (مرال) در پناهگاه حیاتوحش سمسکنده ساری در آذر ماه ۱۳۸۶ به منظور افزایش جمعیت گلههای وحشی این گونه جانوری ارزشمند برای نخستین بار در کشور راهاندازی شد و با انتقال پنج راس مرال (۲ نر و سه ماده) از قرق گلستان آغاز به کار کرد. مرال یا گوزن قرمز یکی از بزرگترین انواع گوزن و بزرگترین گوزن بومی ایران است و با این که در گذشته جمعیت بسیار زیادی در اغلب نواحی جنگلی سواحل دریای خزر، ارتفاعات البرز و دامنههای زاگرس داشت، امروزه تنها در برخی از ارتفاعات دور از دسترس البرز مرکزی و شرقی پیدا میشود. مرال به طور کلی با توجه به جمعیت مناسب و زیستگاه وسیع در خطر انقراض قرار ندارد اما برخی از انواع آن در برخی مناطق با خطر انقراض روبرو بوده و یا هستند. مرال در ایران در گذشته در جنگلهای شمال کشور از ساحل دریای خزر تا ارتفاعات البرز و جنگلهای بلوط حاشیه زاگرس از آذربایجان تا استان فارس زندگی میکرد اما امروزه نسل آن در شمال غرب و غرب کشور بهکلی نابود شده و آخرین بار ۵۰ سال پیش در جنگلهای ارسباران مشاهده شد. در جنگلهای ساحلی دریای خزر نیز به جز در یک یا دو منطقه حفاظت شده نسل آن منقرض شدهاست. این گونه جانوری در کرانههای غربی دریای خزر در شهرستان ماسال موجود است و سایت حفاظتی و گردشگری زیستگاه مرال در این منطقه در حال راه اندازی است، همچنین مرال در جنگلهای کوهستانی دور از دسترس البرز مرکزی و شرقی جمعیت مناسبی دارد.
استقرار ۳۰ چادر در مناطق حفاظت شده
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست مازندران نیز در این باره از استقرار ۳۰ دستگاه چادر در راستای حفاظت از مرالها در مناطق حساس خبرداد و گفت که در هر چادر سه محیط بان مستقر میشوند و کار رصد و پیمایش منطقه را بر عهده دارند.
مسلم آهنگری مدت استقرار محیط بانان در این چادرها را حدود یک ماه اعلام کرد و افزود: محیط بانان به صورت رسمی از ۱۵ شهریور ماه به این مناطق اعزام و تا ۱۵ مهرماه با پایان یافتن فصل گاوبانگی در آن منطقه حضوری مستمر دارند. وی با تاکید بر اینکه در دوره گاوبانگی باید آرامش در طبیعت برقرار شود تا شاهد زاد و ولد بهتر مرالها بود، از جنگل نشینان خواست تا در این مدت از ورود به مناطق حفاظتی به خصوص مناطقی که مرالها به سر میبرند خودداری کنند. فرمانده یگان حفاظت محیط زیست مازندران گفت: دوره گاوبانگی مرال یک ماه در سال و محدود است و در این مدت نیاز به همکاری مردم با محیطبانان داریم. مرال از خانواده گوزنها و از بزرگترین گونههای جانوران علفخوار ایران محسوب میشود و جنگلهای هیرکانی زیستگاه طبیعی این گونه به شمار میرود. مرال همچنین بزرگترین گونه گوزن ایران است و در گستره جنوبی دریای خزر یعنی مناطق جنگلی استانهای گیلان، مازندران و گلستان زندگی میکند. در سالهای اخیر به علت شکار بی رویه و تخریب رویشگاههای جنگلی، جمعیت این گونه بشدت کاهش یافته و نسل مرال در خطر انقراض قرار گرفت به طوری که بر اساس سرشماری مبتنی بر رد یابی حدود ۶۰۰ راس مرال در جنگلهای هیرکانی مازندران زندگی میکنند. پناهگاه حیات وحش سمسکنده در ساری و دشت ناز شهرستان میاندورود ۲ سایت تکثیر و حفاظت از گوزن قرمز و گوزن زرد در استان مازندران محسوب میشوند. در این ۲ پناهگاه حیات وحش حدود ۸۰ راس مرال و گوزن زرد نگهداری میشود بر اساس مصوبه شورای عالی محیط زیست جریمه هر راس مرال حدود ۳۵۰ میلیون ریال تعیین است.
