بی آبی هر روز بیشتر از روز قبل حلقومِ حیات را در ایران میفشارد و چهرهی خشنتری از خود به نمایش میگذارد. امروز که این گزارش نوشته میشود، آمار دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور نشان میدهد، با سپری شدن ۳۰ روز از سال آبی (۱۴۰۲-۱۴۰۱) میزان حجم آب در مخازن سدهای کشور حدود ۱۸.۱۲ […]
بی آبی هر روز بیشتر از روز قبل حلقومِ حیات را در ایران میفشارد و چهرهی خشنتری از خود به نمایش میگذارد.
امروز که این گزارش نوشته میشود، آمار دفتر اطلاعات و دادههای آب کشور نشان میدهد، با سپری شدن ۳۰ روز از سال آبی (۱۴۰۲-۱۴۰۱) میزان حجم آب در مخازن سدهای کشور حدود ۱۸.۱۲ میلیارد مترمکعب بوده و شاهد کاهش ۱۴ درصدی ورودی به مخازن نسبت به سال گذشته هستیم.
کشور در سال آبی ۹۹ – ۱۴۰۰ رتبه سوم خشکسالی را در طول ۵۰ سال گذشته و سال آبی ۱۴۰۰ – ۱۴۰۱ که شهریورماه به پایان رسید، رتبه یازدهم خشکسالی را داشته است.
این درحالی است که طبق پیشبینی سازمان هواشناسی بارندگیهای امسال نسبت به شرایط نرمال ۷۰ درصد کاهش داشته و میزان بارشهای پاییز ۵۰ درصد کمتر از شرایط نرمال خواهد بود؛ وضعیت بارندگی مهرماه نشان میدهد که پیشبینیها تقریبا درست بوده است.
آمارها نشان میدهد که از ابتدای سال آبی جدید تا ۲۴ مهرماه میزان بارندگی در کشور ایران به طور میانگین در حدود ۰.۸ میلی متر بوده، این در حالی است که میزان بارندگی بلندمدت در همین تاریخ در حدود ۴.۸ میلی متر بوده است.
علاوه بر کاهش بارندگی طی سالهای اخیر و سال آبی جاری اطلاعات آب و هوایی نشان میدهد که میانگین دما در مهرماه سال جاری در اکثر استانهای کشور از میانگین بلندمدت بیشتر بود و در کل کشور در حدود ۲ درجه سانتی گراد دمای میانگین در روز ۲۴ مهرماه از میانگین بلندمدت مشابه بیشتر بوده است.
بررسی وضعیت ورودی سدهای کشور نشان میدهد ورودی به مخازن در سال آبی جاری به ۸۳۰ میلیون متر مکعب رسیده که نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته ۱۴ درصد کاهش دارد. همچنین میزان پرشدگی سد زاینده رود در استان اصفهان، سدهای استان تهران، سدهای استان خوزستان و سدهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه در شرایط فعلی به ترتیب حدود ۱۱ درصد، ۱۹ درصد، ۴۳ درصد و ۲۹ درصد است.
وضعیت سدهای مازندران نیز دستِ کمی از سایر سدهای کشور ندارد و از قضا لبتشنه ماندنِ سدها در استانی که در گذشتهای نه چندان دور از پربارانترین استانهای کشور بوده، به درستی نمایانگرِ وخامت شرایط آبی ایران است.
براساس آخرین داده شرکت آب منطقهای مازندران در مهرماه سال جاری، ذخیره آب پشت سدهای مازندران بسیار نگران کننده گزارش شده است.
در این گزارش، شرکت آب منطقهای مازندران اعلام کرد:« ذخیره فعلی مخازن سدهای استان ۹۸ میلیون متر مکعب است در حالی که پارسال ۱۴۱ میلیون متر مکعب بود؛ همچنین منابع آبهای سطحی استان اکنون نسبت به زمان مشابه سال قبل ۱۶۹ میلیون متر مکعب کمتر شده است.
۴۱ میلیون متر مکعب آب در سدها، ۸۲ میلیون متر مکعب، آورد رودخانهها و ۴۶ میلیون متر مکعب ذخیره آببندانهای استان است که با توجه به پیشبینی کاهش بارندگی در ماههای آینده، تأمین آب کشاورزی در سال آینده نگران کننده خواهد بود.»وضعیتِ وخیمِ منابع آبی مازندران
شرایط ناپایدار آبی تنها گریبانِ سدهای استان را نگرفته است، وضعیتِ منابع آبی مازندران به قدری وخیم گزارش میشود که مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران در تازهترین اظهارات خود گفته است: آبدهی هفت رودخانه مهم استان در نیمه نخست سال جاری نسبت به دوره درازمدت، ۴۴ درصد و نسبت به مدت مشابه سال گذشته، ۸ درصد کاهش یافت.
فرهاد خلردی اظهار داشت: آمارهای ثبت شده از آورد آب هفت رودخانه چشمهکیله، چالوس، هراز، بابلرود، تالار، تجن و نکارود به عنوان رودخانههای مهم و اصلی مازندران نشان میدهد که امسال نیز آورد آب این رودخانهها کاهش یافته است.
وی افزود: مجموع آورد آب رودخانههای مهم استان در نیمه نخست سال گذشته حدود یک میلیارد و ۲۳ میلیون متر مکعب بود که در نیمه نخست امسال با کاهش ۸ درصدی به حدود ۹۴۲ میلیون متر مکعب رسید.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آبمنطقهای مازندران خاطرنشان کرد: بر اساس آمارها، این رقم برای میانگین درازمدت یک میلیارد و ۶۷۳ میلیون متر مکعب ثبت شده است که نشان میدهد آورد آب در نیمه نخست امسال نسبت به این رقم ۴۴ درصد کاهش داشت.
به گفته خلردی بیشترین آورد آب رودخانههای مهم نیمه نخست امسال به ترتیب مربوط به رودخانههای هراز با ۳۶۷.۵ میلیون متر مکعب ، چشمهکیله با ۲۲۳.۶، چالوس با ۱۸۳.۹، تالار با ۵۶.۹، بابلرود با ۴۵.۲، تجن با ۳۵.۱ و نکارود با ۲۹.۱ میلیون متر مکعب است.
وی تصریح کرد: با توجه به وضعیت ذخیره سدهای استان و کاهش بارندگیها انتظار میرود که برای مدیریت مصرف آب در حوزههای مختلف توجه ویژه از سوی مشترکان و بهرهبرداران لحاظ شود.مازندران استانی با محور تولیدی کشاورزی است که تقریبا کشت تمامی محصولات آن به بارندگی و ذخیره سازی آب بستگی دارد. طبق آمارهای رسمی تعداد بهره برداران بخش کشاورزی مازندران حدود ۵۰۰ هزار نفر است و هرگونه تغییر در بارندگی به صورت مستقیم بر زندگی و معیشت آنان و در نهایت بر امنیت غذایی کشور که مازندران نقش حدود ۱۲ درصدی در تولید ارزش افزوده آن دارد، اثرگذاری خواهد کرد.
به طور یقین مازندران تا ۱۰ سال آینده با بحران خشکسالی و پیامدهای ناشی از سیلاب مواجه میشود
معاون طرح و توسعه شرکت آب منطقهای مازندران نیز چندی پیش طی بازدید جمعی از خبرنگاران از سد شهید رجایی ساری، گفته بود که بر اساس آمار و اطلاعات کارشناسی و مطالعات انجام شده، به طور یقین مازندران تا ۱۰ سال آینده با بحران خشکسالی و پیامدهای ناشی از سیلاب مواجه میشود.
حیدر داوودیان در جریانِ این بازدید بر لزوم مهار آب با ساخت سدهای جدید در مازندران تاکید کرد و افزود: اهمیت سدسازی و مهار آبهای سطحی در استان از این جهت ضروری است که حدود نیمی از این نعمت خدادادی هرز میرود.
وی با ذکر این نکته که با تغییر اقلیم وضعیت بارشها از نم نم باران به بارندگیهای سیل آسا تغییر کرده است، ادامه داد: نمونه بارز آن بارش بیش از ۴۰۰ میلی متری طی کمتر از یک روز در سال آبی جاری بوده که اگر سدهای البرز و دیگر سازههای مشابه نبود، با بحران آب گرفتگی شهرها و از بین رفتن واحدهای مسکونی و اراضی کشاورزی مواجه میشدیم.
داوودیان توضیح داد: نیاز آبی سالانه مازندران برای مصارف کشاورزی، آشامیدنی و صنعتی سه میلیارد و ۶۰۰ میلیون متر مکعب است، ولی پرسش این است که چرا با داشتن ۶ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب آب در استان، کشاورزی، صنعت و آب شرب مردم دچار مشکل است و هشدار بحران نیز صادر میشود؟
وی افزود: اینکه مازندران، استانی است که بیشتر از نیازش آب دارد، ولی اکنون به بحران رسیده، تنها دلیلش بیتوجهی به سدسازی و مخالفتهای بی اساس است.
وی با بیان اینکه اکنون حجم ذخیره آب سد شهید رجایی طی حدود دو دهه اخیر به کمترین میزان رسیده است، افزود: اکنون از ظرفیت ۱۶۲ میلیون متر مکعبی این سد فقط ۲۰ میلیون متر مکعب آب وجود دارد که این نشانه بحران آبی در حوزه کشاورزی و شرب شهرستانهای ساری و میاندورود است.
داوودیان با هشدار این نکته که اگر سال آبی آینده کم بارش باشد کشاورزی و آب شرب ساری دچار مشکل جدی میشود، گفت: این شرایط در حالی است که سد زارم رود دارای ردیف اعتباری و مجوز همچنان با چالش اجرا مواجه است.مشکل در سوء مدیریت منابع آبی است
اما تاکیدِ معاون طرح و توسعه شرکت آب منطقهای مازندران در خصوص افزایش تعداد سدها در مازندران و مزیت این اقدام، از آنجایی قابل بحث است که خود، در بخشی از سخنانش بر روی تشنهکامی سد شهید رجایی به عنوان بزرگترین سد استان صحه میگذارد و در واقع اینطور به نظر میرسد که اساسا پاسخِ چراییِ محرومیتِ آبی مازندران را باید در جای دیگری جستوجو کرد.
احتمالا جایی در میان سخنانِ یک دانشیار گروه مهندسی آب دانشکده مهندسی زراعی ساری که ادامه روند توسعه ناپایدار در مازندران را وخیم و خطرآفرین اعلام کرد و گفت: توسعه کشاورزی آببر در ایجاد کم آبی تاثیر بسزایی دارد اما مشکلات مازندران از کمبود آب نیست بلکه از سوء مدیریت آب است.
عبدالله درزی نفت چالی، چندی پیش طی گفتوگویی اظهار کرد: چهره سبز مازندران در حال حاضر واقعیت بیرونی ندارد و یک نمای فریبنده از چهره سبز در استان پیش روی همگان قرار دارد. به عبارت دیگر، پوششهای جنگلی و مرتعی پیوسته تبدیل به لکههای جنگل و مرتع شده است.
درزی با اشاره به اینکه طی ۲۰ سال گذشته، بخش قابل توجهی از اراضی جنگلی، مرتعی و کشاورزی استان مازندران به دلایل متعدد نظیر توسعه مناطق مسکونی و ساخت و سازها ویلاها، توسعه شهرکهای صنعتی، احداث مجتمعهای تولیدی نظیر مرغداریها و سایر سازههای انسانساخت، تخریب و تغییر کاربری یافتند افزود: اولین تاثیر این تغییرات گسترده در ساختار زمین، اختلال در مولفههای بیلان آب و به ویژه افزایش وقوع رواناب و کاهش ذخیره آب در داخل خاک خواهد بود.
وی در تشریح مفهوم کاهش ذخایر آب زیرزمینی گفت: کاهش آبدهی چشمهها و خشک شدن تدریجی آنها و در نهایت تقلیل جریان آب در رودخانهها به ویژه در فصول کم بارش از مفاهیم و مصادیق کاهش ذخایر زیرزمینی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری با اشاره به بررسی روند تغییرات بارندگی و تبخیر در دهههای گذشته گفت: این مطالعات نشان میدهد که تاثیر نوسانات بارش و تبخیر بر وضعیت منابع آب مازندران در مقایسه با اثرات انسانی قابل توجه نبوده و افزایش مکرر بارگذاریها بر منابع آب و توسعه اقتصاد آب محور بدون توجه به مدیریت مصرف این منابع سبب شده است که مشکلات کم آبی استان بسیار سریع هویدا شود، به علاوه نگاهی به وضعیت برنامههای توسعه استان، این ناامیدی را تقویت میکند.
درزی درباره عدم کنترل مشکل کم آبی استان گفت: گزارشهای منتشر شده توسط نهادهای مسوول در خصوص مدیریت آب استان در سالهای آتی نشان دهنده بارگذاری بیشتر بر منابع آب بدون توجه جدی به کاهش مصرف این منبع حیاتی است. در حالی که بسیاری از گیاهان و جانوران به راحتی خود را با شرایط کم آبی تطبیق میدهند متولیان آب استان هیچ تمایلی به پذیرش واقعیتها در عمل ندارند.
وی با بیان اینکه در مقایسه بین رفتار انسان با سایر موجودات زنده قطعا انسانها به عنوان اشرف مخلوقات بهتر میتوانند خود را با شرایط کم آبی تطبیق دهند افزود: در این راستا اولین گام، تغییر رویکرد مدیران آب از نگاه سازه محور به مدیریت نرم و مبتنی بر مدیریت مصرف و توسعه فعالیتهای حفاظت آب است.
دانشیار گروه مهندسی آب دانشکده مهندسی زراعی دانشگاه ساری افزود: مشکلات مازندران از کمبود آب نیست بلکه از سوء مدیریت آب است. این نوع مدیریت، به غیر از آسیبهای اقتصادی و زیست محیطی، آسیبهای اجتماعی مختلفی را در پی خواهد داشت. نمونه بارز این مسایل، چالشهایی است که در سالهای اخیر در محدوده دشت تجن رخ میدهد. در حالیکه بیش از ۲۰ سال از آغاز بهره برداری شبکه آبیاری و زهکشی تجن میگذرد، در برخی سالها به دلیل نبود آب کافی در سد شهید رجایی، کشاورزان یا قادر به کشت نیستند یا باید با فشار بیشتر بر منابع آب زیرزمینی اقدام به کشت کنند. این مشکل این در حالی است که قبل از بهره برداری از سد و شبکه تجن، کشاورزی متعادلی در منطقه برقرار بود.
درزی مشکل اساسی در ایجاد کم آبی دشت تجن را توسعه کشاورزی آببر در این منطقه دانست و اضافه کرد: این روند باعث شد علاوه بر تخلیه بیش از حد منابع آب زیرزمینی، حقابه زیست محیطی رودخانه تجن به تدریج قطع شد. یعنی علاوه بر افت سطح آب زیرزمینی، رودخانه نیز خشک شد و در نتیجه اکوسیستم وابسته به آن نابود شد. از سوی دیگر، عدم مدیریت نهادههای شیمیایی سبب افزایش قابل توجه آلودگی منابع آب زیرزمینی شد.وی با بیان اینکه ادامه این روند، قطعا آسیبهای اجتماعی در سطح کشاورزان و جوامع محلی را تشدید میکند و امنیت غذایی کشور را متاثر میسازد، از توجهات علمی این مسئله پرده برداشت و گفت: ارزیابیهای علمی نشان میدهد که بهره برداری از سد تجن، نقطه آغاز ناپایداری کشاورزی در دشت تجن بود. اگر سه دهه پیش به جای تاکید بر احداث این سد برای تامین آب کشاورزی، بر مدیریت مصرف تاکید میشد امروز دشت تجن از منظر کشاورزی، زیست محیطی و اقتصادی و اجتماعی نمادی از توسعه پایدار بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی ساری، تاکید کرد: با ساختار یا رویکرد فعلی مدیریت آب استان در بخش های مختلف که اصلا تناسبی با پایداری سرزمین ندارد، امکان استفاده بهینه و درست از آب میسر نیست.
بنابراین، آنطور که از اهمِّ سخنان این استاد دانشگاه بر میآید، مشکل اصلی و اساسی مازندران و حتی میتوان گفت همه کشور، همین عدم مدیریت درست منابع آبی است و آنچه که باعث شده است تا ایران به این سرعت در سراشیبِ بحران (ورشکستگی آبی) قرار گیرد، سوء مدیریت در این زمینه است و نه کم کاری در ذخیرهسازی و کمبودِ سد!
امروز، سدهای تشنه کشور، گواهِ روشنی است بر رویه اشتباه و حتی میتوان گفت فاجعهباری که در طول سالیان متمادی در عرصه مدیریت منابع آبی کشور در پیش گرفته شد و از قضا امروز که باید این سدها دستمان را بگیرند، پشت ما را خالی کردهاند!
